د اصحاب کرامو روزنه
مسجد نبوي
زموږ سردار پیغمبر (صلی الله علیه وسلم) چې مدینې ته تشریف راوړ، لومړی کار یې دا غوښتل چې داسې جومات جوړ شي چې پکې خپل اصحاب وروزي او په جماعت لمونځ وکړي. په دې وخت کې جبرئیل علیه السلام راغی او ویې ویل: «یا رسول الله! الله تعالی تا ته امر کوي چې د هغه لپاره له ډبرو او خښتو یو بیت (جومات) جوړ کړې.» زموږ سردار حبیب اکرم سمدستي وغوښتل چې هغه ځای، چې مدینې ته د راتګ پر مهال د هغه اوښه قصواء پرې کېناسته، له څښتنانو یې واخلي. څښتنانو یې وویل: «یا رسول الله! موږ یې بدله یوازې له جناب حق څخه غواړو. هغه ځای تاسې ته د الله د رضا لپاره ډالۍ کوو» او ډېر یې غوښتل چې ویې بښي. سره له دې زموږ سردار ونه منله او بیه یې ورته زیاته ورکړه.1
له یوې خوا ځمکه هواره او سمېده، له بلې خوا خښتې جوړېدې او ډبرې راوړل کېدې. بالاخره له ټولو تیاریو وروسته د بنسټ ایښودو لپاره سره راټول شول. لومړۍ ډبره زموږ سردار محمد مصطفی (صلی الله تعالی علیه وسلم) په خپلو مبارکو لاسونو بنسټ کې کېښوده. بیا یې په ترتیب سره وفرمایل: «ابوبکر دې خپله ډبره زما د ډبرې تر څنګ کېږدي! عمر دې خپله ډبره د ابوبکر د ډبرې تر څنګ کېږدي! عثمان دې خپله ډبره د عمر د ډبرې تر څنګ کېږدي! علي دې خپله ډبره د عثمان د ډبرې تر څنګ کېږدي.» چې امرونه یې پوره شول، هلته حاضرو اصحاب کرامو ته یې وفرمایل: «تاسې هم خپلې ډبرې کېږدئ.» هغوی هم په ایښودو پیل وکړ.
د جومات په جوړولو کې، چې زموږ ګران پیغمبر یې په سر کې و، ټولو اصحاب کرامو بېدمه کار وکړ. په خپلو مبارکو شاګانو یې ډبرې او خښتې وړې. بنسټ یې په ډبرو یو نیم متر لوړ کړ او پر سر یې خښتې ورواړولې. زموږ سردار رسول الله (صلی الله علیه وسلم) یوه ورځ خښته پر ځان بار کړې وه او وړله یې. له اصحابو یې یو د هغه شریف حضور ته ورغی او په ډېر ادب یې وویل: «یا رسول الله! اجازه راکوئ چې خښته زه یوسم؟» زموږ سردار خاتم الانبیاء هغه ته په لا زیات نزاکت وفرمایل چې پخپله د ثواب ګټلو ته ډېره اړتیا لري او خښته یې ورنه کړه. هغه ته یې سپارښتنه وکړه چې لاړ شي او ډبره راوړي.
د مسجد نبوي په جوړولو کې تر ټولو زیات کار کوونکو څخه یو هم زموږ سردار رسول الله و. تر ټولو درنې ډبرې به یې پورته کړې او په داسې حال کې چې مبارکه سینه به یې تنګېده، د جوړونکو استادانو خوا ته به یې وړې. د دې ډبرو او خښتو د وړلو پر مهال به یې د کار ارزښت او د هغو نعمتونو زېری ورکاوه چې ورته رسېږي، او اصحاب به یې هڅول.
مسلمانانو چې زموږ د سردار دا هڅه لیده، په لویه مینه یې کار کاوه. حتی عمار بن یاسر، په داسې حال کې چې هر چا یوه یوه خښته وړله، دوه خښتې وړلې: یوه زموږ د سردار پیغمبر لپاره او یوه د ځان لپاره. زموږ سردار رسول الله چې دا حال ولید، ورغی. په خپلو مبارکو لاسونو یې د حضرت عمار شا ومښله او ویې فرمایل: «اې د سمیې زویه! تا ته دوه او نورو ته یو اجر دی!»
د جومات دېوالونه په لږ وخت کې بشپړ شول او چت یې ورباندې واچاوه. کوټې، د عربو د دود سره سم، د خرما له ښاخونو وې او پر سر یې د ویښتو له کمبلو پوښلې وې. پر دروازو یې یوازې پردې ځړېدې. کوټې د جومات په سوېل ختیځ او شمالي اړخونو کې وې. د ډېرو دروازې جومات ته خلاصېدې. د چتونو لوړوالی یې د منځنۍ ونې انسان له قد څخه یوه لوېشت زیات و. د حضرت فاطمې او حضرت عایشې د کوټو ترمنځ دروازه وه. سربېره پر دې، له جومات سره نښتې زموږ د سردار رسول الله لپاره له خښتو دوه کوټې جوړې شوې. د دې کوټو سرونه هم د خرما په تنو او ښاخونو پوښل شول. دا کوټې د وخت په تېرېدو تر نهو پورې زیاتې شوې. د جومات له جوړېدو وروسته زموږ سردار پیغمبر د حضرت خالد بن زید له کوره هغه کور ته کډه وکړه چې د ده لپاره جوړ شوی و.2
«مؤمنان یوازې وروڼه دي» حجرات: ۱۰
یا رسول الله!
