هجرت

د اوس او خزرج قبیلو ناڅاپي مسلمانېدو او د مکې او مدینې د مسلمانانو د یوځای کېدو احتمال، مشرکان سخت وېرولي او لېوني کړي وو. د مکې د مشرکانو چلند، چې د عقبې په دویم بیعت خبر شول، ډېر سخت او ډېر خطرناک شو. د مسلمانانو لپاره په مکه کې پاتې کېدل تر داسې حده رسېدلي وو چې زغمل یې ناشوني وو. مدینه د عقبې په وروستي بیعت سره د مسلمانانو لپاره داسې ځای ګرځېدلی و چې پکې ارام ومومي او ورته پناه یوسي. هیله یې درلوده چې یوه لاره ومومي او له دې ښاره هجرت وکړي، هغو ځمکو ته لاړ شي چې پکې لږ ساه واخلي او لږ آزاد ژوند وکړای شي. خپل حال یې زموږ سردار پیغمبر (صلی الله علیه وسلم) ته وړاندې کړ او د هجرت اجازه یې وغوښته. هغه خپلو اصحابو ته د صبر سپارښتنه وکړه؛ ځکه چې لا د مکې د پرېښودو اجازه نه وه راغلې. بالاخره د هجرت لپاره هغه الهي اجازه راغله چې انتظار یې کېده. په هغه ورځ زموږ ګران پیغمبر په خوښۍ سره اصحاب کرامو ته راغی او ویې فرمایل: «هغه ځای چې تاسې به ورته هجرت کوئ، ما ته وښودل شو. هغه یثرب (مدینه) ده. هلته هجرت وکړئ. هلته له خپلو مسلمانو وروڼو سره یوځای شئ. الله تعالی هغوی ستاسې وروڼه کړل. یثرب (مدینه) یې ستاسې لپاره داسې یو وطن وګرځاوه چې پکې به امن او ارام ومومئ.» زموږ د سردار رسول الله د اجازې او سپارښتنې پر بنسټ مسلمانانو یو په بل پسې ډلې ډلې مدینې ته هجرت پیل کړ.1 زموږ سردار پیغمبر هجرت کوونکو ته سخته سپارښتنه کوله چې په ډېر احتیاط او تدبیر سره عمل وکړي. مسلمانانو د دې لپاره چې د مشرکانو پام ځان ته را ونه ګرځوي، په وړو کاروانونو کې لاره نیوله او تر وسه وسه یې پټ حرکت کاوه. ابوسلمه، چې لومړی یې مدینې ته هجرت وکړ، له مشرکانو څخه یې ډېر ازار لیدلی و. څه موده وروسته مشرکان په کار پوه شول او له هغو مسلمانانو څخه چې د هجرت لپاره به یې لاره نیوله، هر څوک یې چې لیدلای شو، له لارې یې بېرته ګرځول، ښځې یې له مېړونو بېلولې، هر څوک یې چې زور پرې رسېده، بندي کول، او ډول ډول جفاوې یې ورباندې کولې. د دې لپاره چې هغوی له خپل دین څخه واړوي، هر ډول ازار یې ورکړ. خو څرنګه چې د کورنۍ جګړې له پیل کېدو څخه وېرېدل، د هغوی د وژلو جرئت یې ونه کړ. مسلمانانو خو سره له دې هم له هر فرصت څخه ګټه پورته کوله او د مدینې لارو ته وتل. یوه ورځ حضرت عمر هم خپله توره وتړله. غشي او نېزه یې له ځان سره واخیستل او د ټولو مخې ته یې اووه ځله د کعبې طواف وکړ. هلته مشرکانو ته یې په لوړ غږ دا خبرې وکړې: «ګورئ، زه هم د خپل دین د ساتلو لپاره د الله تعالی په لاره کې هجرت کوم. که څوک غواړي چې ښځه یې کونډه، اولادونه یې یتیمان او مور یې په ژړا پاتې شي، د دې وادي شاته دې زما مخې ته راووځي!…» په دې توګه حضرت عمر او شاوخوا شل مسلمانان په ورځ رڼا کې، پرته له کومې وېرې، د مدینې په لور روان شول. د هغه له وېرې هېچا دې کاروان ته لاس نه شو وړلای. نور نو د هجرتونو لړۍ نه پرې کېده او اصحاب کرام ډلې ډلې مدینې ته رسېدل.

