اخلاق والای سرور ما، پیامبر1

الله تعالی، با برشمردن نیکی‌ها و نعمت‌هایی که به پیامبر محبوبش صلی الله علیه وسلم ارزانی فرموده و با نوازش دل مبارکش، می‌فرماید: «تو با اخلاق نیک آفریده شده‌ای.»2

در آیۀ کریمه‌ای فرموده شده است که معنای آن چنین است: «یقیناً تو بر خُلق عظیم هستی (تو دارای اخلاقی بزرگی).» خُلق عظیم یعنی با الله تعالی رازها و چیزهای پنهان داشتن و در میان مردم نیک‌خو بودن. حضرت عکرمه می‌فرماید: «از عبدالله بن عباس شنیدم: ‹خُلق عظیم› در این آیۀ کریمه، یعنی اخلاق نیک، اخلاقی است که قرآن کریم بیان می‌کند.»

اخلاق نیک رسول الله سبب شد که بسیاری از مردم به دین اسلام درآیند.

سخنانش بسیار شیرین بود؛ دل‌ها را می‌ربود و جان‌ها را به خود می‌کشید. چنان خردی داشت که در میان مردم درشت‌خو و لجوج شبه‌جزیرۀ عربستان آمد، آنان را به‌خوبی اداره کرد، بدرفتاری‌هایشان را با صبر تحمل نمود و آنان را به نرمی و فرمان‌برداری آورد. بیشترشان دین خود را رها کردند، مسلمان شدند و در راه دین اسلام حتی با پدران و فرزندان‌شان جنگیدند.

در راه او مال‌ها و خانه‌هایشان را فدا کردند و خون‌شان را ریختند. با آن‌که به چنین کارهایی خو نگرفته بودند. اخلاق نیک، نرمی، گذشت، صبر، نیکی و بخشش او چندان بزرگ بود که همه را به شگفتی وامی‌داشت. کسانی که او را می‌دیدند و کسانی که او را می‌شنیدند، با رغبت مسلمان می‌شدند. در هیچ‌یک از حرکت‌ها، کارها و سخنانش، در هیچ لحظه‌ای، هرگز زشتی و عیبی دیده نشد. با آن‌که هرگز برای خودش از کسی نمی‌رنجید، با دشمنان دین و کسانی که بر دین زبان و دست‌درازی می‌کردند، سخت‌گیر و تند بود.

از محمد علیه السلام هزاران معجزه آشکار شد؛ همه، دوست و دشمن، این را گفته‌اند. باارزش‌ترین این معجزه‌ها این بود که بااداب و نیک‌خو بود. حضرت ابوسعید خدری گفت: «رسول الله صلی الله علیه وسلم به چهارپایان علف می‌داد. شتر را می‌بست. خانه را جارو می‌کرد. گوسفند را می‌دوشید. پاره‌گی کفش را می‌دوخت و جامه را پینه می‌کرد.3 با خدمتگزارش غذا می‌خورد. هنگامی که خدمتگزار از گرداندن دستاس خسته می‌شد، یاری‌اش می‌کرد. از بازار چیز می‌خرید و در خورجینی به خانه می‌آورد. هنگامی که با فقیر و توانگر، با بزرگ و کوچک روبه‌رو می‌شد، نخستین کسی بود که سلام می‌داد. نخستین کسی بود که برای مصافحه دست مبارکش را پیش می‌برد. برده و آقا، سیاه و سفید را برابر می‌دانست. هر که او را دعوت می‌کرد، به جایی که خوانده شده بود، می‌رفت. آنچه را پیش رویش می‌نهادند، هرچند اندک، کم و خوار نمی‌شمرد.