هغه څه چې لېوني عاشقان تل مین ساتي،
– ستا جمال دی، یا رسول الله.
هغه څه چې سهار او ماښام یې په درد اسوېلي ته اړباسي،
– ستا ارمان دی، یا رسول الله!
هغه څه چې زما کار یې شپه او ورځ ژړا او فریاد کړی،
هغه څه چې زما زړه یې د ارمان په اور سوځولی،
هغه څه چې دا سترګې مې یې شېبه په شېبه ژړولې،
– ستا بېلتون دی، یا رسول الله!
د خدای هغه لطف چې اصفیاوو ولید،3
هغه ذوق او صفا چې اولیاوو وڅکله،4
هغه لوړتیا چې پیغمبرانو وموندله، اې شاه،
– ستا دولت دی، یا رسول الله!
پر ما غریب او سرګردان رحم وکړه،
مجرم یم، پر دې تورمخي رحم وکړه،
پر بېکسه او بېچاره شفقت کول
– ستا عادت دی، یا رسول الله!
اې د ګناهګارانو شفیع، اې د احد نوره،
نصوحي ستا خپل بنده دی، مه یې شړه،
کرم وکړه، د خپل لطف له دروازې یې مه ردوه،
هغه ستا له امت څخه دی، یا رسول الله!
نصوحي اسکوداري
د خرما د تنې ژړا
په مسجد نبوي کې د خرما یوه تنه ولاړه وه. زموږ سردار پیغمبر به د جمعې په ورځو د جومات په همدې ستنه، چې حنانه نومېده، تکیه کوله او خطبه یې ویله.
وروسته یې درې پوړیز منبر جوړ کړ. زموږ سردار رسول الله او اصحاب کرام یوه جمعه په مسجد نبوي کې راټول شوي وو. زموږ سردار چې د خطبې لپاره نوي منبر ته وخوت، هغې وچې خرما تنې چې پخوا یې پرې تکیه کوله، په داسې غږ چې ټولو اورېده، د امیندوارې اوښې د ژړا په څېر په ژړا او سوي پیل وکړ. ټولو اصحاب کرامو په حیرانتیا دا غږ واورېد. خو غږ په هېڅ ډول نه درېده. پر دې د عالمونو سردار له منبر څخه کوز شو او په خپلو مبارکو لاسونو یې تنه ومښله. په هماغه شېبه کې ژړا او سوی ودرېد. صحابه وو چې له زموږ پیغمبر سره د وچې خرما تنې دا مینه او عشق ولید، خپلې اوښکې یې ونه شوای ساتلای.
حضرت انس بن مالک د دې پېښې په اړه وویل: «حتی جومات د هغې له غږه ولړزېد»، او ابن ابي وداعه وویل: «د خرما تنه وچاودېده او له خپل ځایه وښوېده. زموږ سردار رسول الله راغی او خپل مبارک لاس یې پرې کېښود، او له هغه وروسته چوپه شوه.»
زموږ سردار پیغمبر وفرمایل: «قسم په هغه الله تعالی چې زما ساه د هغه د قدرت په واک کې ده، که مې هغه نه وای مښلې، زما د بېلتون د ارمان او غم له امله به یې تر قیامته همداسې ژړل.» په بل روایت کې داسې خبر ورکړل شوی دی: رسول علیه السلام وچې خرما تنې ته مخ واړاوه او ویې فرمایل: «که غواړې، هغه باغ ته دې بېرته ورکړم چې پکې وې؛ بیا ښاخونه او پاڼې وکړه او خپل پخواني حال ته راوګرځه. او که غواړې، په جنت کې دې کېنوم چې د الله تعالی دوستان ستا له مېوې وخوري.» زموږ سردار رسول الله ورته غوږ ونیو او واورېدل چې داسې یې ویل: «په جنت کې مې کېنوه، چې د الله تعالی دوستان له ما وخوري او په داسې ځای کې واوسم چې هېڅکله زوړ او وراست نه شم.» هغو کسانو چې له زموږ سردار پیغمبر سره وو، د ونې دا خبرې هم واورېدې. پر دې زموږ سردار رسول الله ورته په ځواب کې وفرمایل: «څه دې چې غوښتي، هغه به وکړم.» بیا یې خپلو اصحابو ته مخ واړاوه او ویې فرمایل: «دار البقاء یې پر دار الفناء (پر دې دنیا) غوره کړ.»5 بیا د رسول الله په امر د خرما تنه ښخه شوه.
