د احد غزا

د دې تورې حق څوک ادا کوي؟

په هغه شېبه کې چې هېڅ خوا په خپل ځای کې نه شوه ارامه کېدای، زموږ ګران پیغمبر هغه توره وښوده چې په لاس کې یې وه. پر هغې دا بیت لیکل شوی و:

په بې‌زړه‌توب کې شرم، او په وړاندې تګ کې شرف او اعتبار دی؛
انسان په وېرې سره له تقدیره نه خلاصېږي.

او واورېدل شول چې ویې فرمایل: «دا توره له ما څوک اخلي؟» له اصحاب کرامو څخه ډېرو چې دا واورېدل، ټولو یوځای د اخیستو لپاره لاسونه اوږده کړل. زموږ پیغمبر بیا وفرمایل: «څوک یې اخلي چې حق یې ادا کړي؟» بیا اصحاب کرام چوپ شول او شا ته شول. زبیر بن عوام، چې په ډېره لېوالتیا یې توره غوښته، وویل: «یا رسول الله! زه یې اخلم.» زموږ پیغمبر توره حضرت زبیر ته ورنه کړه. د ابوبکر، عمر او علي (رضی الله عنهم) غوښتنې هم زموږ پیغمبر ونه منلې.

ابودجانه وپوښتل: «یا رسول الله! د دې تورې حق څه دی؟» زموږ ګران پیغمبر وفرمایل: «حق یې دا دی چې تر هغه یې پر دښمن ووهې چې کږه او ګونجه شي. حق یې دا دی چې پرې مسلمان ونه وژنې او پرې د کافرانو له مخې ونه تښتې. حق یې دا دی چې پرې د الله په لاره کې تر هغه وجنګېږې چې الله تعالی تا ته بریا یا شهادت نصیب کړي.» کله یې چې داسې وفرمایل، ابودجانه وویل: «یا رسول الله! زه یې اخلم چې حق یې پر ځای کړم.» زموږ پیغمبر هم هغه توره چې په لاس کې یې وه، هغه ته وسپارله.14

ابودجانه (رضی الله عنه) څومره چې ډېر زړور او اتل و، دومره به یې د جګړې په ډګرونو کې ډېر هوښیارانه چلند کاوه، او د «جګړه چل دی»15 حدیث شریف ته یې بشپړ پابند و. حضرت ابودجانه چې توره واخیسته، د جګړې ډګر ته په ناز، وقار او ویاړ سره، بیتونه یې ویل او روان شو. پر ځان یې له یو کمیس او پر سر یې له سرې پګړۍ پرته بل څه نه وو.

د حضرت ابودجانه دا ډول تګ د اصحاب کرامو په منځ کې ښه ونه ګڼل شو. بیا زموږ سردار پیغمبر د «دا داسې تګ دی چې له دې ځایونو (د جګړې له ډګرونو) پرته د الله تعالی د غضب سبب دی» په فرمایلو خبر ورکړ چې په ناز تګ یوازې د دښمن په وړاندې جایز دی.

د مشرکانو له صفونو څخه خالد بن ولید، چې نور یې انتظار نه شو کولای، له خپلو تر امر لاندې ځواکونو سره حملې ته پاڅېد. زموږ ګران پیغمبر هم اصحاب کرامو ته، چې په خپلو ځایونو کې نه شول ارامه کېدای، د حملې امر ورکړ. په یوه شېبه کې د «الله اکبر!» غږونو د جګړې ډګر ډک کړ. تر ټولو مخکې حضرت حمزه، په لاسونو کې د تورو سره، د بې‌زغرو ځواکونو په سر کې، پر هر راتلونکي کافر توره ووهله. د خالد بن ولید ځواکونه، چې په ډېر حرص راغلي وو، سمدستي شا ته وشړل شول. خالد بن ولید دا ځل د غره له تنګي څخه د تاوېدو او له شا د ګوزار لپاره په یو پراخ لیندیز تاو سره د عینین غونډۍ ته ورسېد. خو حضرت عبدالله بن جبیر او د هغه تر امر لاندې پنځوسو زړورو هغوی په سخت غشي ویشتلو شا ته وشړل.

اوس جګړه توده شوې وه. دواړو خواوو په ټول ځواک جګړه کوله. هر صحابي لږ تر لږه له څلورو مشرکانو سره مبارزه کوله او هڅه یې کوله چې مخکې لاړ شي.

«اې زما اصحابو! هغو کسانو ته چې شمېر یې لږ وي، له دښمن سره جګړه سخته ښکاري. که هغوی ټینګښت او هڅه وښيي، الله تعالی یې پراخۍ ته رسوي» حدیث شریف

حضرت حمزه له یوې خوا د «الله اکبر! الله اکبر!» نارې وهلې او له بلې خوا یې ویل: «زه اسد الله یم!» او دښمن یې ماتاوه او مخکې تله. صفوان بن امیه خپلو شاوخوا کسانو ته ویل: «حمزه چېرته دی؟ ما ته یې وښیئ!» او د جګړې ډګر یې لټاوه. ناڅاپه یې سترګې په یو داسې کس ولګېدې چې په دوو تورو جنګېده، او ویې پوښتل: «دا جنګېدونکی څوک دی؟» شاوخوا کسانو یې وویل: «هماغه څوک چې ته یې لټوې! حمزه!» صفوان وویل: «ما تر نن پورې د هغه په څېر بل داسې حریص او زړور سړی نه دی لیدلی چې د خپل قوم د وژلو لپاره حمله کوي.»

کله چې جګړه ښه توده شوې وه، له مهاجرینو څخه زبیر بن عوام، چې له دې امله خپه و چې توره ده ته ورنه کړل شوه، له ځان سره وویل: «ما له رسول الله څخه توره وغوښته، خو ابودجانه ته یې ورکړه. حال دا چې زه د هغه د ترور صفیې زوی یم. سربېره پر دې، قریشي یم؛ او لومړی ما غوښتې وه. ورشم وګورم چې ابودجانه به تر ما زیات څه کوي؟» بیا یې د ابودجانه تعقیب پیل کړ. حضرت ابودجانه د «الله اکبر!» په ویلو تکبیر ویل او له مشرکانو څخه به چې له هر چا سره مخامخ شو، وهه او وژه یې. د مشرکانو له تر ټولو سرسختو څخه یو غټ جثې سړی، چې ټول بدن یې په زغرو پټ و او یوازې سترګې یې ښکارېدې، له ابودجانه سره مخامخ شو. لومړی پخپله یې پر حضرت ابودجانه حمله وکړه. ابودجانه د هغه له ګوزار ځان په ډال وساته. د مشرک توره د ابودجانه په ډال کې ښخه شوه. توره یې کش کړه، خو را یې نه شوه ایستلای. وار ابودجانه ته رارسېدلی و. د تورې په یوه ګوزار یې خپل سیال ووژه.

له دې وروسته ابودجانه هر بې‌ایمانه چې مخې ته ورغی، راوپرځاوه او تر هغو ښځو ورنږدې شو چې د غره په لمن کې یې په خپلو دفونو مشرکان لمسول. خو سره له دې چې توره یې پورته کړې وه، د ابوسفیان د مېرمنې هند له وژلو تېر شو.16 زبیر بن عوام چې دا ولیدل، له ځان سره یې وویل: «الله او د هغه رسول تر ما ښه پوهېږي چې توره باید چا ته ورکړل شي.» او ویې فرمایل: «والله، ما تر هغه غوره جنګېدونکی او ګوزار کوونکی څوک نه دی لیدلی.»

