حبشې ته هجرت
حبشې ته لومړی هجرت
زموږ د سردار رسول الله د پیغمبرۍ (بعثت) په پنځم کال، سره له دې چې مشرکانو شکنجې کولې، د مسلمانانو شمېر لا زیاتېده. خو مشرکانو هم خپلې شکنجې زیاتولې او هېڅ داسې کار یې نه پرېښود چې له لاسه یې کېده. زموږ سردار پیغمبر په دې ډېر خپه و چې اصحاب یې په نه زغمل کېدونکو شکنجو اخته کېږي، پښې یې په پړو اوښانو پورې تړل کېږي او بېلو لوریو ته په کشولو ټوټې ټوټې کېږي. دا شکنجې ورځ تر بلې سختېدې او د هغه له رحمه ډک زړه یې زغم نه شو کولای.
یوه ورځ یې اصحاب کرام راټول کړل او ویې فرمایل: «اې زما اصحابو! اوس په ځمکه کې خواره شئ. الله تعالی به ډېر ژر تاسې بیا سره یو ځای کړي.»
هغوی وپوښتل: «یا رسول الله! چېرته ولاړ شو؟» زموږ پیغمبر په خپل مبارک لاس اشاره وکړه، د حبشې هېواد یې وښود او ویې فرمایل: «هلته! د حبشې خاورې ته ولاړ شئ!1 ځکه چې هلته داسې پاچا دی چې پر هېڅ یوه هغه چا ظلم نه کوي چې د هغه تر څنګ وي. او هغه د رښتینولۍ هېواد دی. تر هغه هلته اوسئ چې الله تعالی تاسې ته له هغو سختیو چې پکې یاست، د وتو او خلاصون لار پرانیزي.»
سرور عالم محمد مصطفی (صلی الله علیه وسلم) په دې توګه پرېکړه کړې وه چې اصحاب یې له شکنجو خلاص شي او د مکې له مشرکانو سره خپله مبارزه پخپله یوازې پر مخ یوسي. زموږ ګران پیغمبر چې د ولادت پر مهال یې فرمایلي وو: «زما امت! زما امت!»، اوس یې د خپلو اصحابو د خلاصون لپاره ځان قربانوه. د هغه د دې اجازې له مخې، د اصحاب کرامو یوې برخې خپل وطن پرېښود او هجرت یې کاوه!.. خو له زموږ ګران پیغمبر څخه د بېلېدو له امله یې خپګان هم ډېر زیات و.
په دې لومړي هجرت کې حضرت عثمان او د هغه مېرمن حضرت رقیه بنت رسول الله، ابوحذیفه او مېرمن یې سهله بنت سهیل، زبیر بن عوام، مصعب بن عمیر، عبدالرحمن بن عوف، ابوسلمه بن عبدالاسد او مېرمن یې ام سلمه، حاطب بن عمرو، عامر بن ربیعه او مېرمن یې لیلی بنت ابي حثمه، عثمان بن مظعون، ابوسبره بن ابي رهم او مېرمن یې ام کلثوم بنت سهیل، سهیل بن بیضاء او عبدالله بن مسعود (رضی الله عنهم) ګډون وکړ.2 زموږ سردار پیغمبر د حضرت عثمان په اړه وفرمایل: «بېشکه عثمان له لوط پیغمبر وروسته لومړنی کس دی چې له خپلې مېرمنې سره یې هجرت وکړ.»
د اصحاب کرامو یوه برخه سپاره او یوه برخه پلي، په پټه له مکې ووتل. کله چې کاروان شعیبې ته ورسېد، د الله متعال په فضل دوه سوداګریزې بېړۍ هلته راغلې وې. اصحابو سوداګرو ته هر یوه د سرو زرو نیمه سکه کرایه ورکړه او پر بېړیو سپاره شول. په همدې وخت کې مشرکان خبر شول او د اصحابو پسې ووتل. کله چې د سمندر غاړې ته ورسېدل، مهاجرین پر بېړۍ سپاره شوي او سمندر ته وتلي وو، نو له دې امله یې هېڅ یو ونه شو نیولای. هڅې یې بېځایه شوې او ناهیلي بېرته راوګرځېدل. اصحاب د سره سمندر له لارې په سلامتۍ حبشې ته ورسېدل.3 د حبشې پاچا نجاشي مسلمانان په خپل هېواد کې ځای پر ځای کړل او له هغوی سره یې ډېر ښه چلند وکړ.
«اې زما اصحابو! اوس په ځمکه کې خواره شئ. الله تعالی به ډېر ژر تاسې بیا سره یو ځای کړي» حدیث شریف
اصحاب چې حبشې ته ولاړل، له هغه وروسته د والنجم سورت نازل شو. کله چې رسول الله دا سورت په مسجد الحرام کې قریشو ته لوست او نولسم او شلم آیت کریمه ته ورسېد چې پکې د مشرکانو د بتانو یادونه شوې، ملعون شیطان د «بتان لوړ بتان دي، له هغو شفاعت کېږي» په څېر خبرې پکې ورګډې کړې. مشرکانو ګومان وکړ چې دا خبرې رسول الله کړې دي. ویې ویل: «اوس چې هغه زموږ له دین سره موافقه وکړه، موږ هم ورسره روغه وکړه.» په هغو ورځو کې چې ولید بن مغیره هم رسول الله ته راغی او ویې ویل: «له دې وروسته به تا ته لاس نه وروړو»، زموږ سردار پیغمبر حیران شو. د مشرکانو د دې «روغې» (!) خبر د رمضان شریف په وروستیو کې په حبشه کې اصحابو ته ورسېد. د حبشې مسلمانانو داسې خبر واورېد: «په مکه کې مشرکانو او مسلمانانو تړون کړی دی!» پر دې یې فکر وکړ: «زموږ هجرت او د خپل ځای او وطن پرېښودل د مشرکانو د دښمنۍ له امله و. اوس د هغوی دښمني په دوستۍ بدله شوې ده. نو راځئ چې ولاړ شو او د رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) د خدمت په شرف مشرف شو.» په هغه وخت کې جبرئیل علیه السلام د شیطان دا چل رسول الله ته بیان کړ. هغه ډېر خپه شو. جناب حق د حج سورت دوه پنځوسم آیت کریمه نازل کړ چې معنا یې داسې ده: «هغه د شریعت خاوندان رسولان چې له تا مخکې مو لېږلي دي، او هغه نبیان چې د هغوی پیروي یې کوله، کله به یې چې غوښتل آیت کریمه ولولي یا له ځانه څه ووايي، شیطان به د هغوی په لوستو یا ویلو کې یو څه ورګډول. الله تعالی هغه څه چې شیطان ګډ کړي، له سمو څخه بېلوي. بیا خپل آیتونه ټینګوي. الله تعالی د خلکو په حالونو پوه دی او خپل حکم نافذوونکی دی.» مشرکانو چې دا آیت واورېد، بیا یې ازار او ځورونې پیل کړې. مهاجرینو د حبشې له پاچا اجازه واخیسته او د شوال په میاشت کې مکې مکرمې ته راغلل. خو پوه شول چې کوم خبر چې ورته رسېدلی و، ناسم و.4 کله چې په پېښو خبر شول، حیران پاتې شول. بیا زموږ د سردار پیغمبر حضور ته راغلل او د حبشې په اړه یې وویل: «موږ هلته ښه ګاونډیتوب او ساتنه ولیدله. زموږ دین ته چا لاس ور نه وړ، ونه ځورول شو. داسې خبره مو هم وانه ورېده چې خوښه مو نه وي. په ارامۍ کې مو د الله تعالی عبادت وکړ.»5 په تفصیل سره یې بیان کړل چې د حبشې اوبه، هوا او مېوې ځواک ورکوي؛ هلته څلور عبادتځایونه دي؛ هره ورځ پکې اوښان او پسونه حلالېږي؛ فقیران او مسافر بلل کېږي او ښه پالل کېږي؛ پاچا یې دوی ته ورتلل، امان یې ورکاوه او ستونزې یې ورته لرې کولې؛ او خپله رضایت یې څرګند کړ.6 تر دوو میاشتو زیات په حبشه کې پاتې شوي وو.