مدینې ته د کورنۍ د غړو راتګ
زموږ سردار سرور عالم (صلی الله علیه وسلم) او حضرت ابوبکر چې هجرت وکړ، خپل اولادونه یې په مکه کې پرېښي وو. په هغه حدیث شریف کې چې امام بخاري روایت کړی دی، حضرت عایشې وفرمایل چې زموږ سردار رسول الله ما ته وفرمایل: «اې عایشې! ته ما ته دوه ځله په خوب کې وښودل شوې. ګمان کوم چې ما ستا انځور د شنه ورېښمي ټوکر په یوه ټوټه کې ولید او ما ته وویل شول: ‹د دې انځور څښتنه ستا راتلونکې مېرمن ده.›» له دې خوب څخه (زموږ د مور حضرت خدیجې له وفات څخه یو کال) وروسته، زموږ سردار پیغمبر او زموږ مور حضرت عایشه، چې لا په مکه کې وو، کوژده وکړه. خو واده لا نه و شوی. زموږ مور حضرت عایشې دا داسې بیان کړل: «رسول الله چې مدینې ته هجرت وکړ، موږ او خپلې لوڼې یې په مکه کې پرېښې وې. چې مدینه یې مشرفه کړه، خپل آزاد شوی غلام زید بن حارثه او ابورافع یې له دوو اوښانو او ۵۰۰ درهمو لګښت سره موږ ته راولېږل، چې هغه شیان واخلي چې اړتیا ورته وي.
زما پلار هم عبدالله بن اریقط له دوو درېیو اوښانو سره ورسره یوځای کړ، او خپل ورور عبدالله ته یې لیک ولیکه او امر یې ورته وکړ چې زما مور، ما او زما خور اسماء پر اوښانو سپاره کړي او راولېږي. زه، زما مور ام رومان، د رسول الله له لوڼو څخه حضرت فاطمه زهرا او ام کلثوم، د هغه مېرمن سوده، ام ایمن او اسامه، ټول یوځای روان شوو. کله چې قدید ته ورسېدو، زید په ۵۰۰ درهمو درې نور اوښان هم واخیستل. کاروان سره طلحه بن عبیدالله هم یوځای شو. کله چې د منا له سیمې بید نومي ځای ته ورسېدو، زما اوښ وتښتېد. زه په کجاوه کې وم. مور مې هم راسره وه. مور مې په بېقرارۍ ویل: ‹وای لورکۍ مې، وای ناوې مې!› الله تعالی زموږ اوښ ته ارام ورکړ او موږ یې وژغورلو. بالاخره مدینې ته ورسېدو. زه د خپل پلار له کورنۍ سره کوزه شوم. زموږ د سردار رسول الله کورنۍ د هغه د کوټو مخې ته کوزه شوه.»
«که مې (حنانه) په غېږ کې نه وای نیولې، زما د بېلتون له امله به یې تر قیامته ژړل» حدیث شریف
زموږ مور حضرت عایشه یوه موده د خپل پلار حضرت ابوبکر په کور کې اوسېده. واده یې د بدر له غزا وروسته وشو.
څومره نېکمرغه دی هغه څوک
چې څه لولي، قرآن وي!
چې اذان او اقامت واوري،
زړه یې له ایمان ډک وي!
محمدي اذان
د مسجد نبوي له جوړېدو وروسته، د لمانځه په وختونو کې داسې طریقه نه وه چې د وخت د ننوتلو اعلان وکړي او مسلمانان جومات ته راوبولي. یوازې ویل کېدل: «الصلاة جامعة (راځئ لمانځه ته)».
زموږ سردار رسول الله یوه ورځ له خپلو اصحابو سره مشوره وکړه او پوښتنه یې وفرمایله چې د لمانځه په وختونو کې مؤمنان باید جومات ته څنګه راوبلل شي. ځینو وویل چې د لمانځه د وختونو د خبرولو لپاره د نصاراوو په څېر ناقوس، یعنې زنګ ووهو؛ ځینو وویل چې د یهودیانو په څېر دې بوق وغږول شي. ځینو هم خپله رایه داسې وویله: «د لمانځه پر وخت اور بل کړو او پورته یې کړو.» زموږ سردار رسول الله یوه هم ونه منله.6
عبدالله بن زید بن ثعلبه او حضرت عمر په خوب کې د اذان ویل ولیدل. حضرت عبدالله زموږ ګران پیغمبر ته راغی او خپل خوب یې داسې بیان کړ: «ما یو کس ولید چې شنه شال او لنګ یې تړلی و او زنګ یې په لاس کې نیولی و. ما ترې وپوښتل: ‹ایا هغه زنګ چې په لاس کې دې دی، خرڅوې یې؟› راته یې وویل: ‹څه به ورسره کوې؟› چې ما وویل: ‹د لمانځه د وختونو د خبرولو لپاره به یې غږوم›، هغه ذات وویل: ‹زه به تا ته تر دې غوره شی درزده کړم› او قبلې ته یې مخ واړاوه او په لوړ غږ یې په ویلو پیل وکړ: ‹الله اکبر، الله اکبر…› چې خلاص یې کړ، ویې ویل: ‹او کله چې لمانځه ته پاڅېږې، هم›، اذان یې بیا تکرار کړ او د پای په لور یې د ‹قد قامت الصلاة› جمله ورزیاته کړه.»