مقداد بن اسود، زبیر بن عوام، حضرت علي، حضرت عمر، طلحه بن عبیدالله او مصعب بن عمیر ټول یوه یوه نه تېرېدونکې کلا وه. نامتو اصحاب چې ولیدل زموږ سردار پیغمبر دښمن ته ډېر نږدې جنګېږي او بیا بیا حمله کوي، په خپلو ځایونو کې نه شول ارامه کېدای. د دې په ویلو چې رسول الله ته به کوم زیان ورسي، د هغه شاوخوا راټولېدل او زغره‌وال دښمن ته یې د سترګو د خلاصولو مجال نه ورکاوه. په دې وخت کې ولیدل شول چې حضرت عبدالله بن عمرو شهید شوی دی. هغه د احد لومړنی شهید و. ملګري یې چې د هغه شهادت ولید، د زمریانو په څېر د الله تعالی د رضا لپاره د دښمن منځ ته ورګډ شول.

کله چې جګړه ډېره توده وه، د زړورتیا نښه حضرت عبدالله بن جحش او د غشي ویشتونکو پیر حضرت سعد بن ابي وقاص سره مخامخ شول. دواړه له بېلابېلو ځایونو ټپي شوي وو. حضرت سعد بن ابي وقاص وايي: «په احد کې د جګړې یوه سخته شېبه وه. ناڅاپه عبدالله بن جحش ما ته راورنږدې شو، لاس یې راته ونیو او د یوې لویې ډبرې بېخ ته یې کش کړم. ما ته یې وویل: ‹اوس دلته ته دعا وکړه، زه به آمین ووایم. زه دعا وکړم، ته آمین ووایه!› ما وویل: ‹سمه ده.› ما داسې دعا وکړه: ‹الهي، ما ته ډېر ځواکمن او سرسخت دښمنان ولېږه. له هغوی سره سخته جګړه وکړم، ټول ووژنم او غازي بېرته راستون شم.› زما دې دعا ته یې په ټول زړه ‹آمین› ووایه.

بیا یې پخپله دعا پیل کړه: ‹الهي، ما ته سرسخت دښمنان ولېږه چې له هغوی سره سخته جګړه وکړم، د جهاد حق ادا کړم او ټول ووژنم. په پای کې یو څوک ما شهید کړي. بیا زما شونډې، پوزه او غوږونه پرې کړي. په وینو لړلی ستا حضور ته راشم. کله چې ته وپوښتې: «عبدالله! خپلې شونډې، پوزه او غوږونه دې څه کړل؟» ووایم: «الهي، ما په هغو ډېرې تېروتنې وکړې، په خپل ځای مې ونه کارول؛ شرم مې وکړ چې ستا حضور ته یې راولم. په هغه جګړه کې چې زما ګران پیغمبر پکې و، په خاورو او دوړو ککړ شوم او همداسې راغلم.»› زما زړه نه غوښتل چې داسې دعا ته آمین ووایم. خو څرنګه چې هغه غوښتي وو او ما مخکې ژمنه کړې وه، په نه زړه مې ‹آمین› ووایه.

بیا مو تورې راوکښلې او جګړې ته مو دوام ورکړ. موږ دواړو به هر څوک چې مخې ته راتلل، وژل. هغه په ډېره زړورتیا حمله کوله او د دښمن صفونه یې ګډوډول. بیا بیا یې پر دښمن ګوزارونه کول، او د شهادت په نه ختمېدونکي ارمان یې له سره حمله کوله. په داسې حال کې چې د ‹الله اکبر! الله اکبر!…› په نارو جنګېده، توره یې ماته شوه. په همدې شېبه کې زموږ ګران پیغمبر هغه ته د خرما یوه څانګه ورکړه او امر یې ورته وکړ چې جګړې ته دوام ورکړي. دا څانګه د یوې معجزې په توګه توره شوه او له هر چا سره چې مخې ته ورتلل، جګړې ته یې دوام ورکړ. ډېر دښمنان یې ووژل. د جګړې پای ته نږدې د ابوالحکم نومي یو مشرک په ویشتلو غشو هغه شهادت ته ورسېد چې ارمان یې درلود. کله چې شهید شو، کافرانو یې پر جسد ورودانګل او پوزه، شونډې او غوږونه یې پرې کړل. ټول بدن یې په وینو رنګ شو.»

د مجاهدینو په صف کې قزمان، چې د خپلې تورې تېکی یې مات کړ او د «مړینه تر تېښتې ډېره ښه ده!» په ویلو په لوڅه توره د مشرکانو منځ ته ورګډ شو، ډېرې زړورتیاوې او اتلولۍ یې وښودلې. یوازې یې اووه اته کافران ووژل. په پای کې ټپي شو او پر ځمکه ولوېد. اصحاب کرام د هغه پر دې اتلولۍ حیران شول، او کله یې چې زموږ سردار پیغمبر ته خبر ورکړ، ویې فرمایل: «هغه دوزخي دی.» حضرت قتاده بن نعمان قزمان ته ورغی او ویې ویل: «اې قزمان! شهادت دې درته مبارک وي!» قزمان وویل: «ما د دین د غیرت لپاره نه، بلکې د دې لپاره وجنګېدم چې قریشیان مدینې ته رانه شي او زما د خرماوو باغ ویجاړ نه کړي!» بیا یې په غشي د خپل مړوند رګونه سوري کړل او ځان یې ووژه. زموږ د سردار پیغمبر د دې فرمایلو حکمت چې «هغه دوزخي دی!» څرګند شو.

د جګړې له پیله، د عالمونو سردار، زموږ ګران پیغمبر تر ټولو مخکې، ټولو اصحاب کرامو لویه مبارزه وکړه. په سختو بریدونو یې د مشرکانو لښکر شا ته وشړه. د مشرکانو هغه ډله چې له هغو بتانو یې ګټه او مرسته غوښته چې له ډبرو او لرګیو یې جوړ کړي وو او د «لات، عزی، هبل!» په ویلو یې عبادت کاوه، د مجاهدینو د دې اتلولیو په وړاندې ماته شوه او په تېښته یې پیل وکړ. هغو ښځو چې دوی جګړې ته د هڅولو لپاره راغلې وې، په چیغو او فریاد هڅه کوله چې تښتېدونکو سرتېرو ته ورسېږي.

کله چې د قریشو مشرکانو د جګړې ډګر پرېښود، هغه مالونه یې چې له ځان سره یې راوړي وو، پرېښودل او د مکې پر لور یې په تېښته پیل وکړ، د اسلام سرتېري خوشاله شول او الله تعالی ته یې حمد ووایه چې هغې بریا ته ورسېدل چې الله تعالی ورسره وعده کړې وه. مشرکان، سره له دې چې په شمېر او ځواک کې څو چنده غوره وو، د مسلمانانو په وړاندې پرېشانه شوي وو. کله چې یو بل یې تر پښو لاندې کول او تښتېدل، نامتو اصحابو یې هم تعقیب کاوه، او چا ته به چې ورسېدل، وهل او وژل به یې. په دې ګډوډۍ کې حضرت حنظله بن ابي عامر، چې نوی یې واده کړی و، د مشرکانو د لښکر ستر قوماندان ابوسفیان ته ورسېد چې په خپل آس یې د تېښتې هڅه کوله. د آس پر پښو یې توره ووهله او آس یې پر ځمکه کېناوه. ابوسفیان چې پر ځمکه ولوېد، په ټول زور یې چیغې پیل کړې: «اې قریشیانو!… ځان راورسوئ!… زه ابوسفیان یم! حنظله غواړي ما په توره ټوټې ټوټې کړي!…» هغو مشرکانو چې له هغه سره یې د تېښتې هڅه کوله، سره له دې چې دا حال یې ولید، د خپل ځان په غم کې وو او خپل قوماندان ته یې پام ونه کړ.

