اهل بیت سرور ما، پیامبر

سبب‌های ازدواج سرور ما، پیامبر

رسول الله (صلی الله علیه وسلم) نخستین بار در بیست‌وپنج‌سالگی با حضرت خدیجه (رضی الله عنها) ازدواج کرد. حضرت خدیجه چهل‌ساله و بیوه بود؛ اما مال، جمال، عقل، علم، شرف، نسب، عفت و ادبش بسیار بود. بیست‌وپنج سال با هم زندگی کردند. تا حضرت خدیجه زنده بود، رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) هرگز همسر دیگری نگرفت.

سرور ما رسول الله صلی الله علیه وسلم، پس از وفات مادر ما حضرت خدیجه (رضی الله عنها)، بار دوم در پنجاه‌وپنج‌سالگی با مادر ما حضرت عایشه (رضی الله عنها)، دختر حضرت ابوبکر، ازدواج کرد. به فرمان الله تعالی با او عقد نکاح بسته بود. تا هنگامی که وفات یافت، هشت سال با او زندگی کرد. او بسیار خردمند، تیزهوش، عالمه، ادیبه، عفیفه و صالحه بود. از آن‌جا که حافظه‌ای بسیار نیرومند داشت، اصحاب کرام بسیاری چیزها را از او می‌پرسیدند و می‌آموختند.

ازدواج‌های دیگرش را همه به سبب‌های دینی و سیاسی، یا از روی رحمت و احسان انجام داد. همۀ آن همسران بیوه بودند و بیشترشان سالخورده. برای نمونه: هنگامی که آزار و زیان کافران مکه به مسلمانان به درجه‌ای تحمل‌ناپذیر رسید، بخشی از اصحاب کرام به حبشه هجرت کردند. نجاشی، پادشاه حبشه، مسیحی بود. چیزهای گوناگونی از مسلمانان پرسید و از پاسخ‌های پخته‌ای که شنید، در شگفت ماند و ایمان آورد. به مسلمانان نیکی بسیار کرد. اما عبیدالله بن جحش، که ایمان آورده می‌نمود، برای رهایی از فقر فریب کشیشان را خورد، مرتد شد و دینش را به دنیا فروخت.1 این ملعون، که عمه‌زادۀ سرور ما رسول الله بود، همسرش ام حبیبه را نیز به بیرون شدن از دین و ثروتمند شدن مجبور و تشویق کرد؛ اما چون آن زن گفت که به فقر و مرگ رضا می‌دهد، ولی از دین محمد علیه السلام بیرون نمی‌رود، او را طلاق داد. انتظار داشت که او در فقر و تنگدستی خوار و زار بمیرد؛ اما خود در اندک زمانی مرد. ام حبیبه دختر ابوسفیان، فرماندۀ کل قریش در مکه در آن زمان، بود. سرور ما رسول الله در آن روزگار با لشکرهای قریش جنگ‌های بسیار سختی داشت و ابوسفیان با واپسین توان خود برای نابودی اسلام می‌جنگید. رسول الله از نیرومندی دین مادر ما ام حبیبه (رضی الله عنها) و از حال بسیار تلخی که بر سرش آمده بود، آگاه شد. به نجاشی نامه نوشت و از او خواست: «با ام حبیبه که در آن‌جاست، ازدواج می‌کنم. عقد نکاحم را ببند! سپس او را به این‌جا بفرست.» نجاشی پیش‌تر مسلمان شده بود. نامه را بسیار احترام کرد، مسلمانانی را که در آن‌جا بودند، به کاخش فراخواند و مهمانی داد. در سال هفتم هجرت عقد نکاح بسته شد و هدیه‌ها و احسان‌ها داد. بدین‌سان ام حبیبه به پاداش ایمانش رسید و در آن‌جا توانگر و آسوده شد. به برکت او، مسلمانان دیگر نیز آسوده شدند. از آن‌جا که زنان در جنت در کنار شوهرانشان خواهند بود، به بالاترین درجۀ جنت مژده یافت؛ مژده‌ای که همۀ لذت‌ها و نعمت‌های دنیا در کنار آن بسیار ناچیز است. این نکاح یکی از سبب‌هایی شد که زمینۀ مشرف شدن ابوسفیان به اسلام را در آینده فراهم کرد. چنان‌که دیده می‌شود، این نکاح درجۀ عقل، زیرکی، نبوغ، احسان و رحمت رسول الله را نیز نشان می‌دهد.2