«هغه ځای چې تاسې به ورته هجرت کوئ، ما ته وښودل شو. هغه یثرب (مدینه) ده. هلته هجرت وکړئ» او «هلته له خپلو مسلمانو وروڼو سره یوځای شئ. الله تعالی هغوی ستاسې وروڼه کړل. یثرب (مدینه) یې ستاسې لپاره داسې یو وطن وګرځاوه چې پکې به امن او ارام ومومئ» حدیث شریف

د هجرت لاره

په دې منځ کې حضرت ابوبکر هم د هجرت اجازه وغوښته. زموږ سردار رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) وفرمایل: «صبر وکړه. هیله لرم چې الله تعالی به ما ته هم اجازه راکړي. یوځای به هجرت وکړو.» کله چې حضرت ابوبکر وپوښتل: «مور او پلار مې درنه قربان شي! ایا داسې احتمال شته؟»، زموږ پیغمبر په دې فرمایلو «هو، شته» هغه خوشحاله کړ. حضرت ابوبکر په اته سوه درهمو دوه اوښان واخیستل او د هغې ورځې انتظار یې پیل کړ. اوس نو په مکه کې یوازې زموږ ګران پیغمبر او حضرت ابوبکر، حضرت علي، فقیران، ناروغان، زاړه او هغه مؤمنان پاتې وو چې مشرکانو بندیان کړي وو.

له بلې خوا، د مدینې خلکو (انصارو) د مکې هجرت کوونکي (مهاجرین) په ډېره ښه توګه ومنل او مېلمانه یې کړل. د هغوی ترمنځ یو پیاوړی یووالی رامنځته شو.

د مکې مشرکان د دې احتمال له امله چې رسول الله به هم هجرت وکړي او د مسلمانانو مشري به په غاړه واخلي، په اندېښنه کې ولوېدل. په دار الندوه کې، چې د مهمو چارو د خبرو لپاره پکې سره راټولېدل، راغونډ شول او په دې یې خبرې پیل کړې چې څه وکړي. شیطان د «شیخ نجدي» په بڼه، یعنې د نجد د یوه زاړه سړي په شکل، مشرکانو ته راغی. خبرې یې واورېدې. ډول ډول وړاندیزونه وړاندې شول. خو یو هم خوښ نه شو. بیا شیطان په خبرو کې ورګډ شو او خپله رایه یې داسې وویله: «له هغو څخه چې تاسې فکر کړی دی، یو هم چاره نه شي کېدای. ځکه چې د هغه خندان مخ او خوږه ژبه هر تدبیر خرابوي. بله چاره ولټوئ.»

د قریشو مشر ابوجهل وویل: «له هرې قبیلې یو پیاوړی کس وټاکو. په لاسونو کې د تورو سره دې پر محمد حمله وکړي. توره دې ووهي او وینه دې یې توی کړي. معلومه دې نه شي چې چا وژلی دی. په دې توګه به مجبور شي چې پر دیت راضي شي. موږ به یې دیت ورکړو او له دې ستونزې به خلاص شو.» شیطان هم دا رایه خوښه کړه او په تودوخې سره یې د هغې هڅونه او سپارښتنه وکړه.2