«جګړه چل دی» حدیث شریف

خو په همدې شېبه کې شداد بن اسود مشرک، چې سم د حضرت حنظله تر شا و، خپله نېزه د حنظله په شا کې ننایسته. حضرت حنظله د «الله اکبر!» په ویلو وغوښتل چې یوه حمله وکړي، خو پر ځمکه ولوېد او شهید شو، او مبارک روح یې جنت ته والوت. زموږ سردار رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) وفرمایل: «ما ولیدل چې پرښتو حنظله د آسمان او ځمکې ترمنځ په یوه سپینو زرو تشت کې د باران په اوبو غسل ورکاوه.» ابواسید بیان کړل: «کله چې مې د رسول الله دا خبره واورېده، حنظله ته ورغلم. له سره یې د باران اوبه څڅېدې. بېرته راغلم او رسول اکرم ته مې خبر ورکړ. حضرت حنظله ته یې ‹غسیل الملائکه›، یعنې هغه څوک چې پرښتو غسل ورکړ، وویل.»17

د عینین د تنګي ځینو غشي ویشتونکو چې ولیدل مشرکان تښتي، داسې یې وګڼل چې جګړه پای ته ورسېده، او خپل ځایونه یې پرېښودل. د هغوی قوماندان عبدالله بن جبیر او دولس کسان په خپلو ځایونو کې پاتې شول.18

د حضرت علي زړورتیا

په دې وخت کې د قریشو د غشي ویشتونکو د ټولګي قوماندان خالد بن ولید، چې په تمه ولاړ و او هڅه یې کوله له هر فرصت ګټه واخلي، چې ولیدل په تنګي کې مجاهدین کم شوي دي، خپل تر امر لاندې سپاره یې په حرکت راوستل.

له عکرمه بن ابي جهل سره یوځای په یوه شېبه کې د عینین تنګي ته راورسېدل. حضرت عبدالله بن جبیر او د هغه وفادار او رښتیني ملګري په صف کې ودرېدل او خپاره شول. تر هغه یې پر دښمن غشي ورول چې د غشیدانیو غشي یې ختم شول. بیا یې په نېزو، او کله چې سینه په سینه شول، د «الله اکبر! الله اکبر!» په نارو یې په تورو ډېرې اتلولۍ وښودلې. د ایمان والو او بې‌ایمانو ترمنځ ډېر نابرابر تناسب، یو پر پنځه ویشتو، و. نامتو اصحاب کرام د خپل پیغمبر د امر د پر ځای کولو لپاره د خپلې وینې تر وروستي څاڅکي پورې وجنګېدل. یو په بل پسې یې د شهادت شربت وڅښه، مبارک بدنونه یې پر خاوره ولوېدل او روحونه یې جنت ته والوتل (رضی الله عنهم).

مشرکانو له کینې د حضرت عبدالله جامې ترې وویستلې او مبارک بدن یې په نېزو سوري سوري کړ. ګېډه یې ورته وچوله او کولمې یې ترې راوویستلې.

خالد بن ولید او عکرمه چې د تنګي مجاهدین یې شهیدان کړل، په چټکۍ یې د اسلام پر لښکر له شا حمله وکړه. اصحاب کرام چې ناڅاپه یې دښمن تر شا ولید، د راټولېدو فرصت یې ونه موند؛ ځکه ډېرو حتی خپلې وسلې هم ایښې وې. هر څه ناڅاپه بدل شول. د قریشو مشرکان چې مخکې تښتېدل، کله یې چې ولیدل خالد بن ولید له شا حمله پیل کړې، بېرته راوګرځېدل. مجاهدین د دوو اورونو ترمنځ پاتې شوي وو. دښمن له مخې او شا حمله وکړه او مجاهدین یې په تنګسه کې کړل. د صحابه وو اړیکې له یو بل سره پرې شوې او په خوارېدو مجبور شول.19

حضرت علي داسې بیان کړل: «د مشرکانو یو داسې ټولګي ته ورننوتم چې عکرمه بن ابي جهل هم پکې و. راګیر یې کړم؛ ډېری مې له تېرې تورې تېر کړل. یو بل ټولګي ته ورننوتم، له هغوی څخه مې هم ډېر له پښو وغورځول. څرنګه چې اجل مې نه و رارسېدلی، ما ته هېڅ ونه شول. یو وخت مې رسول الله ونه لید. له ځان سره مې وویل: ‹قسم خورم چې هغه داسې څوک نه دی چې د جګړې ډګر پرېږدي او ولاړ شي. ښايي الله تعالی زموږ د ناوړه کړنو له امله هغه زموږ له منځه پورته کړی وي! نو زما لپاره نور له دې پرته بله لاره نه ده پاتې چې تر مرګه وجنګېږم.› او د تورې تېکی مې مات کړ. کله چې مې پر مشرکانو حمله وکړه او خواره واره مې کړل، ومې لیدل چې رسول الله د هغوی په منځ کې پاتې دی. پوه شوم چې الله تعالی رسول الله په خپلو پرښتو ساتي.»

د دښمن سرتېري زموږ سردار رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) ته نږدې رسېدلي وو. حالت ډېر خطرناک و. زموږ ګران پیغمبر لکه یو لوړ او کلک غر ولاړ و، ټینګ پاتې شو او له خپل ځایه جلا نه شو. له یوې خوا یې له دښمن سره جګړه کوله او له بلې خوا یې هڅه کوله چې خواره واره شوي اصحاب راټول کړي، او فرمایل یې: «اې فلانیه، ما ته راشه! اې فلانیه، ما ته راشه! زه رسول الله یم.

څوک چې ما ته بېرته راشي، جنت د هغه دی!» حضرت ابوبکر، حضرت عمر، عبدالرحمن بن عوف، طلحه بن عبیدالله، علي بن ابي طالب، زبیر بن عوام، ابودجانه، ابوعبیده بن جراح، سعد بن معاذ، سعد بن ابي وقاص، حباب بن منذر، اسید بن حضیر، سهل بن حنیف، عاصم بن ثابت او حارث بن صمه (رضی الله عنهم) په یوه شېبه کې زموږ د ګران پیغمبر شاوخوا حلقه جوړه کړه او د هغه د ساتنې لپاره یې یو ژوندی کلا دېوال جوړ کړ.

په دې وخت کې واورېدل شول چې حضرت عباس بن عباده د خواره واره شوو اصحاب کرامو د راټولولو لپاره چیغې وهي: «اې زما ورونو! دا مصیبت چې موږ پرې اخته شوو، زموږ د پیغمبر د امر د نه پر ځای کولو پایله ده. مه خوارېږئ! زموږ د پیغمبر شاوخوا راشئ! که موږ د ساتونکو ترڅنګ ځای ونه نیسو او د دې سبب شو چې رسول الله ته کوم زیان ورسي، نو زموږ د رب په نزد به زموږ لپاره هېڅ عذر نه وي.» حضرت عباس بن عباده، له خارجه بن زید او اوس بن ارقم سره یوځای، د «الله اکبر!» په نارو په لوڅو تورو د دښمن منځ ته ورګډ شول. د رسول الله په لاره کې، د هغه د ساتنې لپاره، په زړورتیا وجنګېدل. خارجه بن زید له نولسو ځایونو ټپي شوی و. د نورو دوو ټپونه هم تر هغه لږ نه وو. په پای کې درې واړه د شهادت هغې مرتبې ته ورسېدل چې ډېر یې ارمان درلود.