پر دې زموږ سردار رسول الله وفرمایل: «خوب حق دی. هغه کلمې بلال ته ورزده کړه چې ویې وايي!» دې ته اذان نوم ورکړل شو.7
حضرت بلال هم د مسجد شریف تر څنګ یوه لوړ بام ته وخوت او لومړی اذان یې په هغو کلمو وکړ چې ورښودل شوې وې.
حضرت عمر چې د اذان غږ واورېد، په منډه زموږ د سردار رسول الله حضور ته راغی. عرض یې وکړ چې هغه کلمې چې حضرت بلال وویلې، کټ مټ یې په خوب کې لیدلې دي. په هغه شپه د اصحاب کرامو یوې ډلې هم همدا خوب لیدلی و. همدا وخت د جمعې سورت نهم آیت کریمه نازل شو او په وحي سره هم اعلان شو.
بلال حبشي یوه ورځ د سهار د لمانځه پر وخت زموږ د ګران پیغمبر د دروازې مخې ته دوه ځله غږ وکړ: «الصلاة خیر من النوم».8 زموږ سردار پیغمبر دا خوښ کړ. ویې فرمایل: «بلاله، دا څومره ښه خبره ده! د سهار د اذان پر مهال دا هم ووایه.» په دې توګه د سهار په اذان کې دا خبره هم ویل پیل شوه.
بلال حبشي، چې زموږ د پیغمبر تر وفاته یې مؤذني کوله، غږ یې لوړ، ډېر ښکلی او ډېر اغېزناک و. کله چې به یې د اذان ویل پیل کړل، هر چا به په لویه مینه او وجد کې اورېده او له ځانه به بېخوده کېده. د اذان پر مهال به یې ټول ژړول.
د اصحاب کرامو دا کار، چې د لمانځه په وختونو کې به یې یو بل په محمدي اذان سره جومات ته رابلل، د مدینې مشرکانو او یهودیانو ته ډېر عجیب ښکارېده. د اذان پر مهال به یې ملنډې او ټوکې وهلې. د هغوی د دې مسخرو په وړاندې الله تعالی په قرآن کریم کې وفرمایل، چې معنا یې داسې ده: «کله چې تاسې لمانځه ته په اذان بلنه ورکوئ، هغوی یې لوبه او ټوکه ګرځوي. دا ځکه چې هغوی داسې قوم دي چې عقل یې نه رسېږي.»9
مؤذن غږ وکړ، ودرېد او اقامت یې وویل،
کعبې ته یې مخ واړاوه او نیت یې هم وکړ.
د ایمان خاوندانو چې واورېد، په درناوي یې غوږ ونیو،
بیا لمانځه ته ودرېدل او د رب بندګي یې وکړه.
اصحاب صفه
زموږ سردار پیغمبر د مسجد نبوي له شمالي دېوال سره د خرما له ښاخونو یو سیوری جوړ کړ. امر یې وکړ چې هغه مجرد صحابه چې له مکې یې هجرت کړی و او مال و ملک یې نه درلود، هلته اوسېږي.10 دا مجرد صحابه او د انصارو او مهاجرینو فقیران به د مسجد نبوي تر څنګ د صفې په نوم د یوې لویې سایې لاندې اوسېدل او د علم په زده کړه او ښوونه به بوخت وو. شمېر به یې له لسو تر څلور سوو پورې بدلېده. ډېری وخت به اویا کسان وو. دا صحابه به هېڅکله زموږ د سردار رسول الله له څنګه نه بېلېدل او له صحبتونو به یې هېڅکله پاتې نه کېدل. شپه او ورځ به یې قرآن کریم لوست، علم به یې زده کاوه او احادیث شریف به یې یادول. ډېرې ورځې به یې په روژه تېرولې؛ له عبادت او طاعت څخه به یوه شېبه هم نه بېلېدل. هغه کسان چې دلته روزل کېدل، هغو قبیلو ته به لېږل کېدل چې نوې مسلمانې شوې وې، او هغوی ته به یې قرآن کریم او سنت شریف، یعنې د اسلام دین ورزده کاوه. دا مبارک صحابه چې ډېر فضیلتونه یې درلودل، د عرفان یو لوی لښکر و. زموږ سردار پیغمبر به له دوی سره ډېره مینه کوله، له دوی سره به کېناست، صحبت به یې ورسره کاوه او یوځای به یې ډوډۍ خوړله. دلته اوسېدونکو ته به «اصحاب صفه» ویل کېدل. زموږ سردار رسول الله یوه ورځ اصحاب صفه ته وکتل او فکر یې وکړ چې ډېر فقیران دي. سره له دې چې داسې وو، د زړه په ارام او روښانتیا یې عبادت کاوه. زموږ سردار پیغمبر پرې رحم وکړ او ورته یې وفرمایل: «اې اصحاب صفه! تاسې ته زېری وي. که زما له امت څخه داسې څوک پاتې شي چې په دې سختو شرایطو راضي وي چې تاسې پکې یاست، هغه خامخا زما له ملګرو څخه دی.»