د حضرت حمزه مسلمانېدل
د بعثت شپږم کال… د اسلام غږ هره ورځ له یوه غوږه بل غوږ ته خپرېده، زړونو ته رسېده او لا لرې تله. دې حال قریشي مشرکان لېوني کول؛ سره له ټولو هڅو یې د اسلام د خپرېدو مخه نه شوای نیولای. په «دلائل النبوه» او «معارج النبوه» کې داسې بیان شوي دي:
له مشرکانو څخه د ولید په نوم یو کس یو بت درلود. د صفا پر غونډۍ به راټولېدل او د دې بت عبادت به یې کاوه. یوه ورځ زموږ سردار پیغمبر د هغوی خوا ته ورغی او مشرکان یې ایمان ته راوبلل. یو کافر پېری د هغه بت دننه ننوت او زموږ د ګران پیغمبر په اړه یې نامناسبې خبرې وکړې. زموږ سردار فخر عالم (صلی الله علیه وسلم) خپه شو. بله ورځ یوه داسې کس چې نه لیدل کېده، زموږ سردار پیغمبر ته سلام وکړ او ویې ویل: «یا رسول الله! یوه کافر پېري ستاسې په اړه نامناسبې خبرې کړې وې. ما هغه وموند او ومې واژه. که خوښه مو وي، ایا سبا د صفا غونډۍ ته تشریف راوړئ؟ تاسې به بیا هغوی اسلام ته راوبولئ. زه به هم هغه بت ته ننوځم او ستاسې په ستاینه کې به خبرې وکړم.» زموږ سردار پیغمبر د عبدالله په نوم د دې پېري وړاندیز ومانه.
زموږ ګران پیغمبر بله ورځ هلته ورغی او مشرکان یې بیا ایمان ته راوبلل.
ابوجهل هم هلته و. مسلمان پېری د هغه بت دننه ننوت چې د مشرکانو په لاس کې و، او زموږ د ګران پیغمبر او د اسلام په اړه یې ښکلې خبرې او شعرونه وویل. مشرکانو چې دا خبرې واورېدې، هغه بت یې چې په لاس کې یې و، مات کړ او پر رسول الله ورودانګل. مبارک ویښتان یې ګډوډ شول. مبارک مخ یې په وینو سور شو. د هغوی پر دې ازار او کړاو یې صبر وکړ او ویې فرمایل: «اې قریشو! ما وهئ. خو زه ستاسې پیغمبر یم.» بیا له هغه ځایه لاړ او کور ته راغی. یوې وینځې دا پېښه له پیله تر پایه لیدلې وه. په دې وخت کې حضرت حمزه په غره کې ښکار کاوه. کله چې یې غوښتل پر یوې هوسۍ غشی وولي، هوسۍ ژبه راوړه او ویې ویل: «اې حمزه! تر دې چې پر ما غشی وولې، دا به غوره وي چې پر هغو کسانو غشي وولې چې غواړي ستا وراره ووژني.» حضرت حمزه پر دې خبرو حیران شو او په بېړه د کور په لور روان شو. عادت یې و چې کله به له ښکاره راستون شو، د طواف لپاره به لومړی حرم شریف ته ورغی او بیا به کور ته تلو. په هغه ورځ چې یې طواف کاوه، وینځه ورغله او هغه څه یې ورته بیان کړل چې ابوجهل له محمد علیه السلام سره کړي وو. حضرت حمزه چې واورېدل چې زموږ سردار پیغمبر ته سپکاوی شوی، د خپلوۍ رګونه یې وپړسېدل. وسلې یې واخیستې او هغه ځای ته راغی چې مشرکان پکې وو. ویې ویل: «ته یې چې زما وراره ته دې بدې خبرې کړې او زړه دې یې مات کړ؟ دا دی زما دین هم د هغه دین دی. که دې وس رسېږي، هغه څه چې له هغه سره دې کړي، له ما سره یې هم وکړه!» او په هغې لیندۍ چې په غاړه کې یې وه، د ابوجهل سر یې ورمات کړ. هلته کافرانو وغوښتل چې پر حضرت حمزه ورودانګي. خو ابوجهل وویل: «لاس مه ورته وروړئ، حمزه حق لري. ما د هغه وراره ته بدې خبرې کړې دي.» کله چې حضرت حمزه له هغه ځایه لاړ، ابوجهل خپلو شاوخوا کسانو ته وویل: «خبردار، لاس مه ورته وروړئ! پر موږ به په غوسه شي او مسلمان به شي. او محمد به پرې ځواکمن شي.» ځکه چې حمزه یو درناوي وړ، قدرمن او پیاوړی سړی و. ابوجهل د دې لپاره چې حضرت حمزه مسلمان نه شي، په دې هم راضي شوی و چې سر یې ورمات شي. حضرت حمزه زموږ د سردار پیغمبر خوا ته راغی او ویې ویل: «اې محمد! له ابوجهل څخه مې ستا غچ واخیست. په وینو مې ولړاوه. مه خپه کېږه، خوشاله شه!» زموږ ګران پیغمبر وفرمایل: «زه په داسې شیانو نه خوشاله کېږم.» کله چې حضرت حمزه وویل: «ستا د خوشالولو او له خپګانه د ژغورلو لپاره چې څه غواړې، هغه به وکړم!»، زموږ سردار پیغمبر وفرمایل: «زه یوازې هغه وخت خوشاله کېږم چې ته ایمان راوړې او خپل قیمتي بدن د دوزخ له اوره وژغورې.»
حضرت حمزه سمدستي مسلمان شو. د هغه په اړه آیت کریمه نازل شو. د حضرت عبدالله بن عباس په وینا، په قرآن کریم کې د انعام سورت په یوسلو دوه ویشتم آیت کریمه کې هغه ذات چې ویل شوي «راژوندی کړای شو او نور ته ورسول شو…»، حضرت حمزه دی، او هغه څوک چې ویل شوي «په تیارو کې لاس پښې وهي…»، ابوجهل دی.
حضرت حمزه د مشرکانو خوا ته ورغی، ورته یې اعلان وکړ چې مسلمان شوی دی او د الله تعالی حبیب محمد علیه السلام به که د خپل ځان په بیه هم وي، ساتي، او یوه قصیده یې ولوسته. په هغه قصیده کې چې ویې لوسته، ویلي یې وو: «حمد دې وي الله تعالی ته چې زما زړه یې اسلام او حق ته مایل کړ. دا دین د الله تعالی له لوري رالېږل شوی دی چې د عالمونو رب دی، د خپلو بندګانو په هر کار پوه دی، له هر چا سره په خپل لطف چلند کوي او قدرت یې پر هر څه غالب دی. کله چې قرآن کریم لوستل کېږي، د زړه او عقل د خاوندانو له سترګو اوښکې بهېږي. قرآن کریم په فصیحه ژبه د بیان شویو آیتونو په بڼه پر محمد علیه السلام نازل شوی دی. هغه، محمد مصطفی، زموږ په منځ کې یو داسې مبارک شخص دی چې خبره یې منل کېږي او ورته سر ټیټېږي. اې مشرکانو! داسې مه شئ چې عقل مو له سره ولاړ شي، سترګې مو تیارې شي او د هغه په اړه سختې، درنې او زیږې خبرې وکړئ. که په داسې فکر کې ولوېدئ، هېڅوک به هغه ته لاس ونه شي وروړلای، تر څو چې زموږ د مسلمانانو پر جسدونو پښه کېښږدي او تېر نه شي.»
«اې قریشو! ما وهئ. خو زه ستاسې پیغمبر یم» زموږ ګران پیغمبر محمد علیه السلام
د حضرت حمزه مسلمانېدو زموږ ګران پیغمبر (صلی الله علیه وسلم) ډېر خوشاله کړ. مسلمانان د هغه په یوځای کېدو سره ډېر ځواکمن شول. د حضرت حمزه په مسلمانېدو سره حال بدل شو. ځکه چې د مکې خلک پوهېدل چې حضرت حمزه جنګیالی، زړور، جوانمرد، پهلوان او لوی اتل دی. له همدې امله د قریشو مشرکانو نور نو پرته له کوم دلیله له مسلمانانو سره بد چلند نه شو کولای؛ په ځانګړي ډول د حضرت حمزه د تورې له سختۍ وېرېدل.7
ستا په مینه پر لارو ووتم،
شفاعت، یا رسول الله!