خوراک را از شام تا بامداد و از بامداد تا شام نگه نمی‌داشت. نیک‌خو بود. نیکی کردن را دوست می‌داشت و با همه به‌خوبی سر می‌کرد. گشاده‌رو و شیرین‌سخن بود و هنگام سخن گفتن نمی‌خندید. اندوهگین به نظر می‌رسید، اما چهره درهم نمی‌کشید. فروتن‌دل بود، اما پست‌سرشت نبود. باشکوه و باهیبت بود، اما درشت‌خو نبود. ظریف و بخشنده بود، اما اسراف نمی‌کرد و چیزی را بیهوده نمی‌داد و بر همه مهربان بود. سر مبارکش همیشه رو به پیش خم بود. از کسی چیزی چشم نداشت. کسی که سعادت و آرامش می‌خواهد، باید مانند او باشد.» انس بن مالک گفت: «ده سال به رسول الله خدمت کردم. حتی یک بار به من ‹اُف› نگفت. هرگز به من نگفت: ‹چرا این کار را چنین کردی؟› یا ‹چرا آن کار را نکردی؟›»4 ابوهریره گفت: «در غزوه‌ای از او خواستیم که دعا کند تا کافران نابود شوند. فرمود: ‹برای نفرین کردن و برای آن‌که مردم عذاب بکشند، فرستاده نشده‌ام. برای نیکی کردن به همه و برای آن‌که مردم به آرامش برسند، فرستاده شده‌ام.›»5 الله تعالی در آیۀ کریمۀ ۱۰۷ سورۀ انبیاء می‌فرماید که معنای آن چنین است: «تو را برای عالمیان رحمت و نیکی فرستادیم.»

ابوسعید خدری گفت: «حیای رسول الله از حیای دختران دوشیزۀ مسلمان بیشتر بود.»6

انس بن مالک می‌گوید: «هنگامی که رسول الله با کسی مصافحه می‌کرد، تا آن کس دستش را نمی‌کشید، دست مبارکش را نمی‌کشید.7 تا آن کس رویش را برنمی‌گرداند، روی مبارکش را برنمی‌گرداند. هنگامی که نزد کسی می‌نشست، دوزانو می‌نشست؛ به احترام او پای مبارکش را بالا نمی‌گذاشت.»

جابر بن سمره می‌گوید: «رسول الله کم سخن می‌گفت. هنگامی سخن می‌گفت که لازم بود یا از او چیزی پرسیده می‌شد.» از این‌جا دانسته می‌شود که هر مسلمانی باید خاموش باشد و سخنان بیهوده و بی‌فایده نگوید. در سخنان مبارکش ترتیل و ترسیل بود، یعنی بسیار روشن و سنجیده سخن می‌گفت و آسان فهمیده می‌شد. انس بن مالک گفت: «رسول علیه السلام به عیادت بیماران می‌رفت، در پی جنازه‌ها می‌رفت و به جایی که دعوت می‌شد، می‌رفت. بر خر نیز سوار می‌شد. رسول علیه السلام را در غزوۀ خیبر دیدم. بر خری سوار بود که افسارش از ریسمان بود. هنگامی که رسول علیه السلام از نماز بامداد فارغ می‌شد، کودکان و کارگران مدینه ظرف‌های پر از آب‌شان را پیش ایشان می‌آوردند و از او می‌خواستند که انگشت مبارکش را در آن فرو برد. هرچند زمستان بود و آب سرد، خواسته‌شان را رد نمی‌کرد و دل‌شان را شاد می‌ساخت.»8

انس همچنان می‌گوید: «اگر دختر کوچکی دست رسول علیه السلام را می‌گرفت و برای کاری ایشان را می‌برد، با او می‌رفت و دشواری‌اش را برطرف می‌کرد.»

«یقیناً تو بر خُلق عظیم هستی (تو دارای اخلاقی بزرگی)» قلم: ۴

جابر گفت: «هرگز شنیده نشد که رسول علیه السلام چون از او چیزی خواستند، بگوید ‹ندارم›.»

سرور ما، پیامبر، در حیا نیز از همۀ آفریدگان برتر بود. در برابر چیزهای ناشایست، چشمانش گویی بسته بود. با کسی به‌گونه‌ای که او را ناخوش آید، روبه‌رو نمی‌شد.