«کله چې تاسې لمانځه ته په اذان بلنه ورکوئ، هغوی یې لوبه او ټوکه ګرځوي. دا ځکه چې هغوی داسې قوم دي چې عقل یې نه رسېږي» مائده: ۵۸
حبیب اکرم (صلی الله علیه وسلم) به تر هر څه مخکې د دې غوره اصحابو اړتیاوې پوره کولې، او بیا به یې د خپل اهل بیت د اړتیاوو د پوره کولو هڅه کوله. ابوهریره داسې بیان کړل: «قسم په هغه الله تعالی چې له هغه پرته بل معبود نشته، ما به کله کله له لوږې ګېډه پر ځمکه لګوله او کله به مې له ځمکې راپورته کړې ډبره پر ګېډه ټینګوله. بیا هم په همدې حال کې وم. هغه ورځ د هغې لارې پر سر ناست وم چې رسول الله به پرې جومات ته تېرېده. په دې وخت کې هغه چې د عالمونو لپاره د رحمت په توګه لېږل شوی، د دواړو جهانونو ښایست، نور شیندونکی زما خوا ته راغی. زما په حال پوه شو، موسکی شو او ویې فرمایل: ‹اې ابوهریره!› چې ما وویل: ‹ځان مې درنه قربان شي، امر وکړه یا رسول الله!›، ویې فرمایل: ‹راسره راځه.› سمدستي ورپسې روان شوم. د خپل سعادت کور ته ننوت. په کور کې یو ګیلاس شیدې وې. ویې فرمایل: ‹ځه، اهل صفه ته ورشه. هغوی ما ته راوبوله.› د هغوی د راوبللو لپاره چې تلم، له ځان سره مې فکر کاوه: ‹ټولو اهل صفه ته به یو ګیلاس شیدې څنګه بس شي؟ ایا ما ته به یوه غوړپ ورسېږي؟…› هغوی مې راوبلل، د سعادت کور ته راغلو، اجازه مو وغوښته او دننه ننوتو. چې په مناسبو ځایونو کېناستو، زموږ سردار رسول الله وفرمایل: ‹اې ابوهریره! دا د شیدو ګیلاس واخله او هغوی ته یې ورکړه!› ما هم ګیلاس واخیست او په ترتیب سره به مې خپلو ملګرو ته ورکاوه. هر یوه به ګیلاس اخیست، تر ماړه به یې څښل او ما ته به یې بېرته راکاوه. چې به مې له هر یوه واخیست، لیدل به مې چې ګیلاس هېڅ نه دی کم شوی، همداسې له شیدو ډک دی. په دې توګه مې ټولو راغلو ملګرو ته وړاندې کړ. ټولو وڅښل او ماړه شول. بیا رسول الله (صلی الله علیه وسلم) ګیلاس واخیست، ما ته موسکی شو او ویې فرمایل: ‹اې ابوهریره! یوازې زه او ته پاتې یو چې شیدې مو نه دي څښلي. ځه، ته هم کېنه او وڅښه!› کېناستم او ومې څښل. ویې فرمایل: ‹بیا وڅښه!› ومې څښل. زموږ سردار څو ځله وفرمایل: ‹وڅښه.› ما هم هر ځل وڅښل. بالاخره مې وویل: ‹مور او پلار مې درنه قربان شي، یا رسول الله! نور نه شم څښلای. قسم په هغه الله تعالی چې ته یې په حق دین لېږلی یې، ښه ماړه شوم.› ویې فرمایل: ‹نو ګیلاس ما ته راکړه.› ورمې کړ. الله تعالی ته یې حمد او ثنا ووایه، بسم الله یې ووایه او شیدې یې وڅښلې.»
د مدینې صحابه وو دې غوره اصحابو ته، چې په جومات کې یې زموږ د سردار رسول الله هېڅ صحبت له لاسه نه ورکاوه او علم یې زده کاوه، بېساري مینه درلوده. یو ماښام د صفې یو صحابي چې له لوږې یې توان نه و پاتې، زموږ د سردار رسول الله شریف حضور ته راغی او خپل حال یې عرض کړ. زموږ سردار پیغمبر د خپل سعادت له کوره پوښتنه وفرمایله چې د خوړلو لپاره څه شته که نه. چې ځواب یې ترلاسه کړ: «اوس په کور کې له اوبو پرته د خوړلو لپاره بل څه نشته»، هلته حاضرو اصحابو ته یې وفرمایل: «څوک به دا وږی مېلمه کړي؟» له اصحاب کرامو څخه یو مدني، له ټولو مخکې، وویل: «مور او پلار مې درنه قربان شي، یا رسول الله! زه به یې مېلمه کړم.» له خپل مېلمه سره کور ته لاړ او مېرمنې ته یې وویل: «زموږ د سردار رسول الله مېلمه ته د مېلمستیا لپاره یو څه تیار کړه.» مېرمنې یې ځواب ورکړ: «اوس زموږ په کور کې د ماشومانو له خوړو پرته بل څه نشته.» صحابي وویل: «لومړی ماشومان ویده کړه. بیا هغه خواړه راوړه»، او هغه خواړه چې یوازې د یوه کس لپاره بس وو، یې واخیستل او د مېلمه کوټې ته ننوت. دسترخوان یې کېښود او هغه ته یې بلنه ورکړه. چې یوځای یې په خوړلو پیل وکړ، پاڅېد، داسې یې وښوده لکه څراغ چې سموي او مړ یې کړ. بیا په تیاره کې د دسترخوان سر ته کېناست. داسې خوځښتونه یې کول لکه چې خوري، او انتظار یې وکړ چې مېلمه ماړه شي. مېلمه چې ماړه شو، دسترخوان یې ټول کړ. هغه شپه له ماشومانو سره وږي سهار ته ورسېدل. سهار چې زموږ د سردار پیغمبر شریف حضور ته ورغلل، ویې فرمایل: «الله تعالی ستاسې د نن شپې په کار خوښ شو.» پر دې الله تعالی د حشر سورت نهم آیت کریمه نازل کړ او ویې فرمایل، چې معنا یې داسې ده: «هغوی (انصار)، که څه هم پخپله په فقر او اړتیا کې وي، (مهاجرین) پر خپلو ځانونو غوره ګڼي.»