ګنهګار یم، مخ مې تور دی،
شفاعت، یا رسول الله!
د حضرت عمر مسلمانېدل
د اسلام دین ورځ تر بلې خپرېده او د قرآن کریم نور روحونه رڼا کول. هغه کسان چې نصیب یې و، د الله تعالی د احسان په توګه یې ایمان راووړ او هدایت ته ورسېدل. دا مبارک کسان چې د اصحاب کرامو (رضی الله عنهم) کېدو شرف یې موندلی و، لاس په لاس او زړه په زړه، زموږ د سردار رسول الله شاوخوا د پتنګ په څېر ګرځېدل. د هغه تر ټولو کوچنۍ هیله او اشاره یې لوی امر ګاڼه، د هغې د پوره کولو لپاره یې سیالي کوله او حتی په دې لار کې یې د ځان له قربانولو هم ډډه نه کوله. خو د مشرکانو بېقراري او اندېښنه خپل وروستي حد ته رسېدلې وه. ځکه چې حضرت حمزه، چې یو له هغو اتلانو څخه و چې په ګوتو ښودل کېدل، هم مسلمان شوی او د رسول الله په صفونو کې یې ځای نیولی و. دې ناڅاپي پېښې مشرکان په بشپړه توګه له خپلو کالو وویستل. له همدې امله د خطاب زوی عمر (چې لا مسلمان شوی نه و) یوه ورځ په دې نیت له کوره ووت چې زموږ سردار رسول الله چې چېرته وویني، ووژني.
زموږ ګران پیغمبر یې په مسجد الحرام کې وموند چې لمونځ یې کاوه. د هغه د لمانځه د پای انتظار یې کاوه چې د هغه لوستو یې پام ځان ته واړاوه او په لېوالتیا یې غوږ نیول پیل کړل. زموږ سردار حبیب اکرم د الحاقه سورت شریف لوست… معنا یې داسې ده: «هغه قیامت چې راتګ یې حق دی!… څه دی هغه حق قیامت (پوهېږې)؟ کوم شي تا ته وښودل چې هغه قیامت چې راتګ یې حق دی، څه دی؟ ثمود او عاد (قومونو) هغه قیامت چې له هیبته یې زړونه رپېږي، دروغ وګاڼه او انکار یې وکړ. د ثمود قوم د خپلې سرکښۍ له امله (د جبرئیل علیه السلام په چیغه) هلاک کړای شو.
خو د عاد قوم؛ هغوی هم په یوه ورانوونکي، شورناکه، سرکښه او سخت باد (توپان) هلاک کړای شول. الله تعالی هغه توپان اووه شپې او اته ورځې پرله پسې پر هغوی مسلط کړ. (داسې حال ته ورسېدل چې که ته هغه وخت هلته حاضر وای،) لیدلي به دې وو چې د خرما د هغو تشو ډډونو په څېر چې له ریښو ایستل شوي او پر ځمکه غورځول شوي وي، څنګه مړه او نسکور شول! ایا اوس له هغوی څخه کوم پاتې شی (کوم کس، کوم ژوندی…) لیدلای شې؟ فرعون او له هغه مخکې خلکو او د اوښتو کلیو خلکو (د لوط قوم) ټولو هماغه خطا (شرک او سرکښي) وکړه… په دې توګه یې د خپل رب د پیغمبر (د لوط علیه السلام او نورو) نافرماني وکړه. پر دې یو داسې عذاب چې د نورو امتونو تر عذاب سخت و، هغوی ونیول… په رښتیا موږ، (د نوح په توپان کې) کله چې اوبو هر لوری ونیو، د دې لپاره چې تاسې ته عبرت شي او اورېدونکي غوږونه یې وساتي او یاد یې کړي، تاسې (یعنې هغه نیکونه چې ستاسې د وجود سبب دي) په بېړۍ کې ورواخیستئ.
کله چې یو ځل په صور کې پو شي او ځمکه او غرونه له خپلو ځایونو پورته شي او په سختۍ سره یو له بل سره وټکول شي او ذرې ذرې شي، هغه ورځ به قیامت جوړ شي. هغه ورځ به آسمان، چې نه یې ځواک پاتې وي او نه ټینګښت، وچاودي او خپور شي.
پرښتې د آسمان پر غاړو دي (د خپل رب امر ته منتظرې دي). هغه ورځ به ستا د رب عرش اته پرښتې (له هغو چې د آسمان شاوخوا دي) پر غاړه اخلي او وړي یې. هغه ورځ به تاسې (د حساب لپاره الله تعالی ته) وړاندې کېږئ؛ داسې چې ستاسې هېڅ راز (چې په دنیا کې مو ګومان کاوه پټ کړی مو دی) (له الله تعالی څخه) پټ نه پاتې کېږي. نو په هغه وخت کې هغه څوک چې کتاب یې ښي لاس ته ورکړل شوی وي، (په خوښۍ) وايي: ‹واخلئ، زما کتاب ولولئ! په رښتیا ما په یقین سره پوهېدم چې له خپل حساب سره به مخ کېږم.›
نو هغه په داسې ژوند کې دی چې پرې راضي دی، په یوه لوړ جنت کې دی… چې (مېوې یې) دومره نږدې دي چې ژر ټولېږي. (هغوی ته به وویل شي:) ‹د هغو نېکو عملونو په بدل کې چې په تېرو ورځو کې (په دنیا کې) مو مخکې لېږلي دي، خورئ او څښئ، نوش مو شه.›
خو هغه څوک چې کتاب یې کیڼ لاس ته ورکړل شوی وي، هغه به وايي: ‹اې کاش! زما کتاب نه وای راکړل شوی… او په دې نه وای پوه شوی چې زما حساب څه دی! اې کاش هغه (مرګ زما ژوند ته) قطعي پای ورکوونکی وای (او بیا نه وای راژوندی شوی)! مال مې ما ته هېڅ ګټه ونه رسوله. (ټول) واک مې (ځواک، دلیل، هر څه مې چې درلودل) له ما جلا شو او له منځه ولاړ!..› (الله تعالی پر دوزخ ګومارل شویو پرښتو ته فرمایي:) ‹ونیسئ یې او (لاسونه یې له غاړې سره) وتړئ!.. بیا یې هغه جحیم (د دوزخ د عذاب تر ټولو سخت ځای) ته واچوئ! بیا یې په اویا ګزه اوږده زنځیر کې (بیا) هلته ننباسئ!.. ځکه چې هغه پر هغه لوی الله تعالی ایمان نه راوړ. هغه (پخپله مسکین ته خواړه ورکول خو لا پرېږده، نور یې هم) مسکین ته د خوراک ورکولو ته نه هڅول. له همدې امله نن دلته (داسې) هېڅ خپلوان (او دوست چې پرې زړه وسوځي) نه لري. او له غسلین (د دوزخیانو له وینو ګډې زوې) پرته بل خوراک هم نه لري، چې هغه یوازې (په قصد) خطا کوونکي (کافران) خوري…›»8 حضرت عمر زموږ د سردار پیغمبر لوستو ته په حیرانتیا غوږ نیولی و. په ټول عمر کې یې داسې ښکلې خبرې نه وې اورېدلې. هغه پخپله وروسته دا خبره داسې بیان کړه: «د دې خبرو په بلاغت، سموالي او منظموالي چې اورېدې مې، حیران شوی وم. له ځان سره مې وویل: ‹قسم خورم چې دا، لکه قریشیان چې وايي، باید شاعر وي!›» په دې وخت کې زموږ پیغمبر د آیتونو کریمه لوستلو ته دوام ورکړ: «قسم خورم په هغه څه چې ګورئ یې او په هغه څه چې نه یې ګورئ، چې بې له شکه دا (قرآن کریم) د یوه داسې رسول (له خپل رب څخه) راوړی کلام دی چې د الله تعالی په نزد ډېر شریف دی. دا د شاعر خبره نه ده. تاسې څومره لږ ایمان راوړونکي خلک یاست!..»9 حضرت عمر بیان کړي دي: «بیا مې له ځان سره وویل: ‹دا باید کاهن وي؛ ځکه هغه څه چې زما په زړه کې تېر شول، پوه شو!..›» رسول الله د سورت لوستلو ته دوام ورکاوه: «دا د کاهن خبره هم نه ده. تاسې څومره لږ فکر کوونکي خلک یاست!.. دا (قرآن کریم) د عالمونو له رب څخه (د جبرئیل علیه السلام په وسیله پر محمد علیه السلام) نازل شوی دی. که (پیغمبر) ځینې خبرې (چې موږ نه وې ویلې) له ځانه جوړې کړې وای او موږ ته یې منسوب کړې وای، خامخا به مو هغه په زور نیولی وای او بیا به مو بې له شکه د هغه د ساه رګ (شاه رګ) پرې کړی و او هلاک به مو کړی و!