مادر ما حضرت عایشه بیان کرد: «هنگامی که به سرور ما رسول الله خبر می‌دادند که کسی کار ناخوشایندی کرده است، آن حضرت بی‌آن‌که نام آن کس را ببرد، به‌طور کلی می‌فرمود: ‹چرا این کار را می‌کنند؟› بدین‌سان، بی‌آن‌که نامش را ببرد، آن کس را از بدی‌ای که کرده یا گفته بود، بازمی‌داشت.»9

انس بن مالک بیان کرد: «روزی مردی که بر رویش لکه‌ای از چیزی زردرنگ بود، به حضور سرور ما، پیامبر، آمد. چیزی به او نفرمود. چیزی که او را اندوهگین کند، به او نگفت. چون آن مرد بیرون رفت، فرمود: ‹کاش به او گفته بودید که آنچه را بر رویش است، بشوید!›»10

سرور ما رسول الله قوم‌ها را با هم پیوند می‌داد. آنان را از یکدیگر بیزار نمی‌کرد. بزرگ هر قومی را گرامی می‌داشت و در صدر می‌نشاند.

هیچ‌کس را از جمال مبارک خود بی‌بهره نمی‌گذاشت. از اصحاب کرام سراغ می‌گرفت و از کسانی که نمی‌آمدند، جویا می‌شد. به کسانی که نزدش می‌نشستند، نصیحت می‌کرد و به هر کس بهره‌اش را می‌داد.

با گونۀ رفتارش با مردم، این اندیشه به دل هیچ‌کس نمی‌گذشت که کسی را از دیگری بیشتر دوست دارد. با کسی که برای شکایت نزدش می‌آمد، صبر می‌کرد و سخنش را می‌شنید.

تا دیدارکننده نمی‌رفت، او را رها نمی‌کرد و نمی‌رفت. اخلاق نیک و ادب پسندیده‌اش را به بهترین وجه به همۀ مردم عرضه می‌کرد. در حق و عدالت، همه نزد او برابر بودند. هیچ‌کس بر دیگری برتری و امتیازی نداشت. مادر ما حضرت عایشه گفت: «هرگز کسی را خوش‌اخلاق‌تر از سرور ما رسول الله ندیدم. هرگاه کسی از اصحاب یا خانواده‌اش (اهل بیتش) او را صدا می‌زد، بی‌گمان پاسخ می‌داد: ‹لبیک!›»11

سرور ما رسول الله اصحابش را با زیباترین نام‌ها صدا می‌زد و سخن کسی را نمی‌برید. تا کسی که با او سخن می‌گفت، سخنش را به پایان نمی‌برد یا برای رفتن برنمی‌خاست، سخنش را قطع نمی‌کرد. الله تعالی دربارۀ خوش‌رفتاری، مهربانی و شفقت او در آیۀ کریمۀ ۱۲۸ سورۀ توبه فرمود که معنای آن چنین است: «رنج کشیدن شما او را می‌آزارد و اندوهگین می‌کند. به شما بسیار دلبسته است؛ با مؤمنان بسیار مهربان است و برای‌شان خیر بسیار می‌خواهد.»

و در آیۀ کریمۀ ۱۰۷ سورۀ انبیاء فرمود که معنای آن چنین است: «(ای حبیب من!) تو را جز رحمتی برای عالمیان نفرستادیم.»

سرور ما، پیامبر، از بیم آن‌که برخی چیزها بر امتش دشوار آید، آن‌ها را آسان می‌کرد. فرمود: «اگر بیم سختی دادن به امتم نمی‌بود، به آنان امر می‌کردم که در هر وضو مسواک بزنند.»12 در وفای به عهد نیز در میان مردم کسی برتر از سرور ما، پیامبر، نبوده است. عبدالله بن ابی‌الحمساء بیان کرد: «پیش از آن‌که پیامبری‌اش به او خبر داده شود، با پیامبر ما داد و ستدی کرده بودم. باقی‌مانده‌ای به سود او مانده بود. وعده کردم که در فلان ساعت در فلان جا دیدار کنیم و فراموش کردم. سه روز بعد که وعده را به یاد آوردم، بی‌درنگ به آن‌جا دویدم. چون دیدم سه روز است که آن‌جا در انتظار من است، از حیرت بر جای خشک ماندم. به من فرمود: ‹ای جوان، مرا خسته کردی! سه روز تمام است که این‌جا چشم‌به‌راه توام.›» فروتنی سرور ما، پیامبر، چندان بزرگ و بی‌همتا بود که در هیچ‌کس، حتی در هیچ پیامبری (علیهم السلام)، یافت نمی‌شد.