په داسې حال کې چې مشرکان په دې تیاري کې وو، جبرئیل علیه السلام راغی؛ لکه څنګه چې یې رسول اکرم ته د مشرکانو د پرېکړې خبر ورکړ، همداسې یې ورته وویل چې هغه شپه دې په خپل بستر کې ویده نه شي، او د الله تعالی د هجرت امر یې هم ورته ورساوه. د دې الهي امر پر بنسټ زموږ ګران پیغمبر حضرت علي ته وفرمایل چې د هغه په بستر کې ویده شي او هغه امانتونه چې پاتې یې وو، خپلو څښتنانو ته ورکړي، او ویې فرمایل: «نن شپه زما په بستر کې ویده شه او دا زما خرقه هم پر ځان واچوه! مه وېرېږه، تا ته به هېڅ زیان ونه رسېږي.»

حضرت علي لکه څنګه چې زموږ سردار پیغمبر امر کړی و، ویده شو. هغه وخت درویشت کلن و. چمتو و چې د حبیب الله پر ځای پرته له کومې وېرې خپل ځان قربان کړي.

د هجرت په شپه کافرانو زموږ د سردار رسول الله د سعادت کور شاوخوا راګیر کړی و. په هغه شپه د یس سورت لومړني آیتونه نازل شول. زموږ سردار پیغمبر چې له خپل مبارک کور څخه ووت، د یس سورت نهم آیت کریمه، چې «د هغوی مخې ته مو یو سد او د هغوی شا ته یو سد ودراوه او هغوی مو پوښلي دي، نو نور نه شي لیدلای» دی، پر هغوی ولوست، له ځمکې یې یو موټی خاوره راواخیسته او د کافرانو پر سرونو یې وشیندله. (روایت شوي دي چې هر چا ته چې له دې خاورې څخه پر سر لګېدلي وو، ټول د بدر په غزا کې ووژل شول.) زموږ سردار رسول الله په روغ رمټ او سلامتۍ د هغوی له منځه تېر شو او د حضرت ابوبکر کور ته ورسېد. له مشرکانو څخه یوه هم هغه ونه شو لیدلای.

«اې ابوبکر! صبر وکړه. هیله لرم چې الله تعالی به ما ته هم اجازه راکړي. یوځای به هجرت وکړو» حدیث شریف

څه موده وروسته یو څوک مشرکانو ته راغی او ویې پوښتل: «دلته د څه انتظار باسئ؟» ځواب یې ورکړ: «د دې چې محمد له کوره راووځي.» هغه راغلي سړي وویل: «قسم خورم چې محمد ستاسې له منځه تېر شو او لاړ، او پر سرونو یې خاوره هم درباندې وشیندله.» مشرکانو لاسونه خپلو سرونو ته یوړل. په رښتیا یې پر سرونو خاوره وموندله. پر مخونو او سرونو یې خاوره پاکه کړه. سمدستي یې پر دروازه یرغل وکړ او دننه ننوتل. حضرت علي یې چې د رسول علیه السلام په بستر کې ولید، ویې پوښتل چې رسول اکرم چېرته دی.

حضرت علي وویل: «نه پوهېږم! ایا زه مو د هغه په ساتنه ګمارلی وم؟» پر دې یې حضرت علي ووهه او ټېل وهل یې ورکړل. کافران زموږ د سردار رسول الله د موندلو لپاره بهر ووتل او په لټون یې پیل وکړ. حضرت علي یې هم د کعبې څنګ ته څه موده بندي کړ او بیا یې خوشې کړ.3

بیا د حضرت ابوبکر کور ته لاړل او د حضرت ابوبکر له لور اسماء څخه یې وپوښتل. چې ځواب یې ورنه کړ، ووهله. سره له دې چې هر ځای یې ولټاوه، ونه یې موندل او لېوني شول. د هغوی تر ټولو سرکښ ابوجهل په مکه او شاوخوا کې جارچیان چیغو ته وګمارل او وعده یې وکړه چې هر څوک زموږ ګران پیغمبر او حضرت ابوبکر ومومي او راولي، یا یې د ځای خبر ورکړي، ۱۰۰ اوښان به ورکړي. ځینو کسانو چې دا وعده یې واورېده او د مال طمع یې درلوده، وسلې یې واخیستې، پر آسونو سپاره شول او په لټون یې پیل وکړ.