«(اې تره!) زه یوازې هغه وخت خوشاله کېږم چې ته ایمان راوړې او خپل قیمتي بدن د دوزخ له اوره وژغورې» حدیث شریف
هغه وخت به له تاسې هېڅ یو هم د دې مخه نه شوای نیولای! بېشکه دا (قرآن کریم) د تقوا والو لپاره یو قطعي نصیحت دی. موږ خامخا پوهېږو چې په تاسې کې داسې کسان شته چې دا دروغ ګڼي (لکه څنګه چې یې تصدیق کوونکي هم شته). بېشکه دا (قرآن کریم) پر کافرانو (هغه وخت چې په آخرت کې هغه نعمتونه وویني چې د دې تصدیق کوونکو ته ورکړل شوي) یو (نه تېښته کېدونکی) حسرت دی. بېشکه دا (قرآن کریم) حق الیقین دی (هغه خامخا د قطعي علم حقیقت دی، یوازې قطعي علم دی). نو د خپل لوی رب په نوم تسبیح ووایه.»10
حضرت عمر ویلي دي: «کله چې رسول الله ټول سورت ولوست، زما په زړه کې اسلام ته یو میلان رامنځته شو.» د حضرت حمزه له مسلمانېدو درې ورځې وروسته ابوجهل مشرکان راټول کړل او ویې ویل: «اې قریشو! محمد زموږ پر بتانو ژبه اوږده کړې ده. ویلي یې دي چې زموږ هغه نیکونه چې له موږ مخکې تېر شوي، په دوزخ کې عذاب ګوري او موږ به هم هلته ځو!..
له دې پرته بله چاره نشته چې هغه ووژل شي!.. هر څوک چې هغه ووژني، سل سره اوښان او بېشمېره سره زر به ورکړم!..» په یوه شېبه کې د خطاب د زوی عمر له زړه څخه اسلام ته میلان ورک شو، له ځایه یې ټوپ کړ او ویې ویل: «دا کار د خطاب له زوی پرته بل څوک نه شي کولای.» هغوی ورته چکچکې وهلې او ویل یې: «ځه، اې د خطاب زویه! وګورو دې!»
توره یې پر ملا وتړله او لاره یې ونیوله. په لار کې له نعیم بن عبدالله سره مخ شو. هغه وپوښتل: «اې عمر! په دې سختۍ او غوسې چېرته ځې؟» هغه وویل: «د هغه محمد د وژلو لپاره ځم چې په قوم کې یې دوه ګوندي اچولې او ورور یې د ورور دښمن کړی دی.» نعیم وویل: «اې عمر! دا سخت کار دی. اصحاب یې د پتنګ په څېر ترې راګرځي او رپېږي چې هغه ته څه ونه شي. هغوی ته نږدې کېدل ډېر سخت دي. که هغه ووژنې هم، د بني عبدالمطلب له لاسه به خلاص نه شې.»
حضرت عمر پر دې خبرو ډېر په غوسه شو، ویې ویل: «ګوندې ته هم له هغوی څخه یې؟ لومړی به ستا کار خلاص کړم!» او توره یې ونیوله. هغه وویل: «اې عمر! ما پرېږده! خپلې خور فاطمې او د هغې مېړه سعید بن زید ته ورشه؛ هغوی هم مسلمانان شوي دي.» حضرت عمر پر دې خبره باور ونه کړ. هغه وویل: «که باور نه کوې، ولاړ شه، پوښتنه وکړه! پوه به شې.»
که حضرت عمر دا کار سرته رسولی وای، دیني جلاوالی به له منځه تللی و، خو د وینې بدل، چې د عربو دود و، به راپورته شوی و، قریش به په دوو برخو وېشل شوي وو او نه ختمېدونکې جګړې به پیل شوې وې. په دې توګه نه یوازې عمر بن خطاب، بلکې ټول بني خطاب به وژل شوي وو. خو عمر بن خطاب څرنګه چې ډېر پیاوړی، زړور او غوسه ناک و، په دې خبرو یې فکر ونه شو کړای. د خپلې خور په اړه اندېښمن شو او سمدستي د هغوی کور ته ورغی.
په هغه وخت کې د طه سورت تازه نازل شوی و. سعید او فاطمې (رضی الله عنهما) هغه لیکلی و، د حضرت خباب بن ارت په نوم یو صحابي یې خپل کور ته راوستی و او لوستل یې. حضرت عمر له دروازې د هغوی غږ واورېد. دروازه یې ډېره سخته وټکوله. کله یې چې ولید چې توره یې پر ملا ده او په غوسه دی، لیکنه یې پټه کړه او حضرت خباب یې هم پټ کړ. بیا یې دروازه پرانیسته. کله چې دننه راغی، ویې ویل: «څه مو لوستل؟» ویې ویل: «هېڅ نه.»
غوسه یې لا زیاته شوه او چیغه یې کړه: «ما چې څه اورېدلي وو، رښتیا دي؛ تاسې هم د هغه په کوډو غولېدلي یاست!» د حضرت سعید ګرېوان یې ونیو او پر ځمکه یې وویشت. کله چې خور یې غوښتل خپل مېړه وژغوري، د هغې پر مخ یې هم په غوسه یوه څپېړه ووهله. چې یې ولیدل له مخه یې وینه روانه شوه، پر خور یې زړه وسوځېد. فاطمه ټپي او په وینو لړلې وه. خو د ایمان ځواک هغه راوپاروله، الله تعالی ته یې پناه یوړه او ویې ویل: «اې عمر! ولې له الله څخه نه شرمېږې او پر هغه پیغمبر ایمان نه راوړې چې هغه په آیتونو او معجزو رالېږلی دی؟ دا دی زه او مېړه مې د اسلام په شرف مشرف شوي یو. که سرونه مو هم پرې کړې، له دې به وانه وړو.» او کلمه شهادت یې ووایه.
حضرت عمر د خپلې خور د دې ایمان په وړاندې ناڅاپه نرم شو او پر ځمکه کېناست. په نرم غږ یې وویل: «هغه کتاب چې لوستئ یې، راوباسئ.» فاطمې ورته وویل: «تر څو چې پاک نه شې، نه یې درکوم.» حضرت عمر غسل وکړ.
بیا فاطمې د قرآن کریم پاڼه راوړه. حضرت عمر ښه لوستل کول. د طه سورت په لوستو یې پیل وکړ. د قرآن کریم فصاحت، بلاغت، معناوو او برتریو یې زړه ورو ورو نرماوه. کله چې هغه آیت کریمه ته ورسېد چې معنا یې داسې ده: «څه چې په آسمانونو او ځمکه کې دي، څه چې د هغو ترمنځ دي او څه چې د (اوو طبقو) خاورې لاندې دي، ټول د هغه دي»11، په ژور فکر کې ډوب شو. ویې ویل: «اې فاطمې! دا ټول بېپایه موجودات د هغه الله دي چې تاسې یې عبادت کوئ؟» خور یې ځواب ورکړ: «هو، همداسې ده! ایا پکې شک شته؟» حیرانتیا یې لا زیاته شوه او ویې ویل: «اې فاطمې! موږ نږدې یو زر او پنځه سوه له سرو زرو، سپینو زرو، ژېړو او ډبرو څخه تراشل شوي او ښایسته شوي مجسمې لرو. په هغو کې د هېڅ یوې په ځمکه کې هېڅ شی نشته.» لږ نور یې ولوستل او په هغه آیت کریمه کې یې فکر وکړ چې معنا یې داسې ده: «له الله تعالی پرته د عبادت او بندګۍ وړ بل حق معبود نشته. تر ټولو ښکلي نومونه د هغه دي.»12 ویې ویل: «په رښتیا، څومره سمه ده!» خباب چې دا خبره واورېده، له ځایه یې ټوپ کړ او له تکبیر ویلو وروسته یې وویل: «زېری دې وي، اې عمر! رسول الله الله تعالی ته دعا وکړه او ویې فرمایل: ‹یا ربي! دا دین په ابوجهل یا په عمر پیاوړی کړه!› دا دی دا دولت او سعادت تا ته نصیب شو.»