اصحاب کرام په دې ډېره خطرناکه شېبه کې ورو ورو زموږ د سردار پیغمبر شاوخوا راټولېدل. مشرکانو زموږ ګران پیغمبر او د هغه نامتو اصحاب، چې خپل بدنونه یې د هغه لپاره ډال کړي وو، په کړۍ کې ونیول. له هرې خوا ډلې ډلې وړاندې راتلل او کړۍ یې تنګوله. د عالمونو سردار چې ولیدل د قریشو یوه ډله وړاندې ودانګله، خپلو هغو اصحابو ته چې ترڅنګ یې وو او د خپل ځان قربانولو ته چمتو وو، وفرمایل: «څوک دې ډلې ته مخامخ کېږي؟» بیا ولیدل شول چې حضرت وهب بن قابوس وویل: «ځان مې درنه قربان شي، یا رسول الله! زه ورته مخامخ کېږم.» او وړاندې ودانګه. دا اتل، چې د الله تعالی شریف نوم یې له ژبې نه لوېده، په لوڅه توره د مشرکانو منځ ته ورګډ شو. زموږ سردار پیغمبر وفرمایل: «تا ته د جنت زېری درکوم.» او کله یې چې د دښمن په وړاندې د هغه ټینګښت او هڅه ولیده، ویې فرمایل: «الهي! پر هغه رحم وکړه! پر هغه زړه وسوځوه!»

سعد بن ابي وقاص چې ولیدل مشرکانو حضرت وهب راګیر کړ او په نېزه یې شهید کړ، د هغه مرستې ته وړاندې ودانګه، د دښمن منځ ته ورننوت او بې‌ساري اتلولۍ یې وښودلې. ډېر کافران یې له منځه یوړل، نور یې هم شا ته وشړل او خپل ګران پیغمبر ته راغی. زموږ سردار رسول اکرم د حضرت وهب په اړه وفرمایل: «زه له تا راضي یم. الله تعالی دې هم راضي شي.» زموږ سردار حبیب اکرم چې ولیدل د مشرکانو یو ټولګی د مجاهدینو کړۍ ماته کړه او د هغه پر لور مخکې راځي، حضرت علي ته یې وفرمایل: «پر هغوی حمله وکړه!» حضرت علي حمله وکړه، عمرو بن عبدالله یې ووژه او نور یې وتښتول. کله چې توره یې ماته شوه، زموږ پیغمبر ذوالفقار هغه ته ورکړ. کله چې بله ډله راتله، زموږ سردار پیغمبر وفرمایل: «اې علي! د دوی شر له ما لرې کړه!» اسد الله، چې خپل ځان یې پر رسول الله قربان کړی و، سمدستي حمله وکړه. شیبه بن مالک یې ووژه او نور یې شا ته وشړل. په همدې شېبه کې جبرئیل علیه السلام راغی او زموږ سردار پیغمبر ته یې وویل: «یا رسول الله! دا کار یوه عجیبه جوانمردي ده چې له علي څخه راڅرګنده شوه.» او زموږ سردار رسول الله وفرمایل: «هغه له ما دی او زه له هغه یم.»

«ما ولیدل چې پرښتو حنظله د آسمان او ځمکې ترمنځ په یوه سپینو زرو تشت کې د باران په اوبو غسل ورکاوه» حدیث شریف

جبرئیل علیه السلام هم وویل: «او زه له تاسې دواړو یم.» په همدې وخت کې یو غږ ویل: «د علي په څېر زلمی او د ذوالفقار په څېر توره نه موندل کېږي.»

مشرکان چې پوه شول زموږ ګران پیغمبر ته نه شي نږدې کېدای، غشي ویشتل یې پیل کړل. ویشتل شوي غشي یا د هغه له سره تېرېدل، یا مخې ته، یا ښي یا کیڼ اړخ ته لوېدل.

اصحاب کرام، چې د دښمن د شړلو لپاره یې ځانونه پر لاس اخیستي وو او جنګېدل، لا چې دا حال یې ولید، د عالمونو د سردار شاوخوا راټول شول او خپل مبارک بدنونه یې د راتلونکو غشو په وړاندې ډال کړل. کله چې زموږ سردار پیغمبر خپلو اصحابو ته امر وکړ چې په غشو ځواب ورکړي، صحابه وو هم د دښمن پر لور غشي ویشتل پیل کړل. زموږ ګران پیغمبر حضرت سعد بن ابي وقاص د ځان مخې ته کېناوه. حضرت سعد، چې ډېر تېز نښه ویشتونکی و، په چټکۍ او پرله‌پسې یې پر دښمن غشي ورول. هر ځل به یې چې له غشیدانۍ، یعنې د غشو له کڅوړې، غشی راوکیښ، ویل به یې: «یا ربي! دا ستا غشی دی. په دې دښمن ووله!» او زموږ سردار پیغمبر به هم فرمایل: «الهي! د سعد دعا قبوله کړه! الهي! د سعد غشی سم کړه!… دوام ورکړه، اې سعد! دوام ورکړه! مور او پلار مې درنه قربان شي!» په دې توګه به یې په هر غشي ویشتلو کې زموږ سردار پیغمبر هماغه دعاوې تکرارولې.

کله چې د حضرت سعد غشي ختم شول، زموږ ګران پیغمبر خپل غشي هغه ته ورکړل چې ویې ویشتي. د حضرت سعد بن ابي وقاص هر غشی یا به یو دښمن ته او یا به هغه څاروي ته ولګېد چې پرې سپور و.

د مشرکانو د غشو ویشتلو پر مهال حضرت ابوطلحه زموږ د ګران پیغمبر مخه نیوله، د هر راتلونکي غشي په وړاندې به یې خپل بدن او ډال ډال کاوه، او کله ناکله به یې داسې نارې وهلې چې دښمن به یې حیران کړ. زموږ سردار پیغمبر وفرمایل: «په لښکر کې د ابوطلحه غږ تر سلو کسانو غوره دی.» ابوطلحه به چې فرصت وموند، پر مشرکانو له غشو ویشتلو نه درېده؛ کلک او ډېر ګړندي غشي یې ویشتل او ویشتلي غشي یې خطا نه تلل. هر کله به چې زموږ سردار رسول اکرم د هغه د ویشتلو غشو د لیدو لپاره خپل مبارک سر پورته کړ، ابوطلحه به د دې له وېرې چې رسول الله ته به غشی ولګېږي، ویل: «مور، پلار او ځان مې درنه قربان شي، یا رسول الله! خپل مبارک سر مه پورته کوئ. د دښمن غشی دې تاسې ته ونه لګېږي او زیان دې درته ونه رسوي! زما بدن ستا د مبارک بدن ډال او درنه قربان دی! تر څو چې زما غاړه پرې نه کړي، تا ته نه شي رسېدای! تر څو چې زه مړ نه شم، تاسې ته به څه ونه شي!…» او په دې توګه به یې زموږ ګران پیغمبر پر خپل ځان غوره ګاڼه.