نمونۀ دوم: مادر ما حضرت حفصه (رضی الله عنها)، دختر حضرت عمر، بیوه شده بود. در سال سوم هجرت، هنگامی که حضرت عمر به حضرت ابوبکر و حضرت عثمان گفت: «آیا دخترم را به همسری می‌گیری؟»، هر دو گفتند: «بیندیشم.» روزی که هر سه و کسانی دیگر نزد سرور ما رسول الله صلی الله علیه وسلم بودند، آن حضرت از او پرسید: «ای عمر! تو را اندوهگین می‌بینم؛ سببش چیست؟» همان‌گونه که رنگ مرکب در شیشه به‌آسانی دیده می‌شود، سرور ما رسول الله نیز اندیشۀ هر کس را با یک نگاه درمی‌یافت. اگر لازم می‌دید، می‌پرسید. از آن‌جا که راست گفتن به او، بلکه به همه، بر ما فرض است، حضرت عمر پاسخ داد: «یا رسول الله! دخترم را به ابوبکر و عثمان پیشنهاد کردم، نپذیرفتند.» رسول الله که هرگز نمی‌خواست این سه یار، که از همه بیشتر دوست‌شان می‌داشت، اندوهگین شوند، برای شاد کردن‌شان بی‌درنگ فرمود: «ای عمر! آیا می‌خواهی دخترت را به کسی بهتر از ابوبکر و عثمان بدهم؟» حضرت عمر شگفت‌زده شد؛ زیرا می‌دانست که کسی بهتر از حضرت ابوبکر و حضرت عثمان نیست. گفت: «آری، یا رسول الله!» فرمود: «ای عمر، دخترت را به من بده!» بدین‌سان حضرت حفصه مادر حضرت ابوبکر، حضرت عثمان و همۀ مؤمنان شد و آنان خدمتگزار او شدند؛ و حضرت ابوبکر، حضرت عمر و حضرت عثمان به یکدیگر نزدیک‌تر و محبوب‌تر گشتند.3

نمونۀ سوم: در سال پنجم یا ششم هجرت، در میان صدها اسیری که از قبیلۀ بنی‌مصطلق گرفته شدند، جویریه، دختر حارث، رئیس قبیله، بود. رسول الله او را خرید، آزاد کرد و با او عقد نکاح بست. آن‌گاه همۀ اصحاب کرام علیهم الرضوان گفتند: «شرم داریم که خویشاوندان خانوادۀ سرور ما رسول الله، خویشاوندان مادرمان را به‌عنوان کنیز و خدمتکار به کار گیریم.» همه اسیرانشان را آزاد کردند. این نکاح سبب آزادی صدها اسیر شد. مادر ما حضرت جویریه رضی الله عنها همواره این را بازمی‌گفت و به آن افتخار می‌کرد. حضرت عایشه می‌گفت: «زنی پرخیرتر و پربرکت‌تر از جویریه ندیدم.»4 در حدیث شریفی فرموده شده است: «ازدواج‌هایم با همۀ همسرانم و شوهر دادن دخترانم، همه با اجازه‌ای بوده است که جبرئیل (علیه السلام) از الله تعالی آورده است.»