دې آیت کریمه او دې دعا هغه دښمني چې د حضرت عمر په زړه کې وه، پاکه او جارو کړه. سمدستي یې وویل: «رسول الله چېرته دی؟» زړه یې د رسول الله په مینه بند شوی و. په هغه ورځ رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) د حضرت ارقم په کور کې خپلو اصحابو ته نصیحت کاوه. اصحاب کرام هلته راټول شوي وو؛ د هغه د نوراني جمال په لیدو او د هغه د خوږو او اغېزمنو خبرو په اورېدو یې خپل زړونه ځلول، په بېپایه خوند، ذوق او خوښۍ کې له یوه حاله بل حال ته اوښتل او خپل روحونه یې تازه کول.
د ارقم له کوره ولیدل شول چې حضرت عمر راځي. توره یې هم ورسره وه. څرنګه چې هیبتناک او پیاوړی و، اصحاب کرامو د رسول الله شاوخوا ونیوه. حضرت حمزه وویل: «له عمر څخه د وېرې څه خبره ده؟ که په ښه نیت راغلی وي، ښه راغلی دی. که نه، تر دې مخکې چې توره راوباسي، سر به یې والوزوم!» په دې وخت کې رسول الله وفرمایل: «لار ورکړئ، راننوځي!»
«دا د کاهن خبره هم نه ده. تاسې څومره لږ فکر کوونکي خلک یاست!.. دا (قرآن کریم) د عالمونو له رب څخه (د جبرئیل علیه السلام په وسیله پر محمد علیه السلام) نازل شوی دی» حاقه: ۴۲–۴۳
جبرئیل علیه السلام مخکې خبر ورکړی و چې حضرت عمر د ایمان راوړلو لپاره راځي او په لار کې دی. زموږ سردار رسول الله حضرت عمر ته په موسکا هرکلی وکړ او ویې فرمایل: «پرېږدئ یې، له خوا یې لرې شئ.» حضرت عمر د رسول الله مخې ته په ګونډو کېناست. رسول الله حضرت عمر له مټ څخه ونیو او ورته یې وفرمایل: «اې عمر، ایمان راوړه!» هغه هم په پاک زړه کلمه شهادت ووایه. اصحاب کرامو له خوښۍ د تکبیر غږونه آسمان ته پورته کړل.
حضرت عمر له مسلمانېدو وروسته خپل حال داسې بیان کړی دی:
«کله چې مسلمان شوم، اصحاب کرامو له مشرکانو ځانونه پټول او عبادتونه یې په پټه کول. په دې حال ډېر خپه شوم او ومې پوښتل: ‹یا رسول الله! ایا موږ پر حق نه یو؟› زموږ سردار پیغمبر وفرمایل: ‹هو. قسم په هغه الله تعالی چې زما وجود د هغه د قدرت په واک کې دی، که مړه یاست که ژوندي، خامخا پر حق یاست.›
پر دې مې وویل: ‹یا رسول الله! اوس چې موږ پر حق یو او مشرکان پر باطله لار، نو ولې خپل دین پټوو؟ والله، موږ د کفر پر وړاندې د اسلام د دین د څرګندولو لپاره ډېر حقدار او ډېر وړ یو. د الله تعالی دین به بې له شکه په مکه کې غالب شي. که زموږ قوم له موږ سره په انصاف چلند وکړ، څه ښه؛ که یې سرکښي غوښتله، له هغوی سره به وجنګېږو.› زموږ سردار رسول الله وفرمایل: ‹موږ په شمېر ډېر لږ یو!›
ما وویل: ‹یا رسول الله! قسم په هغه الله تعالی چې ته یې حق پیغمبر رالېږلی یې، د مشرکانو هېڅ داسې ډله به پاتې نه شي چې زه پکې کېنم او پرته له پروا او وېرې اسلام بیان نه کړم. نور نو راڅرګند شو!› کله چې ومنل شوه، په دوو صفونو کې بهر ووتو او د حرم شریف په لور روان شو. د یوه صف په سر کې حمزه او د بل په سر کې زه وم. په ټینګو ګامونو، لکه خاوره چې اوړه کوو، په باوقاره او هیبتناک تګ مسجد الحرام ته ننوتو. قریشي مشرکانو یو ځل ما ته او یو ځل حمزه ته کتل. په داسې خپګان او غم اخته شول چې ښايي په ژوند کې یې هېڅکله دومره ناهیلي نه وه لیدلې.» د حضرت عمر په دې راتګ ابوجهل مخکې راووت او ویې ویل: «اې عمر! دا څه حال دی؟» حضرت عمر پرته له دې چې پام ورته وکړي، وویل: «اشهد ان لا اله الا الله واشهد ان محمدا عبده ورسوله.» ابوجهل حیران شو چې څه ووايي. وچ ودرېد. حضرت عمر د مشرکانو دې ډلې ته مخ واړاوه او ویې ویل: «اې قریشو!… څوک چې ما پېژني، پېژني! څوک چې نه مې پېژني، دې پوه شي چې زه د خطاب زوی عمر یم… څوک چې غواړي ښځه یې کونډه او اولاد یې یتیم پاتې شي، له ځایه دې وخوځېږي! هر څوک چې وخوځېږي، په توره به یې ټوټې ټوټې کړم او پر ځمکه به یې وغورځوم!…» پر دې قریشي مشرکان په یوه شېبه کې خواره واره شول او له هغه ځایه لرې شول. رسول الله او د هغه لوړ شانه اصحابو صف وتاړه او په لوړ غږ یې تکبیر ووایه. د مکې په آسمانونو کې د اصحاب کرامو د «الله اکبر!… الله اکبر!…» غږونو انګازې وکړې. د لومړي ځل لپاره په حرم شریف کې په ښکاره لمونځ وشو.13 کله چې حضرت عمر مسلمان شو، د انفال سورت څلور شپېتم آیت کریمه نازل شو چې معنا یې داسې ده: «اې زما پیغمبره! الله تعالی او له مؤمنانو څخه هغه کسان چې ستا پر پل روان دي، ستا د مرستې لپاره بس دي.» ځینو هغو کسانو چې په شک کې لړزېدل، چې ولیدل حضرت عمر مسلمان شو، اسلام یې غوره کړ او د اصحابو کېدو په شرف مشرف شول.
له دې وروسته د مسلمانانو شمېر ورځ تر بلې د واورې د ښوییدو په څېر زیاتېده.
«یا ربي! دا دین په ابوجهل یا په عمر پیاوړی کړه!» حدیث شریف
په هر کار کې یې د رحمان نوم یاداوه، هغه د کرم کان،
د ثنا او حمد کان و هغه پیغمبر، هغه د کرم کان.
د الهي لطفونو ځای، د علم او حلم چینه و،
په ښو اخلاقو ډک و هغه ځان، هغه د کرم کان.
د الله لپاره د حق له مخلوق سره نرم او متواضع و،
پر ټولو خلکو یې لطف او احسان کاوه، هغه د کرم کان.