د احد د ډګر په هر ګوټ کې بې‌رحمه او وېروونکې جګړه په ټول شدت روانه وه؛ ځینو په سپرلۍ او ځینو پلي د ایمان او کفر مبارزې ته دوام ورکاوه. اصحاب کرام لا نه وو راټول شوي. زموږ د سردار پیغمبر شاوخوا یوازې شاوخوا دېرش صحابه د پتنګانو په څېر ګرځېدل؛ د راتلونکو غشو، نېزو او تورو په وړاندې یې خپل بدنونه ډال کول. یوازینی ارمان یې د خپل سردار پیغمبر د امر پر ځای کول او له هغه څخه د هر ډول زیان لرې کول وو. د زړورو سردار حضرت حمزه په هغه ګډوډۍ کې له زموږ سردار پیغمبر څخه جلا شوی و، د یوې ګڼې ګوڼې په منځ کې یې په دوو لاسونو کې په دوو تورو جګړه کوله، او د «الله اکبر!…» په نارو یې د دښمن زړه ته وېره اچوله. تر دې وخته یې یوازې سم یو دېرش مشرکان وژلي وو، او ډېر یې یا له لاس او یا له پښې غورځولي وو. په یوه داسې شېبه کې چې د مشرکانو هغه رمه یې خوره وره کوله چې په منځ کې یې لوېدلی و، سباع بن ام انمار د «څوک زړور شته چې زما مقابله وکړي؟» په ویلو حضرت حمزه ته د جګړې بلنه ورکړه. حضرت حمزه وویل: «راشه ما ته، اې د سنتي کوونکې ښځې زویه! نو ته د الله او د هغه د رسول په وړاندې سیالي کوې، هو؟» او بې له دې چې د سترګو خلاصولو مجال ورکړي، پښې یې ونیولې او پر ځمکه یې وغورځاوه.20 پر هغه کېناست او سر یې له تنه جلا کړ، بیا یې ولیدل چې وحشي، چې لا مسلمان شوی نه و، د مخامخ ډبرې تر شا نېزه په لاس هغه په نښه کړی دی. سمدستي یې پر لور ورغی. کله چې هغې کندې ته ورسېد چې سیلابونو یې مخې ته کیندلې وه، پښه یې وښوېده او پر شا ولوېد. په هغه شېبه کې یې زغره له ګېډې لرې شوې وه. وحشي، چې فرصت یې په لاس ورغی، خپله نېزه وغورځوله!… نېزه والوته او د حضرت حمزه په مبارک بدن کې ننوته او له بلې خوا راووته. د اتلانو لوی د «الهي!» په ویلو همالته کېناست. شهید شوی و او هغه مقام ته رسېدلی و چې ارمان یې درلود. د الله تعالی په لاره کې او د خپل ګران پیغمبر لپاره یې ځان قربان کړی و (رضی الله عنه).

«اې سعد! مور او پلار مې درنه قربان شي! یا ربي! د ده غشي خپلو هدفونو ته ورسوه او دعاګانې یې قبولې کړه!» حدیث شریف

په دې وخت کې د دښمن په صفونو کې یو کس د «اې د قریشو ډلې! له هغه محمد سره له جګړې لاس مه اخلئ چې د خپلوۍ حقونه نه ساتي او ستاسې قوم یې ټوټې کړی دی. که محمد خلاص شي، زه دې خلاص نه شم!…» په ویلو مشرکان د کائناتو پر سردار (صلی الله علیه وسلم) حملې ته هڅول. دا غږ د عاصم بن ابي عوف و. حضرت ابودجانه دا غږ اورېدلی و. جنګېده جنګېده یې عاصم بن ابي عوف وموند او سمدستي یې ووژه. خو د هغه تر شا مشرک معبد په ټول زور خپله توره پر حضرت ابودجانه راښکته کړه. ابودجانه د الله تعالی د احسان په توګه په یو ناڅاپي او ډېر چټک حرکت پر ځمکه کېناست او له وژونکي ګوزار خلاص شو. سمدستي پاڅېد، توره یې پر معبد ووهله او ویې واژه.

د قریشو د مشرکانو هدف د عالمونو سردار و. هغه ته د نږدې کېدو لپاره یې ټول ځواک لګاوه. خو د هغه له نامتو او شریفو اصحابو یې په هېڅ ډول نه شو تېرېدلای، چې د پتنګانو په څېر یې شاوخوا ګرځېدل او د زیان له وېرې یې د خپل ځان له قربانولو څخه د ذرې په اندازه هم ډډه نه کوله. دې دېرشو زړورو اتلانو زموږ د سردار رسول الله مخې ته وویل: «یا رسول الله! د دې لپاره چې هېڅکله له تا څخه جلا نه شو، زموږ مخونه ستا د مبارک مخ په وړاندې ډال او سپر دي، او زموږ بدنونه ستا پر مبارک بدن قربان دي؛ بس ته روغ او سلامت اوسه!»

مشرکانو ډلې ډلې حملې کولې. زموږ سردار فخر عالم خپلو هغو اتلو اصحابو ته، چې ترڅنګ یې وو او بدنونه یې د هغه لپاره ډال کړي وو، یوه ډله وښوده او ویې فرمایل: «څوک د الله تعالی په لاره کې خپل بدن موږ ته قربانوي؟» لا چې یې دا وفرمایل، د مدینې پنځه صحابه وړاندې ودانګل. دې اتلو پتنګانو زموږ د سردار رسول الله د مبارکو سترګو په وړاندې، تکبیرونه یې ویل او ګرځېدل ګرځېدل جنګېدل. په پای کې څلور یې همالته ژر شهیدان شول. کله چې پنځم له څوارلسو ځایونو ټپي شو او پر ځمکه ولوېد، د عالمونو سردار وفرمایل: «هغه ما ته نږدې راوړئ.» له ټول بدن یې وینې بهېدې. زموږ ګران پیغمبر کېناست او خپلې مبارکې پښې یې د هغه سر ته بالښت کړې. دا نېکمرغه صحابي، چې په همدې حال د شهادت شرف ته ورسېد، حضرت عماره بن یزید و.

د طلحه بن عبیدالله اتلولي

په هغه شېبه کې چې مشرکان ډېر نږدې شوي وو، زموږ پیغمبر وفرمایل: «څوک دې ته مخامخ کېږي، څوک یې مخه نیسي؟» حضرت طلحه بن عبیدالله د «زه! یا رسول الله!» په ویلو وغوښتل چې وړاندې ودانګي. زموږ سردار پیغمبر وفرمایل: «ستا په څېر بل څوک شته؟» د مدینې له صحابه وو څخه یوه د «یا رسول الله! زه!» په ویلو اجازه وغوښته. کله چې زموږ ګران پیغمبر وفرمایل: «ځه، ته ورسره مخامخ شه»، وړاندې ودانګه او پر مشرکانو یې ورټوپ کړ.

بې‌ساري اتلولۍ یې وښودلې. له دې وروسته چې یو څو بې‌ایمانه یې ووژل، د شهادت شربت یې وڅښه.21 زموږ سردار رسول اکرم بیا وفرمایل: «څوک د دوی په وړاندې درېږي؟» تر ټولو مخکې بیا حضرت طلحه راووت. کله چې زموږ سردار پیغمبر پوښتنه وفرمایله: «ستا په څېر بل څوک شته؟»، له انصارو څخه یو مبارک کس وویل: «یا رسول الله! زه ورسره مخامخ کېږم.» زموږ پیغمبر وفرمایل: «ځه، ته ورسره مخامخ شه.» هغه هم له مشرکانو سره جنګېده جنګېده شهید شو. په دې توګه ټول هغه صحابه چې په هغه شېبه کې زموږ له سردار پیغمبر سره وو، جنګېدل جنګېدل شهیدان شول.

په هغه شېبه کې زموږ له سردار، د کائناتو له سلطان سره له حضرت طلحه بن عبیدالله پرته بل څوک نه و پاتې. حضرت طلحه د دې له اندېښنې چې رسول الله ته به زیان ورسي، څلورو خواوو ته منډې وهلې او له کافرانو سره یې سخته جګړه کوله. د هغه دومره چټک توره وهل، په یوه شېبه کې د رسول الله له هرې خوا دښمن ته ځواب ورکول، او د غشو، نېزو او تورو د ګوزارونو په وړاندې د خپل بدن ډال کول یوه بې‌ساري پېښه وه. حضرت طلحه د پتنګ په څېر ګرځېده او هغو تورو ته یې هېڅ پام نه کاوه چې ورلګېدې. ارمان یې د کائناتو د سلطان ساتنه او د خپلو نورو ورونو په څېر په دې لاره کې شهادت و. په بدن کې یې داسې ځای نه و پاتې چې ټپ یې نه وي خوړلی، او پر جامو یې له وینې پرته بل څه نه ښکارېدل. سره له دې، یوځای څلورو خواوو ته رسېده. په همدې وخت کې حضرت ابوبکر او حضرت سعد بن ابي وقاص زموږ سردار رسول اکرم ته ورورسېدل.