احساس خودبزرگ‌بینی هرگز در او پدید نیامد. هنگامی که پیامبر ما میان پیامبر پادشاه بودن و پیامبر بنده بودن مختار گذاشته شد، پیامبر بنده بودن را برگزید.13 آن‌گاه اسرافیل علیه السلام به سرور ما، پیامبر، گفت: «یقیناً الله تعالی آنچه را که در آن فروتنی نشان دادی، نیز به تو عطا کرده است. زیرا روز قیامت تو بزرگ‌ترین فرزندان آدمی. نخستین انسانی هستی که از قبر برمی‌خیزد. و نخستین شفاعت‌کننده نیز تویی.»

سرور ما، پیامبر، به مادر ما حضرت عایشه فرمود:

«به من عرضه شد که سنگ‌ها و خاک مکه برایم طلا شود. گفتم: ‹نه، ای پروردگار من! روزی گرسنه بمانم و روزی سیر. روزی که گرسنه بمانم، به درگاه تو زاری و دعا کنم. روزی که سیر باشم، تو را حمد و ثنا گویم.›»14

جبرئیل علیه السلام نزد سرور ما، پیامبر، آمد و گفت:

«الله تعالی به تو سلام می‌رساند. اگر بخواهد، این کوه‌ها را برایش طلا می‌گردانم. به هرجا که برود، این کوه‌های طلا با او خواهند بود.»

پیامبر محبوب ما فرمود: «ای جبرئیل! این دنیا خانۀ کسی است که خانه ندارد. و نیز مال کسی (است) که مال ندارد. کسی آن را گرد می‌آورد که خرد ندارد.»15 آن‌گاه جبرئیل علیه السلام گفت: «ای محمد! الله تعالی تو را با قول ثابت (سخن استوار) استوار گردانیده است.»

مادر ما حضرت عایشه گفت: «گاهی یک ماه تمام در خانه (برای پختن) آتش نمی‌افروختیم. تنها خرما و آب بود.»

ابن عباس گفت: «سرور ما رسول الله و خانواده‌اش (اهل بیتش) بسیاری از شب‌ها بی‌شام می‌خوابیدند. شب چیزی برای خوردن نمی‌یافتند.» مادر ما عایشه گفت: «شکم مبارک سرور ما رسول الله هرگز از غذا سیر نشد. هرگز از این به کسی شکایت نکرد. نیازمندی برایش از توانگری بهتر بود. هرچند تمام شب از گرسنگی به خود می‌پیچید، این او را از روزه گرفتن در روز بازنمی‌داشت.16

«به من عرضه شد که سنگ‌ها و خاک مکه برایم طلا شود. گفتم: ‹نه، ای پروردگار من! روزی گرسنه بمانم و روزی سیر. روزی که گرسنه بمانم، به درگاه تو زاری و دعا کنم. روزی که سیر باشم، تو را حمد و ثنا گویم›» حدیث شریف

اگر می‌خواست، همۀ گنج‌های زمین، خوراک‌هایش و زندگی فراخ را از پروردگارش می‌خواست. سوگند می‌خورم که چون او را در این حال می‌دیدم، دلم برایش می‌سوخت و می‌گریستم. با دستم بر شکم مبارکش دست می‌کشیدم و می‌گفتم:

‹جانم فدای تو باد! آیا خوب نیست که از این دنیا بهره‌ای برگیری که تو را نیرو بخشد؟›