مصراع:
هر څه چې وي، د دوست په اړه خبرې کول تر هر څه خوږې دي!
د زړونو د سلطان صحبت
زموږ سردار فخر کائنات (صلی الله علیه وسلم) د خپلو اصحاب کرامو د روزلو او بشپړولو لپاره په مسجد نبوي کې بېساري صحبتونه کول، او هغه فیضونه او برکتونه چې الله تعالی ورته عطا کړي وو، د هغوی زړونو ته یې بهول. هغه کسان چې زموږ د سردار پیغمبر په صحبت کې د ګډون په شرف مشرف کېدل، لا په لومړي صحبت کې یې په زړونو کې لوی بدلون احساساوه او ډېرو لوړو الهي معرفتونو ته رسېدل. د دې صحبتونو په برکت اصحاب کرامو په سر کې زموږ ګران پیغمبر او بیا خپل ټول صحابه ملګري تر خپلو ځانونو هم زیات خوښول. الله تعالی هغوی په آیات کریمه کې ستایلي دي. هغوی به زموږ د سردار رسول الله په شریف حضور کې داسې په ډېر ادب او پام ناست وو لکه چې پر سر یې مرغه ناست وي او په خوځېدو به والوزي. په دې توګه اصحاب کرام له پیغمبرانو او لویو پرښتو وروسته د مخلوقاتو تر ټولو افضل او تر ټولو غوره شول. زموږ سردار رسول الله خپلو اصحابو ته زموږ د دین امرونه او منعې په ډېر دقت بیانولې او ورزده کولې. د ایمان او اسلام شرطونه؛ د لمانځه، روژې، حج او زکات ټول احکام؛ د آیات کریمه تفسیرونه؛ حرام او حلال خواړه او جامې؛ قسم، نذر11 او کفارې، د راکړې ورکړې معلومات؛ د خوړلو څښلو، اغوستلو، لیدو کتو، خبرو او سلام اچولو آداب؛ د ګاونډیتوب، خپلوۍ او دوستۍ اړیکې؛ د نکاح، نفقې، وراثت او میراث احکام؛ دعوې، سزاګانې، تړونونه او شراکتونه؛ د روغتیا معلومات؛ له دښمن سره جګړه، د جګړې حقوق… او په دې ډول یې له الف څخه تر یا پورې د اسلام د دین ټول اخروي او دنیوي معلومات داسې بیانول چې هر څوک پرې پوه شي، او هغه مسئله یې چې مهمه به یې ګڼله، درې ځله تکراروله.12 د ښځو اړوند معلومات به یې د خپلو مبارکو مېرمنو په وسیله ورزده کول.
د جبرئیل حدیث
د مسلمانانو زړور امام، د اصحاب کرامو له لوړو کسانو څخه، په تل رښتیا ویلو مشهور، زموږ ګران مشر عمر بن خطاب رضی الله عنه فرمایي:
«داسې یوه ورځ وه چې موږ د اصحاب کرامو څو تنه زموږ د سردار رسول الله (صلی الله علیه وسلم) په حضور او خدمت کې وو. هغه ورځ، هغه ساعت، داسې شریفه، داسې قیمتي او هېڅکله په لاس نه راتلونکې ورځ وه. په هغه ورځ د رسول الله په صحبت کې او د هغه تر څنګ د اوسېدو شرف، او د هغه د جمال لیدل چې د روحونو غذا ده او ځانونو ته ذوق او صفا ورکوي، نصیب شوی و. (د دې ورځې د شرف او ارزښت د بیانولو لپاره یې وفرمایل: ‹داسې یوه ورځ وه چې…›. ایا د هغې ورځې په څېر شریف او قیمتي وخت موندل کېدای شي چې پکې د جبرئیل علیه السلام د انسان په بڼه لیدل، د هغه د غږ اورېدل، او د هغه علم اورېدل چې بندګان ورته اړ دي، په ډېر ښکلي او روښانه ډول د رسول الله له مبارکې خولې نصیب شوي وي؟)
«اې اصحاب صفه! تاسې ته زېری وي. که زما له امت څخه داسې څوک پاتې شي چې په دې سختو شرایطو راضي وي چې تاسې پکې یاست، هغه خامخا زما له ملګرو څخه دی» حدیث شریف
په هغه وخت کې یو ذات، لکه سپوږمۍ چې راخېژي، زموږ خوا ته راغی. جامې یې ډېرې سپینې او ویښتان یې ډېر تور وو. پر هغه د سفر نښې لکه ګرد، خاوره او خوله نه ښکارېدې. موږ چې د رسول الله اصحاب وو، له موږ څخه هېچا هغه نه پېژانده. یعنې له هغو کسانو څخه نه و چې موږ لیدلي او پېژندلي وي. د رسول الله په حضور کې کېناست. خپل زنګونونه یې د هغه مبارکو زنګونونو ته ورنږدې کړل. (دا راغلی جبرئیل و. د انسان بڼه یې غوره کړې وه. د جبرئیل علیه السلام دا ډول کېناستل د یوې مهمې خبرې د ښودلو لپاره و. یعنې دا ښيي چې د دین د علم په زده کړه کې شرمېدل سم نه دي او استاد ته غرور او کبر نه ښايي. جبرئیل علیه السلام په دې حالت سره اصحاب کرامو ته ښيي چې هر څوک باید هغه څه چې په دین کې یې زده کول غواړي، له ښوونکو څخه په آزاده او پرته له شرمه وپوښتي. ځکه چې د دین په زده کړه کې شرمېدل، او د الله تعالی د حق په ادا کولو او په ښودلو او زده کولو کې ستړي کېدل سم نه دي.)