زموږ سردار رسول الله چې د حضرت ابوبکر کور ته تشریف راوړ او ویې فرمایل: «ما ته د هجرت اجازه راکړل شوه»، حضرت ابوبکر صدیق په جوش سره وپوښتل: «اجازه راکړئ چې خپل مخ ستاسې د مبارکو پښو په ګرد ومښم، یا رسول الله!… ایا زه هم درسره یم؟» زموږ سردار وفرمایل: «هو…» حضرت صدیق له خوښۍ وژړل. د اوښکو په منځ کې یې وویل: «مور، پلار او ځان مې درنه قربان شي، یا رسول الله! اوښان تیار دي. هر یو چې غواړئ، هغه قبول کړئ.» د عالمونو سلطان وفرمایل: «پر هغه اوښ نه سپرېږم چې زما نه وي. (یوازې) په پیسو یې اخلم.» حضرت صدیق چې د دې قطعي امر په وړاندې مجبور شو، د اوښ بیه یې ووایه. حضرت ابوبکر عبدالله بن اریقط نومی سړی چې په لارښوونه مشهور و، راوغوښت، د لارې ښودلو لپاره یې په مزد ونیو او امر یې ورته وکړ چې درې ورځې وروسته اوښان د ثور د غره غار ته راولي.

د بعثت د دیارلسم کال د صفر میاشتې په ۲۷مه، د پنجشنبې په ورځ، زموږ سردار پیغمبر او ابوبکر صدیق له ځانه سره یو څه خواړه واخیستل او لارې ته ووتل.

حضرت ابوبکر د رسول الله شاوخوا، کله ښي لوري ته، کله چپ لوري ته، کله مخې ته او کله شا ته تګ کاوه. زموږ پیغمبر چې پوښتنه وفرمایله چې ولې داسې کوي، ویې ویل: «د دې لپاره چې له شاوخوا څخه د راتلونکي خطر مخه ونیسم. که کوم زیان راشي، لومړی دې ما ته راشي. ځان مې ستاسې پر لوړ ذات قربان شي، یا رسول الله!»

زموږ سردار سرور عالم وفرمایل: «اې ابوبکر! ایا خوښوې چې یو مصیبت چې زما پر سر راتلونکی وي، زما پر ځای ستا پر سر راغلی وي؟» حضرت صدیق وویل: «هو، یا رسول الله! قسم په هغه الله تعالی چې ته یې په حق دین سره رښتینی پیغمبر لېږلی یې، خوښوم چې هغه مصیبت چې راتلونکی دی، ستا پر ځای زما پر سر راشي.»4

ځکه چې زموږ د ګران پیغمبر نعلین تنګ و، په لاره کې وشکېد او مبارکې پښې یې ټپي شوې، او د تګ توان یې نه و پاتې. په سختۍ سره غره ته وختل او غار ته ورسېدل. کله چې د دروازې مخې ته ورسېدل، حضرت ابوبکر وویل: «د الله لپاره، یا رسول الله، دننه مه ننوځئ! زه به ننوځم؛ که هلته کوم زیانمن شی وي، ما ته دې ورسېږي، ستاسې مبارک ذات ته دې هېڅ غم او درد ونه رسېږي» او دننه ننوت. دننه یې جارو او پاک کړ. ښي او چپ لوري ته یې وړې او غټې ډېرې سوړې وې. خپله خرقه یې ټوټې ټوټې کړه او سوړې یې پرې بندې کړې، خو یوه خلاصه پاتې شوه. هغه یې هم په خپلې پوندې بنده کړه او رسول الله یې دننه راوباله. زموږ سردار پیغمبر (صلی الله علیه وسلم) دننه ننوت او خپل مبارک سر یې د ابوبکر په غېږ کې کېښود او ویده شو.