په دې منځ کې د زړورو سردار حضرت طلحه د وینې له تویېدو پر تودې خاورې ولوېد او بې‌هوښه شو. ټول بدن یې د تورو، نېزو او غشو په ګوزارونو سوري سوري و. شپږ شپېته لوی او بې‌شمېره کوچني ټپونه یې درلودل. زموږ ګران پیغمبر حضرت ابوبکر ته امر وکړ چې سمدستي د حضرت طلحه مرستې ته ورشي. ابوبکر صدیق د حضرت طلحه د هوښ راتلو لپاره د هغه پر مبارک مخ اوبه وشیندلې. حضرت طلحه بن عبیدالله لا چې په هوښ راغی، د «اې ابوبکر! رسول الله روغ دی؟» په ویلو یې د مینې او وفادارۍ تر ټولو ښکلې بېلګه وښوده. له رسول اکرم سره مینه او د هغه پر مبارک بدن د ځان قربانول یوازې همدومره کېدای شي. کله چې حضرت ابوبکر وویل: «رسول الله ښه دی. هغه زه رالېږلی یم»، طلحه ارامه ساه واخیسته او ویې ویل: «الله تعالی ته بې‌پایه شکرونه وي. چې هغه روغ وي، هر مصیبت هېڅ دی.» په همدې وخت کې یو څو نور صحابه هم رارسېدلي وو.

د عالمونو سردار محمد مصطفی (صلی الله تعالی علیه وسلم) حضرت طلحه ته تشریف راوړ. ټپي مجاهد چې رسول الله یې روغ ولید، له خوښۍ یې وژړل. زموږ سردار پیغمبر د هغه پر بدن لاس تېر کړ، بیا یې لاسونه پورته کړل او داسې دعا یې وکړه: «الهي! هغه ته شفا ورکړه، ځواک ورپه برخه کړه.» زموږ د سردار رسول اکرم د یوې معجزې په توګه حضرت طلحه روغ رمټ پاڅېد او بیا یې له دښمن سره جګړه پیل کړه. زموږ ګران پیغمبر د هغه په اړه وفرمایل: «د احد په ورځ مې ولیدل چې پر ځمکه زما ښي اړخ ته له جبرئیل او کیڼ اړخ ته له طلحه بن عبیدالله پرته بل څوک ما ته نږدې نه و.»22 او همدارنګه یې وفرمایل: «څوک چې غواړي داسې جنتي سړي ته وګوري چې پر ځمکه ګرځي، طلحه بن عبیدالله ته دې وګوري.»

«طلحه او زبیر په جنت کې زما ګاونډیان دي» حدیث شریف

په ټوله جبهه کې جګړه په ټول شدت روانه وه. زموږ د سردار پیغمبر ترڅنګ ابودجانه، بیرغوال مصعب بن عمیر، طلحه بن عبیدالله، نسیبه خاتون، چې زموږ د پیغمبر د ساتنې لپاره له وروستیو صفونو په منډه رارسېدلې وه، او یو څو نور صحابه وو. له زموږ سردار رسول الله سره یوځای یې له مشرکانو سره جګړه کوله. عبدالله بن حنید، چې یو سرسخت مشرک و، له سره تر پښو وسله وال او په زغرو کې و او خولۍ یې پر سر وه، کله یې چې زموږ ګران پیغمبر ولید، خپل آس ته یې پونده ورکړه. چیغې یې وهلې: «زه د زهیر زوی یم. محمد ما ته وښیئ. یا به زه هغه ووژنم، یا به د هغه ترڅنګ ووژل شم!» کله چې یې خپل آس زموږ د سردار پیغمبر پر لور شړه، حضرت ابودجانه یې مخې ته ودرېد او ویې ویل: «راځه چې وګورو! زه هغه څوک یم چې په خپل بدن د محمد علیه السلام د مبارک بدن ساتنه کوم. تر څو چې ما تر پښو لاندې نه کړې، هغه ته نه شې رسېدای!» توره یې د آس پر پښو ووهله، عبدالله بن حنید یې پر ځمکه وغورځاوه، توره یې پورته کړه او د «واخله، دا هم د خرشه له زوی!» په ویلو یې په یوه ګوزار پر ځمکه وغځاوه. د عالمونو سردار، چې دا پېښه یې لیدله، داسې دعا وکړه: «الهي! لکه څنګه چې زه د خرشه له زوی (ابودجانه) څخه راضي یم، ته هم ترې راضي شه!»

له مشرکانو څخه مالک بن زهیر، چې ډېر تېز نښه ویشتونکی و او هر څه به یې چې ویشتل لګېدل، هر ځای زموږ سردار پیغمبر لټاوه او غوښتل یې فرصت ومومي او په غشي یې وولي. زموږ سردار رسول الله ته نږدې راغی، لینده یې کش کړه، زموږ د ګران پیغمبر مبارک سر یې په نښه کړ او غشی یې خوشې کړ. د سترګې د رپ په اندازه هم وخت نه و. حضرت طلحه سمدستي لاس خلاص کړ او هدف شو. غشی د حضرت طلحه په ورغوي کې ننوت او لاس یې ټوټه ټوټه کړ. د ګوتو ټول پلي یې پرې شول او د لاس هډوکي یې مات شول. زموږ سردار فخر عالم (صلی الله علیه وسلم) هم پېښه لیدلې وه، ډېر خپه شوی و، او ویې فرمایل: «که (کله چې دې زما د ساتنې لپاره غشي ته لاس ونیو) دې ‹بسم الله الرحمن الرحیم› ویلي وای، په داسې حال کې چې خلکو به درته کتل، پرښتو به ته آسمانونو ته پورته کړې وای.»23

د مکې له مشرکانو څخه عبدالله بن قمئه، ابی بن خلف، عتبه بن ابي وقاص او عبدالله بن شهاب زهري نومي څلورو مشرکانو سره ژمنه کړې او قسم یې خوړلی و چې زموږ د سردار رسول اکرم ژوند ته به پای ټکی ږدي. په دې تنګه شېبه کې زموږ سردار رسول الله، چې یو څو صحابه ورسره وو، له دښمن سره سخته مبارزه کوله. زموږ د سردار پیغمبر مخې ته بیرغوال حضرت مصعب بن عمیر و. حضرت مصعب د هغې زغرې له امله چې اغوستې یې وه، زموږ ګران پیغمبر ته ډېر ورته و. هغه هم په داسې حال کې چې د اسلام بیرغ یې په ښي لاس کې و، له مشرکانو سره په یوه وېروونکې مبارزه کې ښکېل شوی و. په دې وخت کې ابن قمئه، چې په زغرو کې پټ و، په آس سپور هلته نږدې شو، او په ټول غږ یې چیغې کړې: «محمد ما ته وښیئ. که هغه خلاص شي، زه دې خلاص نه شم!» او زموږ د سردار پیغمبر پر لور یې آس ته پونده ورکړه. حضرت مصعب او نسیبه خاتون مقابلې ته ودرېدل، خپل بدنونه یې زموږ د سردار پیغمبر لپاره ډال کړل او جګړه یې پیل کړه. پر دې کافر یې چې هر څومره تورې ووهلې، د زغرې له امله یې اغېز ونه کړ. ابن قمئه پر نسیبه خاتون یوه توره ووهله او اوږه یې ورته ټوټه کړه. بیا یې توره د حضرت مصعب پر هغه ښي لاس راښکته کړه چې بیرغ یې نیولی و. مصعب بن عمیر، چې ښی لاس یې پرې شو، د اسلام مبارک بیرغ، چې تر خپل ځانه یې غوره ګاڼه، بې له دې چې پر ځمکه یې وغورځوي، کیڼ لاس ته واخیست.