یکی از سبب‌های مهم ازدواج‌های بسیار سرور ما رسول الله نیز شناساندن دین اسلام بود. پیش از نزول آیۀ حجاب، یعنی پیش از آن‌که به زنان فرمان پوشش داده شود، زنان نیز نزد رسول الله می‌آمدند و آنچه را نمی‌دانستند، می‌پرسیدند و می‌آموختند. اگر رسول الله به خانۀ کسی می‌رفت، زنان نیز می‌آمدند، می‌نشستند، گوش می‌دادند و بهره می‌بردند. هنگامی که آیۀ حجاب نازل شد و نشستن و سخن گفتن زنان با مردان نامحرم ممنوع گردید، دیگر زنان نامحرم را نپذیرفت. به آنان فرمان داد که آنچه را نمی‌دانند، از همسر مبارکش حضرت عایشه بپرسند و بیاموزند. از فراوانی کسانی که برای پرسیدن می‌آمدند، حضرت عایشه فرصت نمی‌یافت به همه پاسخ دهد. برای آسان کردن این خدمت مهم و سبک کردن بار مادر ما عایشه، به اندازۀ لازم با زنانی عقد نکاح بست. صدها دانش ظریف ویژۀ زنان را از راه همسران مبارکش به زنان مسلمان تعلیم داد. اگر یک همسر داشت، پرسیدن همۀ زنان از او دشوار، بلکه ناممکن می‌شد. برای آن‌که دین الله تعالی را به‌طور کامل بیاموزد، بار ازدواج‌های بسیار را نیز بر دوش گرفت.

همسران مبارک سرور ما، پیامبر

خدیجۀ کبری (رضی الله عنها): از خاندان شریف و بزرگ قریش بود. دختر خویلد بن اسد بن عبدالعزی بن قصی بود. نخستین همسر رسول الله است. پدرش خویلد و مادرش فاطمه بود. در چهل‌سالگی، هنگامی که بیوه بود، با رسول الله ازدواج کرد. رسول الله در آن زمان بیست‌وپنج‌ساله بود. از آن حضرت چهار دختر و دو پسر یافت. هنگامی که بیوه بود، تجارت می‌کرد. کارگزاران، کاتبان و بردگانی داشت. بسیار توانگر، دانا و خردمند بود. نخستین زن آزادی است که ایمان آورد. هنگامی که جبرئیل (علیه السلام) نخستین بار بر رسول الله نمایان شد، آن حضرت ترسیده بود. این حال را به خدیجه گفت. پیش از همه، خدیجه رضی الله عنها ایمان آورد. کافران تندیس می‌پرستیدند، به رسول الله ایمان نمی‌آوردند و ریشخندش می‌کردند و بسیار آزارش می‌دادند. خدیجه رضی الله عنها به رسول الله دلداری و دلگرمی می‌داد. همۀ مال و ملک خود را در راه او فدا کرد. بیست‌وپنج سال با وفاداری به رسول الله خدمت کرد و یک بار هم او را نیازرد.

سه سال پیش از هجرت، سه روز پس از مرگ ابوطالب، در شصت‌وپنج‌سالگی در مکۀ مکرمه وفات یافت.

رسول الله تا هنگام وفاتش همواره او را می‌ستود. حتی روزی که در خانه او را می‌ستود، مادر ما عایشه تاب نیاورد و گفت: (جناب حق بهتر از او را به شما داده است). فرمود: «نه! بهتر از او به من داده نشده است. در روزهایی که همه مرا دروغگو می‌خواندند، او به من ایمان آورد. هنگامی که همه آزارم می‌دادند، او یار من بود. اندوه‌هایم را زدود.»

حضرت خدیجه و دخترش فاطمۀ زهرا دو تن از چهار زنی‌اند که در حدیث شریف بیان شده است برترینِ همۀ زنان جهان‌اند. سومی همسر فرعون، حضرت آسیه، و چهارمی حضرت مریم است (رضی الله تعالی عنهن).

«ازدواج‌هایم با همۀ همسرانم و شوهر دادن دخترانم، همه با اجازه‌ای بوده است که جبرئیل (علیه السلام) از الله تعالی آورده است» حدیث شریف