په هغه وخت کې یوه مار د حضرت صدیق پښه وچیچله. د دې لپاره چې رسول الله ویښ نه شي، صبر یې وکړ او هېڅ ونه خوځېد. خو کله چې یې اوښکه د رسول الله پر مبارک مخ وڅڅېده، هغه وفرمایل: «اې ابوبکر، څه وشول؟» حضرت ابوبکر وویل: «له هغې سوړې څخه چې په پښه مې بنده کړې وه، یوه مار زما پښه وچیچله.» زموږ سردار رسول الله چې د ابوبکر پر ټپ، د ښه کېدو لپاره، د خپلې مبارکې خولې لاړې ومښلې، درد یې سمدستي ارام شو او شفا یې وموندله.

په داسې حال کې چې زموږ سردار رسول الله (صلی الله علیه وسلم) او ابوبکر صدیق دننه وو، مشرکان پل په پل د غار مخې ته راورسېدل. ویې لیدل چې یوې غڼې یې پر خوله جال اوبدلی او دوو کوترو هم ځاله جوړه کړې ده. پل پلټونکي کرز بن علقمه وویل: «ګورئ، دلته پل ورک شو.» کافرانو وویل: «که دوی دلته ننوتلي وای، نو باید د دروازې پر سر د غڼې جال شلېدلی وای.»

ځینو چې وویل: «تر دې ځایه راغلي یو، یو څوک دې غار ته ننوځي او وګوري!..»، امیه بن خلف کافر وویل: «ایا تاسې هېڅ عقل نه لرئ؟ په دې غار کې چې پرې پوړ پر پوړ د غڼې جال دی، څه کار لرئ؟ قسم خورم چې دې غڼې خپل جال د محمد له دنیا ته راتلو مخکې اوبدلی دی.»

په داسې حال کې چې مشرکانو د دروازې مخې ته شخړه کوله، دننه حضرت ابوبکر اندېښمن شو او ویې ویل: «یا رسول الله! والله، د ځان لپاره غم نه کوم. خو وېرېږم چې ستاسې لوړ ذات ته څه ونه رسېږي. که زه ووژل شم، یوازې یو کس یم، هېڅ شی نه بدلېږي. خو که تاسې ته کوم زیان ورسېږي، ټول امت هلاکېږي او دین ورانېږي.» زموږ سردار د کائناتو سلطان وفرمایل: «اې ابوبکر! مه خپه کېږه!.. بې له شکه الله تعالی له موږ سره دی.»

ابوبکر صدیق چې وویل: «یا رسول الله! ځان مې درنه قربان شي! که له هغوی څخه یو څوک سر ټیټ کړي او وګوري، موږ به وویني!»، زموږ سردار وفرمایل: «اې ابوبکر! دوه کسان یو چې دریم مو الله تعالی دی. مه خپه کېږه!.. بې له شکه حق تعالی له موږ سره دی.» مشرکان پرته له دې چې دننه وګوري، بېرته وګرځېدل.5

الله تعالی دا حال په قرآن کریم کې داسې فرمایي، چې معنا یې داسې ده: «که تاسې له هغه (زما له حبیب) سره مرسته ونه کړئ، (هغه وخت را یاد کړئ چې) کافرانو هغه (له مکې څخه) د دوو کسانو دویم (له حضرت ابوبکر سره) ایستلی و، کله چې (د ثور د غره په سر) په غار کې وو، الله تعالی له هغه (له رسول الله) سره مرسته کړې وه. هغه وخت یې خپل ملګري (ابوبکر صدیق) ته ویلي وو: ‹مه خپه کېږه، د الله تعالی مرسته او نصرت خامخا له موږ سره دی.› الله تعالی پر هغه خپل هغه سکینه نازله کړې وه چې زړونو ته ارام ورکوي، هغه (خپل حبیب) یې په داسې لښکر چې تاسې نه لیدل (معنوي لښکر) پیاوړی کړی و (په پرښتو یې ساتلی و)، او د کافرانو خبره یې ډېره ټیټه کړې وه. خو د الله تعالی (د توحید) کلمه ډېره لوړه ده (د الله لفظ یې په ټول جهان کې خپور او غالب کړ). الله تعالی مطلق غالب دی. یوازینی د حکم او حکمت خاوند دی.»6