په همدې وخت کې یې هغه آیت کریمه لوسته چې معنا یې داسې ده: «محمد علیه السلام رسول دی. له هغه مخکې هم رسولان راغلي دي.»24 ابن قمئه دا ځل خپله توره د حضرت مصعب پر کیڼ لاس راښکته کړه. نامتو بیرغوال، چې کیڼ لاس یې هم پرې شو، بیا هم د اسلام بیرغ پر ځمکه وانه چاوه. دې اتل صحابي بیرغ په مټو ونیو، له خپل بدن سره یې ټینګ کړ او رپانده یې ساته. ابن قمئه دا ځل خپله نېزه د هغه نامتو صحابي په بدن کې ننایسته. هغه هم د خپلو نورو ملګرو په څېر شهید شو او آخرت ته ولاړ.

کله چې حضرت مصعب پر ځمکه لوېده، د اسلام نامتو بیرغ پر ځمکه ونه لوېد؛ یوې پرښتې چې د مصعب په بڼه راغلې وه، سمدستي ونیو. کله چې زموږ ګران پیغمبر وفرمایل: «مخکې لاړ شه، اې مصعب! مخکې!»، هغې پرښتې چې بیرغ یې نیولی و، وویل: «زه مصعب نه یم.» بیا د کائناتو سلطان، زموږ سردار، پوه شو چې هغه پرښته ده، او بیرغ یې حضرت علي ته ورکړ.25

خو ابن قمئه، چې حضرت مصعب یې زموږ سردار پیغمبر ګڼلی و، په بېړه د مشرکانو منځ ته ورغی او چیغې یې پیل کړې: «محمد مې ووژه!» هغو مشرکانو چې دا واورېدل، هدف ته د رسېدو له خوند څخه لا سرکښه شول. خو د اصحاب کرامو، چې د پېښې له حقیقت څخه خبر نه وو، لاسونه او پښې له کاره ولوېدې. هرې خوا ته د ماتم هوا چلېده. حتی د حضرت عمر لاسونه هم دواړو خواوو ته لوېدلي وو او له ملګرو سره چې چېرې وو، همالته کېناستلي وو. انس بن نضر چې هغوی په هغه حال ولیدل، ویې پوښتل: «ولې ناست یاست؟»

هغوی ځواب ورکړ: «رسول الله شهید شوی دی!…» حضرت انس وویل: «که رسول الله شهید شوی وي، د هغه رب (الله تعالی) تل پاتې دی. له رسول الله وروسته به موږ ژوندي پاتې شو او څه به کوو! راځئ پاڅېږئ! د هغه څه لپاره چې زموږ پیغمبر په جنګېدو خپل مبارک ځان پرې قربان کړ، موږ هم خپل ځانونه قربان کړو.» او د تورې تېکی یې مات کړ26 او د «الله اکبر!…» په نارو په لوڅه توره د دښمن منځ ته ورګډ شو. ډېر کافران یې ووژل او شهید شو. یوازې پر مخ یې اویا ټپونه وو. څرنګه چې په بدن کې یې بې‌شمېره ټپونه وو، له خور پرته یې بل چا ونه شو پېژندلای.

د اصحاب کرامو ډېری خواره واره شوي وو، او یوه برخه هم شهیدان شوي وو. مشرکانو د دوی له دې خوارې وارې ګټه پورته کړه او زموږ د سردار رسول اکرم شاوخوا راټول شوي وو. هڅه یې کوله چې د دواړو جهانونو سلطان په ډبرو او تورو شهید کړي. څرنګه چې یې دوه زغرې اغوستې وې، ګوزارونو اغېز نه کاوه. هغو ډبرو چې عتبه بن ابي وقاص وغورځولې، زموږ د ګران پیغمبر مبارک مخ ته ولګېدې او لاندینۍ شونډه یې ټپي شوه. د لاندینۍ ژامې ښی مبارک رباعیه، یعنې پرې کوونکی غاښ، یې مات شو. په همدې وخت کې ابن قمئه نومي مشرک هم راغی او خپله توره یې د عالمونو د سردار پر مبارک سر ووهله. زموږ د ګران پیغمبر خولۍ ټوټه شوه، او دوه کړۍ یې د هغه په مبارکو تڼیو کې ننوتې.

بیا د ابن قمئه د یوې بلې تورې په ګوزار له مبارکې اوږې ټپي شو، او په هغې ژورې کندې کې په اړخ ولوېد چې ابوعامر د مسلمانانو د غورځولو لپاره کیندلې وه. زموږ ګران پیغمبر د خاین ابن قمئه په اړه داسې دعا وکړه: «الله تعالی دې تا ذلیل او پرېشانه کړي!» ابن قمئه ډېر خوشاله شو او د «محمد مې ووژه! محمد مې ووژه!…» په چیغو ابوسفیان ته ورغی. مشرکان خپل هدف ته رسېدلي وو! نور یې زموږ پیغمبر ته پام نه کاوه. د هغې کندې له شاوخوا چې زموږ سردار پیغمبر پکې و، لرې شوي وو او له اصحاب کرامو سره جګړې ته یې مخه کړې وه.27

«څوک چې غواړي داسې جنتي سړي ته وګوري چې پر ځمکه ګرځي، طلحه بن عبیدالله ته دې وګوري» حدیث شریف

زموږ سردار رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) چې کله په کنده کې ولوېد، له مبارکو انګیو یې وینه بهېده. کله یې چې مبارک لاسونه پر مخ راکښل، ویې لیدل چې لاسونه او شریفه ږیره یې په وینو رنګ شوې ده. مخکې له دې چې یو څاڅکی هم پر ځمکه ولوېږي، جبرئیل علیه السلام راورسېد، هغه مبارکه وینه یې ونیوله او ویې ویل: «یا حبیب الله! د الله تعالی په حق قسم، که له دې وینې یو څاڅکی پر ځمکه لوېدلی وای، تر قیامته به پر ځمکه واښه نه وای شنه شوي.» زموږ سردار فخر عالم هم وفرمایل: «که زما یو څاڅکی وینه پر ځمکه ولوېږي، له آسمانه به عذاب نازل شي. یا ربي! زما قوم وبښه! ځکه چې دوی نه پوهېږي» او د هغو کسانو د هدایت لپاره یې دعا کوله چې د وژلو هڅه یې کړې وه، پر مبارک بدن یې توره وهلې وه، مبارک غاښونه یې مات کړي وو او مبارک مخ یې په وینو رنګ کړی و.

په دې وخت کې حضرت کعب بن مالک په لوړ غږ چیغې وهلې: «اې مسلمانانو! زېری! ګورئ، رسول الله دلته دی!…» نامتو اصحابو چې دا غږ واورېد، لکه بیا چې ژوندي شوي وي، په خوښۍ هغه ځای ته ورمنډې کړې. حضرت علي او طلحه بن عبیدالله سمدستي هلته ورغلل او هغه یې له کندې راوویست. حضرت ابوعبیده بن جراح د خود هغه کړۍ چې زموږ د ګران پیغمبر په مبارکو تڼیو کې ننوتې وې، په خپلو غاښونو راکښلې او راوویستلې. د دې اوسپنیزو ټوټو د ایستلو پر مهال د ده دوه مخکیني غاښونه هم ووتل. له اصحاب کرامو څخه حضرت مالک بن سنان هغه وینه وزبېښله چې زموږ د سردار رسول الله له مبارک مخ څخه څڅېده. پر دې زموږ سردار پیغمبر وفرمایل: «هغه څوک چې زما وینه یې له وینې سره ګډه شوې ده، د دوزخ اور هغه ته نه رسېږي.»