د کعبې معظمې پخوانی حال مکه مکرمه
حبشې ته دویم هجرت
کله چې اصحاب کرام (علیهم الرضوان) مکې ته راغلل، مشرکانو بیا ازار او ځورونې پیل کړې. ظلم یې ورځ تر بلې زیاتېده. هر ډول شکنجه یې پرته له کومې پروا کوله. یوه ورځ حضرت عثمان وویل: «یا رسول الله! حبشه مې د سوداګرۍ یو ښه ځای ولید. د یوې میاشتې سوداګري ډېره ګټه کوي. تر هغه چې الله تعالی د هجرت ځای وټاکي، د مسلمانانو لپاره تر دې ښه ځای نشته. لږ تر لږه به مؤمنان د قریشو له ځورونو خلاص شي. نجاشي پر موږ ډېر لطفونه او ګڼ احسانونه کړي دي.» پر دې زموږ سردار پیغمبر وفرمایل: «بېرته حبشې ته ستانه شئ، څو د الله تعالی په نوم خوندي اوسئ.» کله چې حضرت عثمان وویل: «یا رسول الله! که تاسې هلته تشریف یوسئ، ښايي هغوی مسلمانان شي. څرنګه چې اهل کتاب دي، ژر به اسلام ته راشي او له مرستې به ډډه ونه کړي»، زموږ ګران پیغمبر وفرمایل: «زه د ارامۍ او هوساینې لپاره نه یم مأمور شوی. د هجرت په اړه د الله تعالی شریف امر ته منتظر یم. څنګه چې امر وشي، هماغسې به عمل وکړم.»
د بعثت په شپږم کال، د یوه روایت له مخې، له اصحاب کرامو (رضی الله عنهم) څخه د یوسلو یو کسانو یو کاروان، چې ۸۳ نارینه او ۱۸ ښځې وې، دویم ځل د حبشې په لور روان شو. د دې کاروان مشر حضرت جعفر بن ابي طالب ټاکل شوی و. په روغه رمټه د نجاشي هېواد ته ورسېدل. حضرت ام سلمه (رضی الله عنها) هغه پېښې چې په حبشه کې ورسره وشوې، داسې بیان کړې دي: «کله چې حبشې ته ورسېدو، هلته مو یو ډېر ښه ګاونډی وموند. هغه ګاونډی نجاشي پاچا و. هغه زموږ هره هیله پوره کړه. د خپل دین امرونه مو څنګه چې غوښتل، هماغسې ادا کولای شول. د الله تعالی عبادت مو په آزادۍ سره کولای شو او هېڅ ځورونه مو نه لیدله. هېڅ بده خبره مو نه اورېده.» کله چې د مکې مشرکان له دې حاله خبر شول، پرېکړه یې وکړه چې د حبشې پاچا ته دوه استازي ولېږي. نجاشي ته د ډېرو قیمتي شیانو تر څنګ، د مکې له هغه څرمن څخه هم چې ډېر یې خوښاوه، ډالۍ چمتو شوې. همداراز دیني مشرانو او د دولت لویانو ته هم ډالۍ په پام کې ونیول شوې. دا دنده عبدالله بن ابي ربیعه او عمرو بن عاص ته وسپارل شوه. دې دوو استازو ته وښودل شول چې د نجاشي په حضور کې به څه وايي. هغوی ته وویل شول: «له پاچا سره له خبرو مخکې، د هغه بطریقانو او قوماندانانو له هر یوه ته خپلې ډالۍ ورکړئ. بیا د نجاشي ډالۍ وړاندې کړئ. له دې کار وروسته، وغواړئ چې هلته مسلمانان تاسې ته وسپارل شي. نجاشي ته فرصت مه ورکوئ چې له مسلمانانو سره وویني او خبرې ورسره وکړي.»14 استازي حبشې ته راغلل. د دولت له لویانو سره له لیدو او ډالیو له ورکولو وروسته، هر یوه ته یې وویل: «زموږ په منځ کې یو شمېر کسان راڅرګند شوي دي. هغوی یو نوی دین جوړ کړی چې نه موږ پېژنو او نه تاسې. غواړو دا راغلي کسان بېرته خپل وطن ته یوسو. کله چې له خپل پاچا سره د هغوی په اړه خبرې کوئ، هڅه وکړئ چې له راغلو سره له خبرو پرته موږ ته وسپارل شي. هغه کسان چې تر ټولو ښه یې کار ته رسېدلای شي، د هغوی خپل مور او پلار او ګاونډیان دي. هغوی دوی ډېر ښه پېژني.»15 بطریقانو دا وړاندیز ومانه. بیا د مکې استازو د نجاشي ډالۍ وړاندې کړې. نجاشي پاچا ډالۍ ومنلې، هغوی یې راوبلل او یو څه وخت یې ورسره خبرې وکړې.
«بېرته حبشې ته ستانه شئ، څو د الله تعالی په نوم خوندي اوسئ» حدیث شریف
استازو نجاشي ته داسې وویل: «اې پاچا! زموږ ځینو کسانو ستاسې هېواد ته پناه راوړې ده. دې راغلو کسانو لکه څنګه چې د خپل قوم دین یې پرېښی، ستاسې دین ته یې هم مخ نه دی کړی. یو جوړ کړی دین لري چې له خپلو فکرونو سره سم دی. نه موږ دا دین پېژنو او نه تاسې. د هغه قوم مشرانو چې دوی ورپورې اړه لري، موږ تاسې ته رالېږلي یو. دا مشران د هغو سړیو پلرونه او نږدې خپلوان دي چې ستاسې هېواد ته یې پناه راوړې ده. غوښتنه یې دا ده چې راغلي کسان بېرته وسپارل شي. ځکه چې هغوی د دوی په حال ښه پوهېږي. هغوی ښه پوهېږي چې دوی په خپل اصلي دین کې څه نه خوښول…» هم عمرو بن عاص او هم عبدالله بن ابي ربیعه تر ټولو زیات دا غوښتل چې نجاشي دا خبرې واوري او د هغوی د غوښتنې سره سم چلند وکړي. کله چې استازو دا خبرې وکړې، د نجاشي بطریقانو خبره پیل کړه او ویې ویل: «دوی ډېره سمه خبره کړې ده. د دوی قوم د هغوی کار ته ښه رسېدلای شي او ښه پوهېږي چې هغوی څه خوښوي او څه نه. نو تاسې دا سړي وسپارئ، څو دوی یې خپل هېواد او قوم ته یوسي.» نجاشي پاچا پر دې خبرو ډېر په غوسه شو او ویې ویل: «والله، نه! زه دا سړي نه سپارم. هغو سړیو ته چې ما ته یې پناه راوړې او زما هېواد ته راغلي دي، خیانت نه شم کولای. دوی زه پر بل چا غوره کړی یم او زما هېواد ته راغلي دي. له همدې امله به راغلي مهاجرین خپلې ماڼۍ ته راوبولم، له هغوی به وپوښتم چې د دې سړیو د خبرو په وړاندې څه وايي، او ځوابونه به یې واورم. که مهاجرین هماغسې وي لکه دوی چې وايي، هغوی به دوی ته وسپارم او خپل قوم ته به یې بېرته ولېږم. که داسې نه وي، تر هغه چې زما په هېواد کې وي، ساتنه به یې کوم او ښېګڼه به ورسره کوم.» نجاشي مخکې آسماني کتابونه څېړلي وو. پوهېده چې د محمد علیه السلام د راتګ وخت نږدې دی، قوم به یې دروغجن بولي، ایمان به پرې نه راوړي او له مکې به یې وباسي. نجاشي د مکې له استازو وپوښتل: «پر چا ایمان لري؟» هغوی وویل: «محمد دی.» نجاشي چې دا نوم واورېد، پوه شو چې هغه پیغمبر دی، خو څرګنده یې نه کړه. بیا یې له راغلو وپوښتل: «د هغه دین او مذهب څه دی او څه ته بلنه ورکوي؟» عمرو وویل: «هغه مذهب نه لري.» نجاشي وویل: «یوه داسې ډله چې ما ته یې پناه راوړې، او زه یې مذهب او دین نه پېژنم، څنګه یې وسپارم؟ مجلس به جوړ کړو. هغوی به هم راولو. له تاسې سره به یې مخامخ کړو. د ټولو حال دې څرګند شي. زه هم د هغوی دین وپېژنم.» مسلمانان یې ماڼۍ ته راوبلل. مسلمانانو لومړی په خپل منځ کې مشوره وکړه (خبرې یې وکړې) او ویې ویل: «څه ووایو چې د حبشې پاچا ته خوښ شي او د هغوی له مزاج سره سم وي؟» حضرت جعفر وفرمایل: «والله، په دې اړه زموږ پوهه یوازې هغه څه دي چې زموږ پیغمبر موږ ته فرمایلي دي. پایله چې هر څه وي، پرې راضي یو.» ټولو ومنله او په دې سره یو شول چې یوازې حضرت جعفر به خبرې کوي، او د نجاشي حضور ته ورغلل. نجاشي پاچا هم خپل عالمان راټول کړي وو. یو لوی مجلس جوړ شو. بیا یې مهاجرین دننه راوستل. مسلمانانو چې ننوتل، سلام یې وکړ.
