استغفار سرور ما، پیامبر1
سرور ما، پیامبر، همان‌گونه که برترینِ آفریدگان بود، کسی بود که الله تعالی را چنان‌که سزاوار است شناخته بود و از همه بیشتر از او می‌ترسید. با آن‌که جناب حق او را از ارتکاب گناه نگه داشته بود، او بی‌وقفه عبادت می‌کرد و به درگاه الله تعالی دعا و استغفار می‌نمود. در آغاز شب (پس از نماز خفتن) می‌خوابید و در پایان شب به عبادت می‌پرداخت. ابن عباس چنین روایت می‌کند: «شبی در خانۀ مادر مؤمنان، حضرت میمونه، مهمان بودم. رسول الله تا نیمه‌شب، یا اندکی پیش یا پس از آن، خوابید. سپس بیدار شد و نشست و با دستش نشان خواب را از رویش زدود. برخاست، آفتابۀ آبی را که آویخته بود، برداشت و وضو گرفت. ده آیۀ کریمه از پایان سورۀ آل عمران را تلاوت کرد و به نماز ایستاد. من نیز برخاستم، همان‌گونه که رسول الله وضو گرفته بود، وضو گرفتم و در نماز در کنار آن سرور ایستادم. رسول الله دو رکعت نماز گزارد. سپس دو رکعت دیگر گزارد. پس از آن باز دو رکعت دیگر گزارد. سپس به نماز وتر ایستاد. پس از آن دراز کشید تا اذان بامداد گفته شد. آن‌گاه برخاست، دوباره دو رکعت نماز گزارد و به مسجد رفت و فرض نماز بامداد را ادا کرد.»2 مادر ما حضرت عایشه روایت می‌کند: «سرور ما رسول الله شبی خوابیده بود. چون بیدار شد، فرمود: ‹ای عایشه، اگر اجازه دهی، امشب به عبادت پروردگارم مشغول شوم.› سپس برخاست. قرآن کریم تلاوت کرد و گریست؛ چندان که دو زانویش از اشک تر شد. به تلاوت ادامه داد و هرچه بیشتر می‌خواند، اشک‌های مبارکش هر جای بدنش را که به آن می‌رسید، تر می‌کرد. این حال تا بامداد ادامه یافت.
بامدادان بلال حبشی آمد و چون آن حال را دید، گفت: ‹پدر و مادرم فدایت، یا رسول الله! آیا الله تعالی خطاهای گذشته و آیندۀ تو را نبخشیده است؟› رسول الله فرمود: ‹ای بلال! آیا بندۀ شکرگزار نباشم، حال آن‌که الله تعالی امشب3 آیۀ صد و نودم سورۀ آل عمران را نازل فرموده است که معنای آن چنین است: «بی‌گمان در آفرینش آسمان‌ها و زمین و در پی هم آمدن شب و روز، برای خردمندان آیات و نشانه‌های بسیار است»؟›» در حدیث شریفی که در «مسلم» آمده است نیز فرمود: «چیزهایی بر دلم وارد می‌شود که به سبب آن‌ها هر روز و هر شب هفتاد بار از الله تعالی آمرزش می‌خواهم (استغفار می‌کنم)»؛ و: «بر دلم پرده‌ای پدید می‌آید (که مانع رسیدن انوار الهی است). ازاین‌رو هر روز ۷۰ بار استغفار می‌کنم»؛ و باز: «هر روز صد بار از الله تعالی استغفار می‌کنم.»4
ترس سرور ما، پیامبر، از الله تعالی چنان بسیار بود که هرگز دیده نمی‌شد قهقهه بزند. در حدیث شریفی که امام ترمذی از ابوذر به صورت مرفوع5 روایت کرده، فرموده است: «بی‌گمان من آنچه را شما نمی‌بینید، می‌بینم و آنچه را شما نمی‌شنوید، می‌شنوم. در آسمان به اندازۀ چهار انگشت جای خالی نیست که فرشتگان در آن به سجده نباشند. والله، اگر آنچه را من می‌دانم، می‌دانستید، کم می‌خندیدید و بسیار می‌گریستید. سر به راه‌ها می‌گذاشتید و تا آن‌جا که صدای‌تان یاری می‌کرد، با فریاد به درگاه الله تعالی زاری می‌کردید.»6
در حدیث شریفی که ابوهریره روایت کرده است، سرور ما رسول الله فرمود: «عمل هیچ‌کس او را به جنت نمی‌برد.» هنگامی که پرسیدند: «شما را نیز، یا رسول الله؟»، فرمود: «آری، عمل من نیز مرا به جنت نمی‌برد؛ مگر آن‌که فضل و رحمت الله تعالی مرا فرا گیرد.»
ابن عمر روایت می‌کند: «هنگامی که با رسول الله در مجلسی بودیم، می‌شمردیم که صد بار می‌فرمود: ‹ای پروردگار من! مرا بیامرز و توبه‌ام را بپذیر. همانا تو توبه‌پذیر و مهربانی.›»7
انس بن مالک روایت کرد: «رسول الله صلی الله علیه وسلم پیوسته می‌فرمود: ‹اللهم یا مقلب القلوب ثبت قلبی علی دینک.›»8 در حدیث شریفی که ترمذی از ابوسعید خدری روایت کرده است، سرور ما، پیامبر، فرمود: «هر کس هنگام رفتن به بستر سه بار بگوید: ‹استغفر الله العظیم الذی لا اله الا هو الحی القیوم و اتوب الیه›، الله تعالی گناهانش را می‌آمرزد، هرچند به شمار کف دریا یا ریگ‌های دیار تمیم یا برگ درختان یا روزهای دنیا باشد.»
بنا بر آنچه بخاری و مسلم روایت کرده‌اند، رسول الله چنین استغفار می‌کرد: «اللهم اغفر لی خطیئتی و جهلی و اسرافی فی امری و ما انت اعلم به منی.» (الهی! خطاهایی را که تو می‌دانی و من (دانسته یا) نادانسته با تجاوز از حد خویش مرتکب شده‌ام، عفو فرما!)
بنا بر آنچه از ابوموسی اشعری رضی الله عنه روایت شده است، رسول اکرم صلی الله علیه وسلم چنین نیز استغفار می‌کرد:
«اللهم اغفر لی هزلی و جدی و خطئی و عمدی و کل ذلک عندی. اللهم اغفر لی ما قدمت و ما اخرت و ما اسررت و ما اعلنت و ما انت اعلم به منی، انت المقدم و انت المؤخر و انت علی کل شیء قدیر.»9 (الهی! همۀ کوتاهی‌هایی را که ممکن است از من سر زده باشد، به شوخی و به جد، از روی فراموشی و دانسته، بیامرز. الهی! آنچه را پیش‌تر و پس‌تر کرده‌ام، آنچه را پنهان و آشکار انجام داده‌ام، هرگونه کوتاهی مرا که تو می‌دانی، ببخش. پیش‌دارنده و پس‌دارنده تویی. بر همه‌چیز توانا تویی.)
رسول الله روزها روزه‌دار بود،
و شب‌ها به نماز ایستاده بیدار بود.
اگر از امت آن برگزیده هستی،
همواره به سنت و مکروه هشیار باش.
«بر دلم پرده‌ای پدید می‌آید (که مانع رسیدن انوار الهی است). ازاین‌رو هر روز ۷۰ بار استغفار می‌کنم» حدیث شریف