عایشه (رضی الله عنها): دومین همسر پاک رسول الله است. دختر ابوبکر صدیق است. مادرش ام رومان بود. هشت سال پیش از هجرت به دنیا آمد. فرزندی نداشت. یک سال پس از وفات خدیجۀ کبری و دو سال پیش از هجرت، عقد نکاحش بسته شد. سه سال بعد، در مدینه، به آمدن به حجرۀ سعادت مشرف گشت. عقل، زیرکی، عفت و تقوایش مایۀ شگفتی بود. رسول الله او را بسیار دوست می‌داشت و بسیار می‌ستود. نکاحش به فرمان الله تعالی بسته شد. با آیۀ کریمه ستوده شده است. اصحاب کرام برای گشودن مشکلاتشان به او روی می‌آوردند. هنگام وفات رسول الله (صلی الله تعالی علیه وسلم) هجده‌ساله بود. از آن‌جا که اجتهادش با اجتهاد حضرت علی موافق نبود، در واقعۀ جمل همراه اصحاب کرامی بود که با حضرت علی جنگیدند. هنگامی که حضرت علی شهید شد، بسیار اندوهگین شد. حروفیان بر او بسیار تهمت می‌بندند و می‌گویند که حضرت علی را دوست نداشت. حال آن‌که حدیث شریف «دوست داشتن علی از ایمان است» را حضرت عایشه روایت کرده است. بدین‌سان نشان داد که او را دوست می‌داشت و دوست داشتن او بر همه لازم است. در سال پنجاه‌وهفتم هجرت، در شصت‌وپنج‌سالگی، در مدینه وفات یافت. قبرش در بقیع است.

سوده بنت زمعه (رضی الله عنها): سومین همسر رسول الله است. با شوهرش ایمان آورده و به حبشه هجرت کرده بودند. هنگامی که به مکه بازگشتند، شوهرش وفات یافت. رسول الله نخست با حضرت عایشه و سپس با سوده عقد نکاح بست. سوده را در مکه و حضرت عایشه را در مدینه به خانه‌اش آورد. بانویی بسیار مهربان و پاک‌دامن بود. در زمان حضرت عمر وفات یافت.5

حفصه (رضی الله عنها): دختر حضرت عمر رضی الله عنه است. نخستین شوهرش خنیس بود. با هم به حبشه و مدینه هجرت کردند. هنگامی که در جوانی بیوه شد، پدرش او را به حضرت ابوبکر و سپس به عثمان پیشنهاد کرد. هر دو پوزش خواستند. حضرت عمر اندوهگین شد. در سال سوم هجرت به نکاح رسول الله مشرف گشت. رسول الله پس از مدتی حفصه را طلاق داد. سپس به اشارۀ جبرئیل علیه السلام دوباره با او عقد نکاح بست. بسیار روزه می‌گرفت و بسیار نماز می‌گزارد. در سال ۴۱ هجرت، در شصت‌سالگی وفات یافت.

زینب بنت خزیمه (رضی الله عنها): بسیار عبادت می‌کرد و بسیار صدقه می‌داد. پیش‌تر همسر عبدالله بن جحش بود. عبدالله پسر امیمه، عمۀ رسول الله، بود و در غزوۀ احد شهید شد. زینب به نکاح رسول الله مشرف شد، اما هشت ماه بعد وفات یافت.6

ام سلمه (رضی الله عنها): نامش هند بود. او و شوهرش ابوسلمه نخستین کسانی بودند که به حبشه هجرت کردند. ابوسلمه، برادر عبیدالله بن جحش پسر بره، عمۀ رسول الله، در سال چهارم هجرت در مدینه از زخمی که در غزوۀ احد برداشته بود، وفات یافت. ام سلمه خواستگاری ابوبکر و عمر را نپذیرفت و به نکاح رسول الله مشرف شد. در سال پنجاه‌ونهم، در هشتادوچهارسالگی در مدینه وفات یافت. او آخرین همسر آن حضرت بود که وفات یافت.7

«نه! بهتر از او (از خدیجه) به من داده نشده است. در روزهایی که همه مرا دروغگو می‌خواندند، او به من ایمان آورد. هنگامی که همه آزارم می‌دادند، او یار من بود. اندوه‌هایم را زدود» حدیث شریف

