شفاعت سرور ما، پیامبر

سرور ما، رسول اکرم، در روز قیامت برای امتش شفاعت خواهد کرد و آنان را از سختی و اندوه رهایی خواهد بخشید. در حدیث شریفی فرمود: «میان درآمدن نیمی از امتم به جنت و شفاعت مخیر گردانیده شدم. من شفاعت را برگزیدم؛ زیرا فراگیرتر است. گمان مبرید که تنها برای پرهیزگاران است؛ بلکه برای گنهکارانی که به خطا افتاده‌اند نیز هست…»1

در حدیث شریفی که حضرت ابوهریره روایت کرده است، سرور ما، پیامبر، فرمود: «شفاعت من برای کسی است که با اخلاص و به‌گونه‌ای که دلش زبانش را تصدیق کند، با گفتن ‹لا اله الا الله› کلمۀ شهادت را بر زبان آورد.»2

در برخی احادیث شریف نیز فرموده شده است:

«از امتم برای کسانی که اهل بیت مرا دوست دارند، شفاعت خواهم کرد.» «از امتم برای کسانی که گناهان کبیره مرتکب می‌شوند، شفاعت خواهم کرد.» «برای همه می‌توانم شفاعت کنم، جز کسانی که به اصحابم زبان درازی می‌کنند.» «از امتم برای کسانی که بر نفس خود ستم می‌کنند و فریب نفس خویش را می‌خورند، شفاعت خواهم کرد.» «در روز قیامت نخستین کسی که شفاعت می‌کند، من خواهم بود.»3

«هر کس به شفاعت من ایمان نداشته باشد، به آن نخواهد رسید.»4

در روز قیامت از هول دمیده شدن در «صور» موها بر تن راست می‌شود، چشم‌ها نمی‌دانند به کجا بنگرند و مؤمنان و کافران به سوی محشر رانده می‌شوند. این عذابی است که سختی روز قیامت را افزون می‌کند. در آن هنگام هشت فرشته عرش را بر دوش می‌گیرند و می‌برند. یکی از این فرشتگان با هر گامش راهی به درازای بیست هزار سال دنیا را می‌پیماید. فرشتگان و ابرها، تا عرش اعلی قرار گیرد، با تسبیح‌هایی که عقل‌ها آن را درنمی‌یابند، تسبیح می‌گویند. بدین‌سان عرش اعلی بر زمین سپیدی که الله تعالی برای آن آفریده است، قرار می‌گیرد. در این هنگام، از عذاب الله تعالی که هیچ چیزی تاب آن را ندارد، سرها به زیر می‌افتد. همۀ خلق در سختی خود گرفتار و سرگشته می‌مانند و شفقت می‌جویند. در محشر حال مردم بسیار بد می‌شود و رنج و زحمتشان فزونی می‌گیرد. هر یک از مردم مالی را که در دنیا سخت نگه داشته بود، بر گردن خود دارد. بر گردن کسانی که زکات شتر را نداده‌اند، شتری بار می‌شود که چنان بانگ برمی‌آورد و چنان سنگین می‌شود که به بزرگی کوه‌ها می‌گردد. کسانی که زکات گاو و گوسفند را نداده‌اند، نیز چنین‌اند. فریادهای آنان گویی غرش آسمان است.5 بر گردن کسانی که زکات کشت، یعنی عُشر را نداده‌اند، بسته‌های غله بار می‌شود. از هر نوع غله‌ای که در دنیا زکاتش را نداده‌اند، از همان نوع بسته‌ها بر آنان بار شده است: اگر گندم بوده، گندم و اگر جو بوده، جو. از سنگینی آن، در زیرش فریاد می‌زند: «واویلاه، واثبوراه!» («ویل» کلمۀ عذاب است. انسان هنگامی که تاب عذاب را نیاورد، چنین فریاد می‌زند. و کلمۀ «ثبور» در هنگام هلاکت به کار می‌رود.) بر کسانی که زکات طلا، نقره، پول (کاغذی) و دیگر کالاهای تجارتی را نداده‌اند، مار هولناکی گماشته می‌شود. چون فریاد می‌زنند: «این چیست؟»، فرشتگان پاسخ می‌دهند: «این‌ها مال‌های شماست که در دنیا زکاتش را نپرداختید.» این حال هولناک در آیۀ کریمۀ صد و هشتادم سورۀ آل عمران با این معنای شریف بیان شده است: «آنچه در دنیا در آن بخل ورزیدند، در روز قیامت به گردن‌شان پیچیده خواهد شد.»