هغه شریف ذات خپل لاسونه د رسول اکرم پر مبارکو زنګونونو کېښودل او ویې ویل: ‹یا رسول الله! ما ته اسلام، مسلماني بیان کړه.›
رسول اکرم وفرمایل: ‹د اسلام له شرطونو څخه لومړی د «شهادت د کلمې» ویل دي.› (د شهادت د کلمې ویل دا دي چې «اَشْهَدُ اَنْ لا اِلٰهَ اِلّا اللهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ» ووايي. یعنې هغه کس چې عاقل او بالغ وي او خبرې کولای شي، داسې ووايي: ‹په ځمکه او آسمان کې له هغه پرته هېڅ شی او هېڅوک د عبادت او پرستش وړ نشته.
حقیقي معبود یوازې الله تعالی دی. هغه واجب الوجود دی. هر غوره والی په هغه کې دی. په هغه کې هېڅ نیمګړتیا نشته. د هغه نوم الله دی›، او په زړه یې په قطعي توګه باور ولري. او همداراز داسې ووايي: ‹هغه ګلابي رنګه، سپین سور، ځلانده، خوږ مخی، تور وروځي او تور سترګی، مبارک تندی یې پراخه، ښه خویه، سیوری یې پر ځمکه نه لوېده او خوږ ژبی، او څرنګه چې په عربستان کې په مکه کې دنیا ته راغلی، عرب بلل کېږي؛ له هاشمي اولادې څخه د عبدالله زوی، محمد نومی لوړ ذات، د الله تعالی بنده او رسول، یعنې پیغمبر دی.›)
‹بیا، چې وخت یې راشي، لمونځ کول دي. د مال زکات ورکول دي. په رمضان شریف کې هره ورځ روژه نیول دي. د هغه چا لپاره چې وس یې ورسېږي، په ټول عمر کې یو ځل حج کول دي.›
هغه ذات چې له رسول الله دا ځوابونه واورېدل، ویې ویل: ‹رښتیا دې وویل، یا رسول الله!› موږ اورېدونکي د هغه په دې خبره حیران شو: ‹هم پوښتنه کوي او هم یې تصدیقوي!›
دې ذات بیا وویل: ‹یا رسول الله! ما ته دا هم ووایه چې ایمان څه دی.› (په دې حدیث شریف کې باید د ایمان لغوي معنا په پام کې ونه نیول شي. ځکه چې لغوي معنا یې تصدیق او باور کول دي، او د عربو له ناپوهانو څخه هم داسې څوک نه و چې دا معنا یې نه وه پېژندلې. نو څنګه به اصحاب کرامو (رضی الله تعالی عنهم اجمعین) هغه نه وه پېژندلې. جبرئیل علیه السلام غوښتل چې اصحاب کرامو ته د ایمان معنا ورزده کړي. دلته پوښتنه دا ده چې په اسلام کې څه شي ته ایمان ویل کېږي.) رسول الله (صلی الله علیه وسلم) هم وفرمایل چې ایمان په شپږو ټاکلو شیانو باور کول دي: ‹لومړی پر الله تعالی، د هغه پر پرښتو، د هغه پر کتابونو، د هغه پر رسولانو، د آخرت پر ورځ، پر قدر، او پر دې چې خیر او شر له الله تعالی څخه دي، ایمان راوړل دي.› هغه ذات بیا ‹رښتیا دې وویل› ووایه او تصدیق یې کړ.