«د الله لپاره، یا رسول الله، دننه مه ننوځئ! زه به ننوځم؛ که هلته کوم زیانمن شی وي، ما ته دې ورسېږي، ستاسې مبارک ذات ته دې هېڅ غم او درد ونه رسېږي» ابوبکر صدیق (رضی الله عنه)

زموږ ګران پیغمبر او حضرت ابوبکر په دې غار کې درې شپې او ورځې پاتې شول. د حضرت ابوبکر زوی عبدالله به د شپې غار ته راته او هغه څه به یې خبر ورکاوه چې په مکه کې یې اورېدلي وو؛ او د هغه آزاد شوی غلام او د رمو شپانه عامر بن فهیره به د شپې شیدې راوړې او پلونه به یې ورکول.

زموږ ګران پیغمبر په څلورمه ورځ، د دوشنبې د شپې د سحر په وخت، د ثور له غار څخه ووت او پر خپل قصواء نومي اوښ سپور شو. د یوه روایت له مخې حضرت ابوبکر یې هم شا ته سپور کړ. پر بل اوښ حضرت عامر بن فهیره او عبدالله بن اریقط، چې لارې یې ښې پېژندلې، سپاره شول.

د عالمونو سردار (صلی الله علیه وسلم) له خپل وطن، له مکې مکرمې څخه بېلېده چې الله تعالی ستایلې او د ښارونو تر ټولو قیمتي ده. خپل اوښ یې د حرم شریف په لور واړاوه او په خپګان یې وفرمایل: «والله! ته د هغو ځایونو تر ټولو غوره یې چې الله تعالی پیدا کړي دي، او زما د رب په نزد تر ټولو محبوب یې! که له تا څخه نه وای ایستل شوی، نه به وتلی وم. زما لپاره تر تا ښکلی او ګران وطن نشته. که قوم مې له تا څخه نه وای ایستلی، نه به وتلی وم، او له تا پرته به مې په بل ځای کې وطن او کور نه و نیولی.»

په هماغه شېبه کې جبرئیل علیه السلام راکوز شو او ویې ویل: «یا رسول الله! ایا د خپل وطن مشتاق یې، زړه دې ورته تنګ شوی دی؟» زموږ سردار وفرمایل: «هو، مشتاق یم!» جبرئیل علیه السلام د قصص سورت پنځه اتیایم آیت کریمه ولوست چې زېری یې ورکاوه چې په پای کې به مکې ته راستون شي، او د هغه مبارک خاطر یې تسلي کړ.

سفر په ارامۍ تېرېده. مشرکانو سره له دې چې هر ځای یې لټاوه، نه یې موندل؛ جناب حق خپل حبیب د هغوی له شره ساته. زموږ سردار رسول الله چې قدید نومي ځای ته ورسېد، د ام معبد په نوم د یوې هوښیارې او پاکلمنې ښځې د خېمې مخې ته ودرېد چې په سخاوت مشهوره وه. غوښتل یې چې په بیه خواړه، خرما او غوښه واخلي. ام معبد وویل: «که مې درلودای، په پیسو نه، بلکې مېلمستیا به مې کړې وای او درناوی به مې کړی وای. د قحطۍ او د ژوند د تنګسې له امله زموږ په لاس کې څه نه دي پاتې.» کله چې یې وپوښتل: «شیدې شته؟»، ځواب یې ورکړ: «نشته. څاروي شنډ دي.» د کائناتو سلطان (صلی الله علیه وسلم) د خېمې څنګ ته ولاړې یوې ډنګرې ګډې ته اشاره وکړه او ویې فرمایل: «اې ام معبد! دا ګډه ولې دلته تړلې ده؟» هغې وویل: «څرنګه چې ډېره ناروغه او کمزورې ده، له رمې پاتې شوه. توان یې نه درلود، نو ولاړه نه شوه.» کله چې یې وفرمایل: «ایا هېڅ شیدې لري؟ اجازه راکوئ چې دا ګډه ولوشم؟»، هغې وویل: «مور او پلار مې درنه قربان شي، شیدې نه لري، خو د هغې د لوشلو مخه هېڅ شی نه نیسي.»