خو سجده یې ونه کړه. کله چې نجاشي ترې وپوښتل: «ولې مو سجده ونه کړه؟»، ځواب یې ورکړ: «موږ له الله تعالی پرته بل چا ته سجده نه کوو. زموږ سردار پیغمبر موږ له الله تعالی پرته بل چا ته له سجدې منع کړي یو او ویې فرمایل: ‹سجده یوازې د الله تعالی لپاره ځانګړې ده.›» نجاشي مهاجرینو ته وویل: «اې هغه ډلې چې زما حضور ته راغلې یاست! ما ته ووایئ. زما هېواد ته د څه لپاره راغلي یاست؟ حال مو څه دی؟ سوداګر نه یاست، کومه غوښتنه هم نه لرئ. د دې ستاسې راڅرګند شوي پیغمبر حال څه دی؟ ولې هغسې سلام نه کوئ لکه څنګه چې ستاسې د هېواد هغه خلک چې دلته راځي، سلام کوي؟»
جعفر (رضی الله عنه) وویل: «اې پاچا! زه به لومړی درې خبرې وکړم. که رښتیا مې وویل، تصدیق مې کړئ؛ که دروغ مې وویل، دروغجن مې وبولئ. تر هر څه مخکې امر وکړه چې له دې سړیو څخه دې یوازې یو خبرې وکړي او بل دې چوپ شي!»
عمرو بن عاص وویل: «زه به خبرې وکړم.» نجاشي وویل: «اې جعفر، لومړی ته خبرې وکړه.»
حضرت جعفر وویل: «زما درې خبرې دي. له دې سړي وپوښتئ: ایا موږ داسې غلامان یو چې باید ونیول شو او خپلو بادارانو ته بېرته وسپارل شو؟» نجاشي وپوښتل: «اې عمرو! ایا دوی غلامان دي؟» عمرو وویل: «نه! غلامان نه دي، آزاد دي!» حضرت جعفر وویل: «ایا موږ په ناحقه د چا وینه توی کړې چې هغو ته وسپارل شو چې وینه یې توی شوې ده؟» کله چې نجاشي له عمرو وپوښتل: «ایا دوی په ناحقه څوک وژلي دي؟»، عمرو وویل: «نه، یو څاڅکی وینه یې هم نه ده توی کړې.» حضرت جعفر نجاشي ته وویل: «ایا داسې مالونه لرو چې د نورو له مالونو مو په ناحقه اخیستي وي او پر موږ یې ورکول لازم وي؟» نجاشي وویل: «اې عمرو! که د دې بېچاره ګانو ډېر سره زر هم ورکول وي، که پور لري، زه به یې ورکړم، ووایئ!» عمرو وویل: «نه، حتی یو قیراط (د پیسو یو واحد) هم نه!» کله چې نجاشي وپوښتل: «نو له دوی څه غواړئ؟»، عمرو وویل: «دوی او موږ پر یوه دین او یوه لار وو. دوی هغه پرېښود. د محمد او د هغه د دین پیروي یې وکړه.» نجاشي له جعفر وپوښتل: «تاسې ولې خپل دین پرېښود او د بل پیروي مو وکړه؟ اوس چې د خپل قوم له دینه جلا شوي یاست او زما په دین کې هم نه یاست، دا دین چې تاسې پرې ایمان لرئ، څه ډول دی؟ ایا د هغه په اړه معلومات راکولای شئ؟»
حضرت جعفر وویل: «اې پاچا! موږ یو ناپوه قوم وو. د بتانو عبادت مو کاوه. مردار به مو خوړل او هر ډول بدي به مو کوله. له خپلوانو سره به مو اړیکې پرې کولې او له ګاونډیانو سره به مو ښه چلند نه کاوه. زموږ پیاوړو به پر کمزورو ظلم کاوه او نه پوهېدل چې رحم څه شی دی. په همدې حال وو، تر څو چې الله تعالی موږ ته زموږ له منځه یو داسې پیغمبر راولېږه چې رښتینولي، امانتداري، پاکلمني، پاکوالی او د نسب سموالی یې موږ پېژانده. دې پیغمبر موږ د الله تعالی پر وجود او یووالي ایمان راوړلو ته، د هغه عبادت ته، او د هغو ډبرو او بتانو پرېښودو ته راوبللو چې موږ او نیکونو مو یې عبادت کاوه. امر یې راته وکړ چې رښتیا ویونکي اوسو، په امانت کې خیانت ونه کړو، د خپلوۍ حقونه وساتو، له ګاونډیانو سره ښه ژوند وکړو او له ګناهونو او وینې تویولو ځان وساتو. له هر ډول بېاخلاقۍ، دروغ ویلو، د یتیمانو مال ته د لاس اوږدولو او پر پاکلمنو ښځو له تهمت لګولو یې منع کړو. امر یې راته وکړ چې د الله تعالی عبادت وکړو پرته له دې چې ورسره جوړه او شریک ونیسو. موږ هم ومنله، هر څه چې یې د الله تعالی له لوري راوړي وو، پر ټولو مو ایمان راووړ او څه یې چې وویل، ترسره مو کړل. د الله تعالی عبادت مو وکړ. هغه څه چې پر موږ یې حرام کړل، حرام مو وګڼل او هغه څه چې پر موږ یې حلال کړل، حلال مو وګڼل او همداسې مو عمل وکړ. له همدې امله زموږ قوم زموږ دښمن شو او ظلم یې راباندې وکړ. د دې لپاره چې موږ له خپل دینه واړوي، د الله تعالی له عبادته مو منع کړي او بیا د بتانو عبادت وکړو، په ډول ډول شکنجو او کړاوونو یې اخته کړو. ظلم یې راباندې وکړ. ورځ تر بلې یې پر موږ تنګسیا زیاته کړه. زموږ او زموږ د دین ترمنځ ودرېدل او غوښتل یې چې موږ له خپل دینه بېل کړي. نو موږ خپل وطن او کورونه پرېښودل او ستا هېواد ته مو پناه راوړه. ته مو پر نورو غوره کړې. ستا ساتنې او ګاونډیتوب ته مو زړه وتاړه. هیله لرو چې ستا تر څنګ به په ظلم او ناحقۍ اخته نه شو.» حضرت جعفر خپلو خبرو ته داسې دوام ورکړ: «خو د سلام په اړه، موږ تا ته د رسول الله په سلام سلام وکړ. یو بل ته هم همداسې سلام کوو. زموږ سردار پیغمبر خبر ورکړی چې د جنتیانو سلام هم همداسې دی. له همدې امله مو ستاسې لوړ ذات ته همداسې سلام وکړ. او څرنګه چې زموږ سردار پیغمبر فرمایلي دي چې انسانانو ته سجده نه کېږي، له الله تعالی پرته بل چا ته له سجدې څخه الله تعالی ته پناه وړو.» نجاشي وپوښتل: «ایا ته د الله له بیان کړیو څخه څه پوهېږې؟» کله چې حضرت جعفر وویل: «هو»، نجاشي ورته وویل: «هغه ما ته ولوله.» حضرت جعفر هم د مریم سورت د لومړیو آیتونو په لوستو پیل وکړ. (دا هم بیان شوي چې د عنکبوت او روم له سورتونو یې هم ولوستل.) نجاشي ژړل. له سترګو یې بهېدونکو اوښکو ږیره یې لنده کړه. راهبانو هم وژړل. نجاشي او راهبانو وویل: «اې جعفر! له دې خوږ او ښکلي کلام څخه لږ نور هم ولوله.» حضرت جعفر د کهف سورت له پیله ولوستل چې معنا یې داسې ده: «حمد دې وي هغه الله ته چې پر خپل بنده (محمد علیه السلام) یې سم کتاب (قرآن کریم) نازل کړ؛ په الفاظو کې یې هېڅ کږوالی او په معنا کې یې هېڅ تضاد نه دی ایښی (له افراط او تفریط څخه لرې دی)؛ څو کافران له هغه تر ټولو سخت عذاب (دوزخ) څخه ووېروي چې د هغه (لوړ) له نزده صادرېږي، او هغو مؤمنانو ته چې نېک عملونه کوي، د یوه ښه اجر (جنت) زېری ورکړي چې تل به پکې پاتې کېږي، او هغه کسان ووېروي چې وايي: ‹الله تعالی اولاد نیولی دی.