«هر کس به شفاعت من ایمان نداشته باشد، به آن نخواهد رسید» حدیث شریف

از عورت‌های گروهی دیگر چرک و زرداب روان است. کسانی که در پیرامون‌شان هستند، از بوی بدشان سخت آزرده می‌شوند. اینان کسانی‌اند که زنا کرده و حرام مرتکب شده‌اند. گروهی دیگر از شاخه‌های درختان آویخته‌اند. اینان کسانی‌اند که در دنیا لواط کرده‌اند.

گروهی دیگر زبان‌شان از دهان بیرون آمده و بر سینه‌شان آویزان است و در حالی بسیار زشت‌اند. مردم نمی‌خواهند آنان را ببینند. اینان کسانی‌اند که دروغ و تهمت می‌گفتند.

گروهی دیگر نیز شکم‌شان به بزرگی کوه‌های بلند شده است. اینان کسانی‌اند که در دنیا بی‌ضرورت و بی‌آن‌که معامله‌ای انجام دهند، مال و پول سودی گرفته و داده‌اند. گناهان کسانی که چنین حرام‌هایی مرتکب شده‌اند، به رسواترین صورت آشکار می‌شود. ترس بر پیامبران و علما چیره می‌شود. اولیا و شهیدان از عذاب الله تعالی که تحملش دشوار است، فریاد برمی‌آورند. در همان حال، نوری بسیار بیشتر از نور آفتاب آنان را فرا می‌گیرد. مردم که پیش‌تر هم تاب گرمای آفتاب را نداشتند، چون این را می‌بینند، یکسره پریشان می‌شوند. هزار سال بر این حال می‌مانند. از سوی الله تعالی به آنان چیزی گفته نمی‌شود. در این هنگام مردم نزد نخستین پیامبر، آدم علیه السلام، می‌روند و زاری می‌کنند: «ای آدم علیه السلام! تو پیامبری عزیز و شریف هستی. الله تعالی تو را آفرید، فرشتگان را به سجده در برابر تو واداشت و از روحی که از آنِ اوست، در تو دمید. برای ما شفاعت کن تا حساب آغاز شود و به هرچه الله تعالی اراده فرماید، دربارۀ ما حکم شود و هر کس به هرجا که او فرمان دهد، برود. الله تعالی، که حاکم و مالک همه‌چیز است، با آفریدگانش هرچه بخواهد، بکند.»

آدم علیه السلام می‌فرماید: «من از میوۀ درختی که الله تعالی نهی کرده بود، خوردم. ازاین‌رو اکنون از الله تعالی شرم دارم؛ اما شما نزد نوح بروید.» پس از آن هزار سال با یکدیگر رایزنی‌کنان می‌مانند. سپس نزد نوح علیه السلام می‌روند و زاری می‌کنند: «در حالی هستیم که هیچ تاب آن را نداریم. شفاعت کن تا داوری ما زود انجام شود و از این عذاب محشر رهایی یابیم.» نوح علیه السلام در پاسخ به آنان می‌فرماید: «من به درگاه الله تعالی دعا کردم و به سبب آن دعا، هرچه انسان بر روی زمین بود، غرق شد. ازاین‌رو از الله تعالی شرم دارم. اما شما نزد ابراهیم علیه السلام که خلیل الله است، بروید. الله تعالی در آیۀ آخر سورۀ حج فرموده است که معنای آن چنین است: ‹از دین پدرتان ابراهیم علیه السلام پیروی کنید. الله تعالی، برای آن‌که پیامبر بر شما گواه باشد و شما بر مردم گواه باشید، هم در کتاب‌های پیش از این و هم در قرآن کریم شما را مسلمان نامیده است.› شاید او برای شما شفاعت کند.»