زموږ سردار رسول الله ګډې ته ورغی او د الله تعالی نوم یې یاد کړ. د برکت دعا یې وکړه او بیا یې خپل مبارک لاس د ګډې پر غولانځه راکش کړ. په هماغه شېبه کې غولانځه له شیدو ډکه شوه او شیدې یې روانې شوې. سمدستي یې لوښی راوړ او ډک یې کړ. لومړی یې ام معبد ته ورکړ. هغې چې وڅښل، بیا یې حضرت ابوبکر او نورو ته ورکړ او تر ماړه یې وڅښل. په پای کې یې پخپله وڅښل. یو ځل بیا یې خپل مبارک لاس د ګډې غولانځې ته ور وړ، ویې لوشله او په خېمه کې یې تر ټولو لوی لوښی وغوښت. هغه یې هم ډک کړ او ام معبد ته یې وسپاره. د روایت له مخې هغه ګډه اتلس کاله ژوندۍ وه او زموږ د سردار فخر عالم د برکت په وجه به یې سهار او ماښام پرې ګوزاره کوله. له هغه ځایه چې لاړل، د ام معبد مېړه راغی او شیدې یې ولیدې. په خوښۍ یې وپوښتل: «دا شیدې له کومه راغلې؟» ام معبد وویل: «یو مبارک کس راغی او زموږ کور یې مشرف کړ. څه چې ګورې، د هغه همت او برکت دی.» مېړه یې وپوښتل: «ایا یې راته بیانولای شې؟ صفت او جمال یې څنګه و؟»

ام معبد وویل: «هغه مبارک ذات چې ما ولید، ډېر ښه اندامه او خندان مخی و. په سترګو کې یې لږ سوروالی او په غږ کې یې نزاکت و. مبارک باڼه یې اوږده وو. د سترګو سپینوالی یې ډېر سپین او توروالی یې ډېر تور و، او په قدرت سره رنجه وې. ویښتان یې تور او ږیره یې ګڼه وه. چې به چوپ و، پر هغه به وقار او درنښت و. د خبرو پر مهال به یې موسکا کوله، او خبرې به یې، ته به وایې په تار پېیل شوې مرغلرې دي، له خولې څخه په خوږه توګه راتویېدې. له لرې څخه ډېر با هیبته ښکارېده، او چې نږدې به راغی، ډېر خوږ او زړه راښکونکی ښکارېده. هغوی چې ورسره وو، د هغه د امر د پوره کولو لپاره به یې په ځان او زړه منډې وهلې.» او د هغه ډېرې نورې ځانګړنې یې هم وشمېرلې. مېړه یې چې دا یې په حیرانتیا اورېدل، وویل: «قسم خورم چې دا ذات هماغه کس دی چې قریش یې لټوي. که زه ورسره مخ شوی وای، د هغه په خدمت به مشرف شوی وای او له څنګه به یې نه بېلېدم.» د ام معبد مېړه زموږ د سردار رسول الله پسې لاړ، د ریم په وادي کې ورورسېد او مسلمان شو. د صحابي کېدو په شرف مشرف شو. بیا ام معبد هم مسلمانه شوه.7