جویریه (رضی الله عنها): دختر حارث، رئیس قبیلۀ بنی‌مصطلق، بود. در غزوۀ مریسیع که در سال پنجم هجرت روی داد، به اسارت گرفته شده بود. شوهرش که کاکازاده‌اش بود، در جنگ کشته شد. بیست‌ساله و بسیار حسنا، یعنی زیبا بود. به روایتی، هنگامی که جویریه برای فروش عرضه شد، پدرش برای بازخریدنش گله‌ای شتر به مدینه آورد. دلش نیامد که دو شتر عالی را بدهد و آن‌ها را بیرون شهر پنهان کرد. رسول علیه السلام به او فرمود: «آن دو شتری را که در فلان جا پنهان کرده‌ای، نیز بیاور.» حارث شگفت‌زده شد و با دو پسرش و بسیاری کسان دیگر ایمان آورد. رسول علیه السلام شترها را گرفت و دخترش را به او بازگرداند. دخترش نیز ایمان آورد. رسول الله صلی الله علیه وسلم جویریه را از پدرش خواستگاری کرد و با او عقد نکاح بست. در سال پنجاه‌وششم هجرت وفات یافت.

زینب بنت جحش (رضی الله عنها): دختر امیمه، عمۀ رسول الله، و خواهر عبدالله بن جحش بود. نام پدرش بُرّه بود؛ چون ایمان نیاورد، او را جحش گفتند. زینب از نخستین کسانی است که ایمان آوردند.

سرور ما رسول الله صلی الله علیه وسلم نخست او را به نکاح پسرخوانده‌اش زید بن حارثه درآورد. چون زید نمی‌توانست حق زینب را نگه دارد، در سال سوم هجرت از هم جدا شدند. رسول علیه السلام خواست با او عقد نکاح ببندد. زینب چون این را شنید، از شادی دو رکعت نماز گزارد و دعا کرد: «ای پروردگار من! رسول تو مرا می‌خواهد. اگر مقدر فرموده‌ای که به همسری او مشرف شوم، تو مرا به او بده.» دعایش پذیرفته شد و آیۀ سی‌وهفتم سورۀ احزاب نازل گردید که معنای شریفش این است: «پس از آن‌که زید دربارۀ او آنچه را می‌خواست، انجام داد (یعنی پس از آن‌که زینب را طلاق داد)، ما او را به همسری تو درآوردیم.» از آن‌جا که نکاح زینب را الله تعالی بست، سرور ما رسول الله صلی الله علیه وسلم جداگانه عقد نکاح نبست. زینب رضی الله عنها همواره به این افتخار می‌کرد و می‌گفت: «هر زنی را پدرش شوهر می‌دهد؛ اما مرا الله تعالی به نکاح درآورد.» در آن هنگام سی‌وهشت‌ساله بود. در سال بیستم هجرت، در پنجاه‌وسه‌سالگی وفات یافت.8 بسیار نیکوکار و بخشنده بود و صدقه دادن را بسیار دوست می‌داشت. در کارهای دستی نیز ماهر بود. آنچه را می‌ساخت و هرچه به دستش می‌رسید، به خویشاوندان و فقیران می‌داد. حتی خلیفه عمر به هر یک از ازواج مطهرات دوازده هزار درهم می‌داد؛ زینب بنت جحش همین که آن را می‌گرفت، همه را صدقه می‌کرد و پخش می‌نمود. حضرت عایشه او را از این بابت بسیار ستود. حدیث شریف «از میان همسرانم، نخستین کسی که به من می‌پیوندد، کسی است که دستش گشاده است»9 خبر داده بود که او پیش از همه وفات خواهد یافت؛ زیرا او بیش از همه صدقه می‌داد.

ولتر، شاعر فرانسوی بی‌ادب و تهمت‌زن، دربارۀ پذیرفتن حضرت زینب به همسری از سوی رسول الله، با تهمت‌های پست و ساختگی که یکسره با تاریخ‌ها، رویدادها و روایت‌ها در تضاد است، به نظم یک نمایش‌نامه نوشت. این نوشتۀ زشت و نفرت‌انگیز، که سزاوار اهل ادب و اندیشه نیست، پسند پاپ، دشمن بزرگش که او را تکفیر کرده بود، افتاد و پاپ نامه‌ای ستایش‌آمیز به او نوشت. خلیفۀ مسلمانان، سلطان عبدالحمید خان دوم، چون شنید که این نمایش‌نامه قرار است بر صحنه برود، به دولت‌های فرانسه و انگلستان اولتیماتوم داد، بی‌درنگ از آن جلوگیری کرد و همۀ بشریت را از فرومایگی‌ای شرم‌آور رهانید.