و او به من می‌فرمود: ‹ای عایشه! مرا با دنیا چه کار است؟ برادران پیامبرم که از اولوالعزم بودند، بر سخت‌تر از این صبر کردند. اما در همان حال به زندگی ادامه دادند. به پروردگارشان رسیدند. ازاین‌رو پروردگارشان بازگشت‌شان را به سوی خود بسیار زیبا گردانید و پاداش‌شان را افزون کرد. من شرم دارم که در فراخی زندگی کنم؛ زیرا چنین زندگی‌ای مرا از آنان بازپس می‌گذارد. برای من زیباترین و دوست‌داشتنی‌ترین چیز، پیوستن به برادرانم، به دوستانم، و هم‌نشینی با آنان است.›»

مادر ما حضرت عایشه گفت: «رسول الله نزدیک به یک ماه پس از این سخنان وفات یافت.» بخشندگی سرور ما، پیامبر، نیز بر زبان‌ها افتاده بود. در این صفت زیبا نیز کسی به پای پیامبر ما نمی‌رسید.

ابن عباس گفت: «در نیکی کردن، سرور ما رسول الله بخشنده‌ترین مردم بود. در ماه رمضان شریف و هنگامی که با جبرئیل علیه السلام دیدار می‌کرد، از باد بامدادی بخشنده‌تر بود.» انس بن مالک می‌گوید: «با رسول علیه السلام بودم. بُرد نجرانی، یعنی ردایی از پارچۀ یمنی، بر دوش داشت. دهقانی از پشت آمد و ردایش را چنان سخت از گردن کشید که یقۀ ردا گردن مبارکش را خراشید و نشان گذاشت. رسول علیه السلام به کار آن مرد خندید و امر کرد که چیزی به او بدهند.» رسول علیه السلام همسایه‌ای داشت که زنی سالخورده بود. دخترش را نزد رسول علیه السلام فرستاد و التماس کرد: «جامه‌ای ندارم که در نماز خود را بپوشانم. جامه‌ای بفرست تا در نماز خود را بپوشانم.» در آن هنگام رسول علیه السلام جامۀ دیگری نداشت. پیراهنی را که بر پشت مبارکش بود، درآورد و برای آن زن فرستاد. چون وقت نماز رسید، بی‌جامه نتوانست به مسجد برود. اصحاب کرام چون آگاه شدند، گفتند: «رسول علیه السلام چندان بخشنده است که بی‌پیراهن مانده و نمی‌تواند برای نماز جماعت به مسجد بیاید. ما نیز هرچه داریم، میان فقیران تقسیم کنیم.» الله تعالی بی‌درنگ آیۀ کریمۀ ۲۹ سورۀ اسراء را نازل فرمود. نخست به حبیبش فرمود که معنای آن چنین است:

«دست‌هایت را به گردنت مبند و یکسره نیز مگشا (بخیلی مکن، از بخشیدن بازممان)»، و سپس: «مالت را چنان مبخش که برایت چیزی نماند (تا آن اندازه که به تنگی بیفتی، نماز را از دست بدهی و اندوهگین شوی)! (در صدقه میانه‌رو باش.)»

آن روز پس از نماز، حضرت علی نزد رسول الله آمد و گفت: «یا رسول الله! امروز برای نفقۀ خانواده‌ام هشت درهم نقره وام گرفتم. نیمی از آن را به شما می‌دهم. برای خود پیراهنی (جامه‌ای) بخرید.» رسول علیه السلام به بازار رفت و پیراهنی به دو درهم خرید. هنگامی که می‌رفت تا با دو درهم باقی‌مانده خوراک بخرد، نابینایی را دید که نشسته بود و می‌گفت: «کیست که برای رضای الله و به دست آوردن جامه‌های جنت به من پیراهنی بدهد؟» پیراهنی را که خریده بود، به او داد. چون نابینا پیراهن را گرفت، بویی خوش مانند مشک شنید. دریافت که این بو از دست مبارک رسول علیه السلام است؛ زیرا هر چیزی را که رسول علیه السلام یک بار پوشیده بود، هرچند کهنه و نخ‌نما می‌شد، از هر پاره‌اش بویی خوش مانند مشک می‌آمد.