بیا یې بیا وویل: ‹یا رسول الله! ما ته دا هم ووایه چې احسان څه دی.› زموږ سردار رسول الله وفرمایل: ‹دا چې د الله تعالی عبادت داسې وکړې لکه چې هغه ګورې. ځکه که څه هم ته هغه نه ګورې، هغه تا خامخا ګوري.› هغه ذات بیا وویل: ‹یا رسول الله! ما ته د قیامت خبر راکړه!› رسول علیه السلام وفرمایل: ‹په دې مسئله کې پوښتل شوی تر پوښتونکي زیات عالم نه دی.› هغه ذات بیا وویل: ‹نو د هغې نښې راته ووایه.› زموږ سردار رسول الله وفرمایل: ‹دا چې وینځې خپل باداران وزېږوي، او دا چې ووینې چې پښې لوڅ، لوڅ بدنه، بېوزله شپانه (په شتمنۍ سره) د لوړو ودانیو په جوړولو کې له یو بل سره سیالي کوي.› له دې وروسته وګرځېد او لاړ. رسول الله ما ته مخ راواړاوه او پوښتنه یې وفرمایله: ‹اې عمر! ایا پوهېږې چې پوښتونکی څوک و؟› ما وویل: ‹الله تعالی او د هغه رسول ښه پوهېږي.› رسول الله وفرمایل: ‹هغه جبریل (جبرئیل) و. تاسې ته د دین ښودلو لپاره راغلی و.›»13 زموږ سردار پیغمبر به خپلو اصحابو ته د دین په برخه کې د هغوی د درجو سره سم، داسې بیانول چې پرې پوه شي.
حضرت عمر، چې د اصحاب کرامو له تر ټولو لوړو کسانو څخه و، یوه ورځ جومات ته روان و چې ویې لیدل زموږ سردار رسول الله ابوبکر صدیق ته یو څه بیانوي. ورغی او غوږ یې ونیو. نورو هم ولیدل، خو له راتلو او اورېدو څخه یې ډډه وکړه. بله ورځ چې یې حضرت عمر ولید، ویې ویل: «اې عمر! رسول الله پرون تاسې ته یو څه بیانول. ووایه چې موږ یې هم زده کړو.» ځکه چې زموږ سردار رسول الله به تل فرمایل: «هغه څه چې له ما څخه اورئ، خپلو دیني وروڼو ته یې هم بیان کړئ! یو بل ته یې ورسوئ!» حضرت عمر وویل: «پرون حضرت ابوبکر د قرآن کریم د یوه آیت کریمه معنا پوښتله چې پرې پوه شوی نه و، او رسول الله ورته بیانوله. یو ساعت مې غوږ ونیو، په هېڅ پوه نه شوم.» ځکه چې د حضرت ابوبکر د لوړې درجې سره سم یې بیانول. حضرت عمر دومره لوړ و چې زموږ سردار رسول الله وفرمایل: «زه د پیغمبرانو وروستی یم. له ما وروسته به پیغمبر نه راځي. که له ما وروسته پیغمبر راتلای، عمر به پیغمبر و.» سره له دې چې دومره لوړ و او عربي یې، چې مورنۍ ژبه یې وه، ډېره ښه پېژندله، د قرآن کریم په هغه تفسیر پوه نه شو چې حضرت ابوبکر ته بیانېده. د ابوبکر درجه تر هغه ډېره لوړه وه. حضرت ابوبکر، حتی جبرئیل علیه السلام به هم د قرآن کریم معنا او اسرار له رسول الله پوښتل. رسول الله د ټول قرآن کریم تفسیر خپلو اصحابو ته بیان کړی دی.
زموږ ګران پیغمبر لکه څنګه چې خپلو اصحابو ته دین ورزده کاوه، همداسې یې دعوې هم څېړلې، شاهدان یې اورېدل او تر ټولو سختې شخړې یې پرېکړې او حل کولې؛ د اسلام د پېژندلو او خپرولو لپاره او د دې لپاره چې یو بل کس هم د دوزخ له اوره وژغوري، لویه هڅه یې کوله؛ په خپلو حالاتو او کړنو یې خلکو ته بېلګه کېده؛ او د مؤمنانو د مشرکانو له شره د ساتلو لپاره یې د اړینو تدبیرونو نیول برابرول.
«اې عمر! ایا پوهېږې چې پوښتونکی څوک و؟ هغه جبریل (جبرئیل) و. تاسې ته د دین ښودلو لپاره راغلی و» حدیث شریف
اې هغه جمال چې د اولیاوو د سترګو نور یې،
المدد، اې د خدای د نور کانه!
د پښو خاوره دې د اصفیاوو د سترګو رنجه ده،
المدد، اې د خدای د نور کانه!
بې له تا هېڅوک حق ته وصال نه شي موندلای،
ستا د لطف په فیض انسان مقبول ګرځي،
ته «د عالمونو لپاره رحمت» یې، اې رسوله،
المدد، اې د خدای د نور کانه!
بېحده جرم او ګناه مې وکړه،
د هوا له خاوندانو سره مې ناستې وکړې،
زما پر سرغړونې شفاعت وکړه، اې کریمه،
المدد، اې د خدای د نور کانه!
اې د کرم کانه، اې د کبریا رسوله،
دا ډېر خطاکار سلیمي ستا تر ټولو ټیټ بنده دی،
ستا درګاه ته پناه وړي، عطا غواړي،
المدد، اې د خدای د نور کانه!
یاووز سلطان سلیم (سلیمي)