حضرت صفیه (رضی الله عنها): دختر حیی بن اخطب، سرکردۀ یهودیان خیبر، بود. در خیبر نامزد یک یهودی بود. سپس با کنانه بن حقیق، که مردی بسیار توانگر بود، ازدواج کرده بود. در سال هفتم هجرت، هنگامی که خیبر فتح شد، صفیه نیز به اسارت درآمد. به سهم رسول الله افتاد و آن حضرت آزادش کرد. او ایمان آورد و به نکاح رسول الله مشرف گشت. در سال پنجاهم هجرت در مدینه وفات یافت.10

ام حبیبه (رضی الله عنها): دختر ابوسفیان بن حرب بن امیه و خواهر حضرت معاویه بود. مادرش هند نام داشت. با شوهرش عبیدالله بن جحش با هم مسلمان شدند و به حبشه هجرت کردند. از آن‌جا که دخترش حبیبه در حبشه به دنیا آمد، خودش به کنیۀ ام حبیبه (مادر حبیبه) مشهور شد. شوهرش در آن‌جا فریب کشیشان را خورد، مرتد شد و مرد. او تنها، غریب و فقیر ماند و گفت: «از دین رسول الله جدا نمی‌شوم.» رسول الله (صلی الله علیه وسلم) برای شاد کردنش خواست با او عقد نکاح ببندد. در سال هفتم هجرت به نجاشی نامه نوشت. نجاشی بنا بر این فرمان پیامبر، او را به نکاح رسول اکرم درآورد و به مدینه فرستاد. در سال چهل‌وچهارم هجرت در مدینه وفات یافت.

حضرت میمونه (رضی الله عنها): نامش بَرّه بود و رسول الله آن را به میمونه تغییر داد. شوهر میمونه وفات یافته بود. پس از فتح خیبر، هنگامی که برای عمره به مکه رفته بودند، در راه بازگشت به مدینه به نکاح رسول الله مشرف گشت. در سال پنجاه‌وسوم هجرت در مکه بیمار شد و گفت: «مرا از مکه بیرون ببرید! زیرا رسول الله خبر داد که من بیرون از مکه وفات خواهم یافت.» هنگامی که او را بیرون بردند، در جایی (به نام سرف) که نکاحش با رسول الله در آن‌جا بسته شده بود، وفات یافت.11

حضرت ماریه (رضی الله عنها): هنگامی که کنیز سرور ما، پیامبر، بود، ایمان آورد و به نکاح سرور ما مشرف گشت. از آن‌جا که ماریه را مقوقس، فرمانروای مصر و اسکندریه، به‌عنوان هدیه فرستاده بود، نسب (تبار) و تاریخ تولدش به یقین دانسته نیست. رسول اکرم از مادر ما حضرت ماریه پسری به نام ابراهیم یافت. حضرت ماریه بسیار آرام، کم سخن و سربه‌زیر بود. در سال‌های پایانی خلافت حضرت عمر، در سال ۶۳۷ میلادی (۱۶ هجری) وفات یافت و در گورستان بقیع به خاک سپرده شد.12

حضرت ریحانه (رضی الله عنها): هنگامی که کنیز سرور ما، پیامبر، بود، مسلمان شد. از قبیلۀ بنی‌قریظه، یکی از قبیله‌های یهودیانی بود که در مدینه می‌زیستند. نسبش (تبارش) ریحانه بنت شمعون بن یزید یا ریحانه بنت زید بن عمرو بن خنافه بن شمعون بن یزید است. تاریخ تولدش به یقین روشن نیست. پیش از سرور ما، پیامبر، در سال ۶۳۱ میلادی (۱۰ هجری) در مدینه وفات یافت و در گورستان بقیع به خاک سپرده شد.13

«دوست داشتن سادات و اشراف سبب می‌شود که انسان در واپسین نفس با ایمان از دنیا برود» ابومجاهد انور بن ناظف (رحمة الله علیه)