نابینا دعا کرد: «ای پروردگار من! به حرمت این پیراهن، چشمانم را بگشا!» و بی‌درنگ هر دو چشمش گشوده شد. رسول علیه السلام از آن‌جا رفت. پیراهنی به یک درهم خرید. هنگامی که می‌رفت تا با درهم دیگر خوراک بخرد، کنیزکی را دید که می‌گریست و به او فرمود: «دخترم، چرا چنین می‌گریی؟» کنیزک گفت: «کنیز یک یهودی‌ام. یک درهم به من داد و گفت با نیم درهم شیشه‌ای و با نیم درهم دیگر روغن بخرم. آن‌ها را خریدم و هنگامی که می‌رفتم، از دستم افتاد. شیشه و روغن را از دست دادم و اکنون نمی‌دانم چه کنم.» رسول علیه السلام آخرین درهمش را به کنیزک داد و فرمود: «با این شیشه و روغن بخر و به خانه ببر.» اما آن کنیزک بیچاره گفت: «می‌ترسم که یهودی به سبب دیر کردنم مرا بزند.» به او فرمود: «مترس! با تو می‌آیم و به او می‌گویم که با تو کاری نداشته باشد.» به خانه رسیدند و در زدند. یهودی در را گشود و چون سرور ما رسول الله صلی الله علیه وسلم را دید، حیران ماند. آن حضرت ماجرا را به یهودی گفت و برای کنیزک شفاعت کرد که با او کاری نداشته باشد. یهودی خود را به پای رسول الله انداخت و گفت: «ای پیامبر بزرگ، تاج سر هزاران انسان، که هزاران شیر چشم‌به‌راه فرمانش ایستاده‌اند! برای کنیزکی، در خانۀ بیچاره‌ای چون مرا مشرف ساختی. یا رسول الله! به حرمت تو این کنیزک را آزاد کردم. ایمان و اسلام را به من بیاموز تا در حضورت مسلمان شوم.» رسول علیه السلام اسلام را به او یاد داد و او مسلمان شد. به خانه رفت و برای خانواده‌اش بازگفت. همه مسلمان شدند. همۀ این‌ها از برکت اخلاق نیک رسول الله روی داد.

هر مسلمانی باید این حالات رسول الله را برای خود سرمشق قرار دهد. هر مسلمانی باید به اخلاق الله تعالی آراسته شود؛ زیرا سرور ما رسول الله فرموده است: «به اخلاق الله تعالی آراسته شوید!» برای نمونه، یکی از صفت‌های الله تعالی «ستّار» است، یعنی کسی که گناهان را می‌پوشاند.

مسلمان نیز باید عیب و خطای برادر دینی‌اش را بپوشاند. الله تعالی گناهان بندگانش را می‌آمرزد. ازاین‌رو مسلمانان نیز باید از خطاها و لغزش‌های یکدیگر درگذرند. الله تعالی کریم و رحیم است، یعنی فضل و بخششش فراوان و مهربانی‌اش بسیار بزرگ است. مسلمان باید بخشنده و مهربان باشد. همۀ اخلاق نیک نیز چنین است.

«آری! می‌دانم که شما همه کار را انجام می‌دهید. اما نمی‌خواهم از کسانی که کار می‌کنند، جدا بنشینم. الله تعالی کسی را که از یارانش جدا می‌نشیند، دوست نمی‌دارد» حدیث شریف

اخلاق نیک رسول علیه السلام بسیار است. بر هر مسلمان لازم است که آن‌ها را بیاموزد و خود را به چنین اخلاقی بیاراید. بدین‌سان نصیبش می‌شود که در دنیا و آخرت از بلاها و سختی‌ها رهایی یابد و به شفاعت آن سرور دو جهان برسد.