باز مانند پیش، هزار سال دیگر با یکدیگر گفت‌وگو می‌کنند. سپس نزد ابراهیم علیه السلام می‌آیند و می‌گویند: «ای پدر مسلمانان! تو همان کسی هستی که الله تعالی تو را خلیل خود ساخت. برای ما شفاعت کن! تا الله تعالی در میان آفریدگان حکم خود را صادر فرماید.» ابراهیم علیه السلام به آنان می‌فرماید: «من در دنیا سه بار سخن کنایه‌آمیز گفتم و با گفتن آن‌ها در راه دین مبارزه کردم. اکنون در این مقام شرم دارم که از الله تعالی اجازۀ شفاعت بخواهم. شما نزد موسی علیه السلام بروید؛ زیرا الله تعالی با او سخن گفت و به او قرب معنوی نشان داد. او برای شما شفاعت می‌کند.» پس از آن باز هزار سال ایستاده با یکدیگر مشورت می‌کنند. اما در این مدت حال‌شان بسیار دشوار می‌شود و محشر بسیار تنگ می‌گردد. سپس نزد موسی علیه السلام می‌آیند و می‌گویند: «ای پسر عمران! تو پیامبری هستی که الله تعالی با تو سخن گفت و تورات را بر تو نازل فرمود. برای ما شفاعت کن تا حساب آغاز شود! زیرا ایستادنمان در این‌جا بسیار به درازا کشید. از ازدحام، پاها بر روی هم انباشته شده است.» موسی علیه السلام به آنان می‌فرماید: «من از الله تعالی خواستم که آل فرعون سال‌ها با چیزهایی که خوش نمی‌دارند، کیفر شوند. سپس خواستم که برای آیندگان مایۀ عبرت باشند. اکنون از شفاعت کردن شرم دارم؛ اما جناب حق صاحب رحمت و مغفرت است. شما نزد عیسی علیه السلام بروید؛ زیرا او از جهت یقین استوارترینِ رسولان، از جهت معرفت و زهد فاضل‌ترینِ آنان و از جهت حکمت برترینِ آنان است. او برای شما شفاعت می‌کند.» سپس برای رهایی از سختی محشر نزد عیسی علیه السلام می‌آیند و می‌گویند: «تو روح و کلمۀ الله تعالی هستی. الله تعالی دربارۀ تو در آیۀ چهل‌وپنجم سورۀ آل عمران فرموده است که معنای آن چنین است: ‹در دنیا و آخرت وجیه، یعنی بسیار ارجمند (شریف و صاحب‌اعتبار).› برای ما نزد پروردگارت شفاعت کن!»

عیسی علیه السلام می‌فرماید: «قوم من مرا و مادرم را به جای الله معبود گرفتند. با این حال چگونه شفاعت کنم؟ مرا نیز پرستیدند؛ مرا پسر و الله تعالی را پدر خواندند. اما آیا دیده‌اید که یکی از شما کیسه‌ای داشته باشد که توشه‌اش در آن نباشد و دهانش مهر نشده باشد؟ آیا بی‌آن‌که آن مهر شکسته شود، می‌توان به آن توشه رسید؟ نزد برترین و آخرینِ پیامبران، محمد صلی الله علیه وسلم بروید؛ زیرا او دعا و شفاعت خود را برای امتش نگه داشته بود. قومش بارها او را آزردند. پیشانی مبارکش را شکافتند. دندان مبارکش را شکستند. دیوانگی به او نسبت دادند. حال آن‌که آن پیامبر والا از جهت مایۀ افتخار بهترینِ آنان و از جهت شرف بلندپایه‌ترینِ آنان بود. او در برابر آزارها و ستم‌های تحمل‌ناپذیرشان، با آیۀ کریمه‌ای که سخن یوسف علیه السلام را به برادرانش در بر دارد و معنایش این است، پاسخ می‌داد: ‹امروز دیگر از شما برای آنچه کرده‌اید، حساب نمی‌کشم (خطاهایتان را به رویتان نمی‌آورم). جناب الله، که ارحم‌الراحمین است، شما را می‌آمرزد.›»6 چون عیسی علیه السلام فضایل پیامبر ما صلی الله علیه وسلم را بیان می‌کند، همه می‌خواهند هرچه زودتر به ایشان برسند. بی‌درنگ به کنار منبر محمد علیه السلام می‌آیند و می‌گویند: «تو حبیب الله هستی! و حبیب سودمندترینِ واسطه‌هاست. برای ما شفاعت کن! زیرا نزد نخستین پیامبر، آدم علیه السلام، رفتیم. ما را نزد نوح علیه السلام فرستاد. نزد نوح علیه السلام رفتیم. ما را نزد ابراهیم علیه السلام فرستاد. نزد ابراهیم علیه السلام رفتیم؛ ما را نزد موسی علیه السلام فرستاد. نزد موسی علیه السلام رفتیم؛ ما را نزد عیسی علیه السلام فرستاد؛ و او نیز ما را نزد تو فرستاد. یا رسول الله، صلی الله علیه وسلم! پس از تو جای دیگری برای رفتن نیست.»