› نه هغوی (هغه کسان چې وايي ‹الله تعالی اولاد نیولی دی›) او نه یې پلرونه د دې (خبرې) په اړه هېڅ علم (او معلومات) لري. دا خبره چې له خولو یې وځي، (درنه او) ډېره خطرناکه ده. هغوی یوازې دروغ وايي. (اې زما رسوله!) که پر دې قرآن کریم ایمان رانه وړي، ایا د خپګان او غوسې له امله به د هغوی پسې ځان هلاک کړې؟ موږ هغه څه چې پر ځمکه دي (ځنګلونه، سیندونه، کانونه، ژوي او بوټي…) د هغې زینت ګرځولي دي، څو خلک وازمویو چې په هغوی کې د چا عمل ښه دی…»16
«سجده یوازې د الله تعالی لپاره ځانګړې ده» حدیث شریف
نجاشي ځان ونه شو ساتلای او ویې ویل: «والله، دا هماغه نور دی چې له یوه څراغ څخه راوځي. موسی او عیسی (علیهما السلام) هم په همدې نور راغلي دي.» بیا یې د قریشو استازو ته مخ واړاوه او ویې ویل: «ولاړ شئ! والله، نه به هغوی تاسې ته وسپارم او نه به د هغوی په اړه کوم بد فکر وکړم.» عبدالله بن ابي ربیعه او عمرو بن عاص د نجاشي له حضوره ووتل.17 عمرو عبدالله ته وویل: «قسم خورم چې د نجاشي په وړاندې به د هغوی یو عیب ښکاره کړم او ریښه به یې وباسم، وبه یې ګورې!» ملګري یې عمرو ته وویل: «که څه هم هغوی زموږ مخالفت کوي، خو ښه یا بده، له موږ سره خپلوي لري؛ دا کار مه کوه.» عمرو وویل: «نجاشي ته به خبر ورکړم چې هغوی عیسی علیه السلام بنده ګڼي.» بله ورځ نجاشي ته ورغی او ویې ویل: «اې پاچا! دوی د مریم د زوی عیسی (علیه السلام) په اړه درنې خبرې کوي. یو څوک ورولېږه او ترې وپوښته چې د عیسی علیه السلام په اړه څه وايي.» نجاشي مسلمانانو ته یو کس ولېږه چې د حضرت عیسی په اړه د هغوی نظر وپوښتي. مسلمانان بیا سره راټول شول او یو بل ته یې وویل: «که د عیسی علیه السلام په اړه وپوښتي، څه ځواب به ورکړو؟» حضرت جعفر وویل: «والله، د حضرت عیسی په اړه به هماغه ووایو چې الله تعالی فرمایلي او زموږ سردار پیغمبر موږ ته راوړي دي.» کله چې د نجاشي حضور ته ورسېدل، نجاشي وپوښتل: «تاسې د مریم د زوی عیسی علیه السلام په اړه څه وایئ؟» حضرت جعفر ځواب ورکړ: «موږ د عیسی علیه السلام په اړه هغه څه وایو چې زموږ سردار پیغمبر موږ ته د الله تعالی له لوري راوړي او رسولي دي. منو چې هغه د الله تعالی بنده او رسول دی، او د هغه کلمه ده چې الله تعالی حضرت مریم ته القا کړې؛ هغې پاکلمنې ته چې له دنیا او له نارینه وو یې زړه پرې کړی او ځان یې حق تعالی ته وقف کړی و. د مریم د زوی عیسی حال او شان همدا دی. او وایو: لکه څنګه چې الله تعالی حضرت آدم له خاورې پیدا کړ، عیسی علیه السلام یې هم بېپلاره پیدا کړ.» پر دې نجاشي ځمکې ته لاس اوږد کړ، د وښو یوه تنکۍ یې پورته کړه او ویې ویل: «قسم خورم چې د مریم زوی عیسی هم له هغه څه چې تاسې وویل، زیات نه دی. د دې دواړو ترمنځ حتی د دې تنکۍ هومره توپیر نشته.»
کله چې نجاشي دا خبره وکړه، د حکومت لویانو او قوماندانانو چې د هغه شاوخوا وو، په خپل منځ کې په غوږ کې خبرې او ګونګوسې پیل کړې.
نجاشي چې دا ولیدل، هغوی ته یې وویل: «قسم خورم، هر څه چې وایئ، ووایئ؛ زه د دوی په اړه ښه فکر کوم.» بیا یې مسلمانو مهاجرینو ته مخ واړاوه او ویې ویل: «تاسې ته او هغه ذات ته چې له خوا یې راغلي یاست، مبارکي وایم! زه پر دې باور لرم چې هغه د الله رسول دی. موږ هغه مخکې په انجیل کې لیدلی و. د مریم زوی عیسی هم د هغه رسول خبر ورکړی دی. والله، که هغه دلته وای، ورتلم به، بوټونه به مې یې وړل او پښې به مې یې وینځلې! ولاړ شئ! زما د هېواد په هغه برخه کې چې چا لاس نه دی ورته وړی، له هر ډول تېري لرې، په امن او ارامۍ کې ژوند وکړئ. څوک چې تاسې ته بدي وکړي، هلاکوم یې. که ما ته د غره هومره سره زر راکړي، ستاسې یو هم خپه نه کړم!»
له دې وروسته نجاشي د هغو ډالیو په اړه چې د قریشو استازو راوړې وې، وویل: «زه دې ته اړتیا نه لرم! کله چې الله تعالی زما دا پاچاهي چې نورو غصب کړې وه، ما ته بېرته راکړه او خلک یې زما فرمانبردار کړل، له ما یې بډې وانه خیستې.» او ډالۍ یې بېرته ورکړې. د قریشو استازي د نجاشي له حضوره تش لاسونه راستانه شول. نېکمرغه نجاشي هم اسلام غوره کړی و او اصحاب کرام یې ډېر خوشاله کړي وو.18
حق عالم پیدا کړ
حق عالم پیدا کړ د محمد په مینه،
سپوږمۍ او لمر یې پیدا کړل د محمد په شوق.
«شه!» یې وویل، عالم وشو؛ لوح او قلم ولیکل شول،
د کلام ختم ولوستل شو د محمد په شان.
ټول اولیاء راغلل، پر هغه درګاه یې مخونه ومښل،
د توحید ذکر یې وکړ د محمد په نور.
اویس قرني ګټه وکړه، بیا هم لا مشتاق شو،
اته جنتونه وښکلي شول د محمد په مینه.
په هوا کې الوتونکې مرغۍ، شنه کېدونکي غرونه او تیږې،
مېوه ورکوونکې ونې، ټول د محمد په مینه.
بېایمانه راغلل، له هغه یې ایمان واخیست،
پنځه وخته لمونځ یې وکړ د محمد په مینه.
پرښتې راغلې، صف په صف ودرېدې،
پنځه وخته لمونځ یې وکړ د محمد په مینه.
یونس څوک دی چې د هغه مدح وکړي؟ د قرآن آیت یې ستاینه کوي؛
یاد یې کړه، درود ووایه د محمد په مینه.
«تاسې ته او هغه ذات ته چې له خوا یې راغلي یاست، مبارکي وایم! زه پر دې باور لرم چې هغه د الله رسول دی. موږ هغه مخکې په انجیل کې لیدلی و. د مریم زوی عیسی هم د هغه رسول خبر ورکړی دی» نجاشي اصحمه