«آنچه در دنیا در آن بخل ورزیدند، در روز قیامت به گردن‌شان پیچیده خواهد شد» آل عمران: ۱۸۰

سرور ما رسول الله صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «اگر الله تعالی اجازه دهد و راضی باشد، شفاعت می‌کنم.»

به جایی که «سرادقات جلال»، یعنی پردۀ جلال، نام دارد، می‌رسد. از الله تعالی برای شفاعت اجازه می‌خواهد. به او اجازه داده می‌شود. پرده‌ها برداشته می‌شود. به عرش اعلی درمی‌آید. به سجده می‌افتد. هزار سال در سجده می‌ماند. پس از آن جناب حق را با حمدی می‌ستاید که از آن زمان که عالم آفریده شده، هیچ‌کس الله تعالی را چنین مدح نگفته است. برخی از عارفان گفته‌اند: «الله تعالی هنگامی که عالم‌ها را آفرید، خود را با چنین حمدهایی ستود.» الله تعالی با این معنا می‌فرماید: «ای محمد، سرت را از سجده بردار! بگو، شنیده می‌شود. (هرچه بگویی، شنیده خواهد شد. هرچه بخواهی، داده خواهد شد.) شفاعت کن، پذیرفته می‌شود.» آن‌گاه سرور ما، پیامبر صلی الله علیه وسلم، عرض می‌کند: «ای پروردگار من! نیکان و بدان را از میان بندگانت جدا کن؛ زیرا انتظارشان بسیار به درازا کشیده است. هر یک از آنان با گناهانش در میدان عرصات خوار و رسوا شده است.»

جناب حق فرمان می‌دهد که جنت را بیاورند. جنت با هرگونه زیوری آراسته می‌شود و به میدان عرصات آورده می‌شود. بوی خوشش از فاصلۀ پانصد سال راه شنیده می‌شود. از این حال دل‌ها شاد و روح‌ها زنده می‌شود. (اما کافران، مرتدان، کسانی که مسلمانان را مسخره می‌کنند، کسانی که جوانان را فریب می‌دهند و ایمان‌شان را می‌دزدند و) کسانی که اعمال‌شان پلید و بد است، بوی جنت را نمی‌شنوند.

فرشتگان جهنم را با زنجیرها بسته به میدان محشر می‌آورند. جهنم نعره می‌کشد، می‌غرد، آتش می‌افشاند و دود غلیظی برمی‌آورد که همۀ آسمان را سیاه می‌کند. نعره و غرش و گرمایش تحمل‌ناپذیر است. زانوی همه سست می‌شود و در همان‌جا که هستند، به زانو درمی‌افتند. حتی پیامبران و رسولان نیز نمی‌توانند خود را نگه دارند. حضرت ابراهیم، حضرت موسی و حضرت عیسی به عرش اعلی می‌چسبند. ابراهیم علیه السلام، اسماعیل علیه السلام را که می‌خواست قربانی کند، فراموش می‌کند. موسی علیه السلام برادرش هارون علیه السلام را و عیسی علیه السلام مادرش حضرت مریم را فراموش می‌کنند. هر یک می‌گوید: «ای پروردگار من! امروز جز برای خودم چیزی نمی‌خواهم.»

اما محمد علیه السلام می‌فرماید: «ای پروردگار من! به امتم سلامت و نجات عطا کن!» در آن‌جا کسی نیست که تاب این را داشته باشد؛ زیرا الله تعالی با خبر دادن از آن، در آیۀ بیست‌وهشتم سورۀ جاثیه فرموده است که معنای آن چنین است: «هر امتی را می‌بینی که از ترس جناب حق به زانو درافتاده است. هر یک به سوی کتاب اعمالی که در دنیا انجام داده است، فراخوانده می‌شود.»

الله تعالی در آیۀ هشتم سورۀ ملک می‌فرماید که معنای آن چنین است: «نزدیک است آتش از شدت خشم و غیظ خود دو پاره شود.»

در این هنگام پیامبر ما صلی الله علیه وسلم پیش می‌آید و جهنم را بازمی‌دارد و می‌فرماید: «خوار و زبون بازگرد، تا آن‌که اهلت گروه‌گروه نزد تو آیند!» و جهنم می‌گوید: «ای محمد! راهم را باز کن! زیرا تو بر من حرامی.» از عرش ندا می‌آید: «ای جهنم! سخن محمد علیه السلام را بشنو و از او فرمان ببر!» سپس سرور ما رسول الله جهنم را می‌کشد و در جایی در سمت چپ عرش اعلی قرار می‌دهد. اهل محشر این رفتار مهربانانه و شفاعت سرور ما، پیامبر، را به یکدیگر مژده می‌دهند و ترسشان اندکی کاهش می‌یابد. معنای شریف آیۀ کریمۀ صد و هفتم سورۀ انبیاء آشکار می‌شود: «ما تو را رحمتی برای عالمیان فرستادیم.»7

خلاصه، سرور ما رسول الله در پنج جا شفاعت خواهد کرد.8

نخست: با شفاعتی که «مقام محمود» نام دارد، همۀ مردم را از عذاب انتظار در محشر رهایی خواهد بخشید.9

دوم: با شفاعتش بسیاری از مردم را بی‌حساب به جنت درخواهد آورد. سوم: مؤمنانی را که گناهان‌شان بسیار است، از جهنم بیرون خواهد آورد. چهارم: برای کسانی که ثواب و گناهشان برابر است و در جایی که «اعراف» نام دارد، منتظرند، شفاعت خواهد کرد تا به جنت بروند. پنجم: برای بالا رفتن درجه‌های کسانی که در جنت‌اند، شفاعت خواهد کرد.

با شفاعت هر یک از آن هفتاد هزار تن که با شفاعت خود از حساب رهایی‌شان بخشیده است، هفتاد هزار تن دیگر نیز بی‌حساب به جنت درخواهند آمد.

شفاعت، یا رسول الله!
بسیار نیازمندم، نزد تو آمدم،
شفاعت، یا رسول الله!
دانستم که گناهم چیست،
شفاعت، یا رسول الله!
گنهکارم، رویم سیاه است،
شاید به آتش افکنده شوم؛
مگر چاره از تو باشد،
شفاعت، یا رسول الله!
محبت تو از همه‌چیز سزاوارتر است،
علم تو از علم همه برتر است،
آن‌که تو را می‌ستاید، مولاست،
شفاعت، یا رسول الله!
انسان تو را چگونه بستاید؟
مگر احسان از تو باشد؛
به فریاد ما برس، امان!
شفاعت، یا رسول الله!
بی تو دنیا برایم زندان است،
کارم پریشان است و حالم سخت؛
مگر درمان از تو باشد،
شفاعت، یا رسول الله!
بر این جهان نور افشاندی،
صلوات و سلام بر تو باد؛
برای مسلمان مرده و زنده،
شفاعت، یا رسول الله!
بی‌گمان عصیانم بسیار است،
هم ناتوانم و هم ناقص،
اما ایمانم درست است،
شفاعت، یا رسول الله!
آن‌گاه که جهنم بجوشد و سر رود،
و ندانیم چه بر سرمان می‌آید،
برای یاری که جهاد کرده است،
شفاعت، یا رسول الله!
پرده از چشمانم برداشته شود،
تو داروی هر دردی؛
برای هر فرد مؤمن،
شفاعت، یا رسول الله!
در شأن تو «لولاک» گفته شد،
و باز «اعطیناک» گفته شد،
تو شاه «ارسلناک» هستی،
شفاعت، یا رسول الله!
برای آنان که دین ما را می‌گسترانند،
برای آنان که از سنتت پیروی می‌کنند،
برای آنان که در راهت سر می‌نهند،
شفاعت، یا رسول الله!
برای حقیرِ امتت،
برای شاکر و ذاکرش،
برای توانگر و فقیرش،
شفاعت، یا رسول الله!
محمد خادمی (رحمة الله علیه)

«هر امتی را می‌بینی که از ترس جناب حق به زانو درافتاده است. هر یک به سوی کتاب اعمالی که در دنیا انجام داده است، فراخوانده می‌شود» جاثیه: ۲۸