مشرکان بیا پر دوی ور روان شول. اصحاب کرامو زموږ له سردار پیغمبر سره د بیا یوځای کېدو په خوښۍ، په یوه شېبه کې زموږ د سردار رسول الله شاوخوا کړۍ جوړه کړه او هېڅ مشرک یې ورنږدې نه پرېښود. مشرکان چې پوه شول نور زموږ سردار پیغمبر ته هېڅ نه شي کولای، د غره سر ته په ختلو شول. د دواړو جهانونو سلطان حضرت سعد بن ابي وقاص ته چې د هغه تر څنګ و، وفرمایل: «هغوی بېرته وګرځوه.» کله چې حضرت سعد وپوښتل: «یا رسول الله! له ما سره یوازې یو غشی دی. په دې یوه غشي یې څنګه بېرته وګرځوم؟»، زموږ سردار رسول اکرم بیا هماغه امر وکړ. پر دې د غشي ویشتونکو پیر حضرت سعد بن ابي وقاص خپل لاس ترکش ته یووړ او غشی یې وویشت. غشي خپل هدف وموند او یو مشرک یې راوپرزاوه. کله یې چې بیا لاس ترکش ته ور وغزاوه، ویې لیدل چې یو بل غشی هم پکې شته. ښه یې ځیر شو: دا هماغه غشی و چې یو څه مخکې یې ویشتلی و. یو بل مشرک هم مړ شو. دا حال څو ځله تکرار شو. زموږ د ګران پیغمبر د یوې معجزې په توګه، حضرت سعد به هر ځل په ترکش کې هغه غشی موندلو چې مخکې یې ویشتلی و. قریشیانو چې ولیدل سړي یې یو په بل پسې وژل کېږي، له غره ختلو یې لاس واخیست. ښکته راکښته شول او شا ته ولاړل.

له دوی څخه ابی بن خلف خپل آس زموږ د سردار پیغمبر په لور وځغاست او په چیغو یې پیل وکړ: «چېرته دی هغه څوک چې د پیغمبرۍ دعوه کوي؟ زما مخې ته دې راووځي او له ما سره دې وجنګېږي!» که څه هم اصحاب کرامو غوښتل چې د هغه مخې ته ووځي، خو زموږ ګران پیغمبر اجازه ورنه کړه. د حضرت حارث بن صمه نېزه یې واخیسته او مخې ته ووت. سپک ابي خپل آس ته پونده ورکړه، دا یې ویل: «اې محمد! که ته خلاص شې، زه دې خلاص نه شم!» او ورنږدې شو. له سره تر پښو په زغرو کې پټ و. د عالمونو سردار هغه نېزه چې په لاس کې یې وه، د ابي غاړې ته وغورځوله. نېزه والوته او د هغه د خود او د زغرې د ګرېوان ترمنځ یې په غاړه کې ننوته. ابي لکه غویی په غړمبېدو له آسه پر ځمکه راوغړېد. پښتۍ یې ماتې شوې. مشرکانو هغه پورته کړ او یوړ. په لاره کې یې په چیغو چیغو ویل: «محمد زه ووژلم!…» او ساه یې ووته. زموږ سردار رسول الله له هغو اصحابو سره چې ورسره وو، د احد د لویو ډبرو په لور په ختلو شو. کله چې ډبرو ته ورسېد، ویې غوښتل چې پورته وخېژي. ځکه چې ډېر ستړی شوی و، دوه زغرې یې یوه پر بله اغوستې وې او پر مبارک بدن یې تر اویا زیاتې تورې لګېدلې وې، توان یې ونه موند. پر دې حضرت طلحه زموږ سردار پیغمبر په شا کړ او د ډبرو سر ته یې پورته کړ. زموږ ګران پیغمبر وفرمایل: «طلحه چې کله له رسول الله سره مرسته وکړه، جنت پرې واجب شو.» ځکه چې هېڅ توان یې نه و پاتې، د ماسپښین لمونځ یې ناست ادا کړ.

د غره په لمنو کې صحابه، چې هر یو لکه زمری شوی و، پر مشرکانو ورټوپ وهل. هغو کسانو ته یې چې زموږ پر پیغمبر یې توره وهلې وه، دنیا زندان کړې وه. په یوه شېبه کې حاطب بن ابي بلتعه زموږ ګران پیغمبر ته راغی او ویې پوښتل: «ځان مې درنه قربان شي، یا رسول الله! دا کار چا درسره وکړ؟» زموږ سردار وفرمایل:

«عتبه بن ابي وقاص پر ما ډبره وویشتله، زما په مخ یې ولګوله او زما رباعیه غاښ یې مات کړ.» بیا حضرت حاطب وپوښتل: «یا رسول الله! هغه کومې خوا ته ولاړ؟» زموږ سردار پیغمبر په اشاره هغه خوا وروښوده چې هغه پرې تللی و. حضرت حاطب سمدستي هغې خوا ته منډه کړه. په لټولو لټولو یې عتبه وموند. له آسه یې راوغورځاوه، په یوه ګوزار یې سر ترې پرې کړ، د رسول الله حضور ته یې راووړ او زېری یې ورکړ. زموږ سردار پیغمبر هم وفرمایل: «الله تعالی دې له تا څخه راضي شي. الله تعالی دې له تا څخه راضي شي.» او ده ته یې دعا وکړه. مشرکان د اصحاب کرامو په وړاندې، چې سره راټول شوي او بیا یې برید پیل کړی و، ټینګ پاتې نه شول. نږدې دېرش مړي یې ورکړل، د جګړې ډګر یې پرېښود او د مکې په لور روان شول. زموږ د سردار پیغمبر د شهادت اوازه مدینې ته رسېدلې وه. حضرت فاطمه، حضرت عایشه، ام سلیم، ام ایمن، حمنه بنت جحش او کعیبه په څېر مېرمنو احد ته منډې کړې. حضرت فاطمې چې خپل پلار، زموږ سردار پیغمبر، ټپي ولید، ویې ژړل. زموږ سردار رسول الله هغې ته تسلي ورکړه. حضرت علي په خپل ډال کې اوبه راوړې. زموږ مور فاطمې په هغو اوبو زموږ د سردار پیغمبر مبارک مخ او وینې ومینځلې. خو د مخ وینه یې نه درېده. کله چې حضرت فاطمې د پوزي یوه ټوټه وسوځوله او ایره یې پر ټپ کېښوده، وینه ودرېده.28

بیا د جګړې ډګر ته ښکته شول. لومړی ټپیان وپېژندل شول او ټپونه یې وتړل شول. مشرکانو ځینې شهیدان داسې کړي وو چې نه پېژندل کېدل.

غوږونه، پوزې او نور غړي یې ترې پرې کړي وو او ګېډې یې ورڅیرلې وې. حضرت عبدالله بن جحش هم په دوی کې و. زموږ ګران پیغمبر او اصحابو یې چې دا حال ولید، ډېر خپه شول. د هغه تر ټولو غوره صحابه د شهادت شربت څښلی و، د احد خاوره یې په خپلو وینو خړوبه کړې وه او جنت ته الوتي وو. خو له شهیدانو سره دا چلند د زغملو نه و. زموږ د سردار پیغمبر تر څنګ د ټولو صحابه وو زړونه هم له غمه خوږېدل. د دې منظرې په وړاندې د عالمونو سردار وژړل. په داسې حال کې چې له مبارکو سترګو یې اوښکې بهېدې، ویې فرمایل: «زه به د قیامت په ورځ د دې شهیدانو لپاره شاهدي ورکړم چې دوی د الله تعالی په لار کې خپل ځانونه قربان کړل. دوی له خپلو وینو سره خاورو ته وسپارئ. والله، دوی به د قیامت په ورځ محشر ته29 په داسې حال کې راځي چې ټپونو به یې وینې څڅولې. د وینو رنګ به یې د وینې رنګ وي او بوی به یې د مشکو بوی وي.»

زموږ ګران پیغمبر وفرمایل: «حمزه نه وینم. د هغه حال څه شو؟» حضرت علي ولټاوه او ویې موند. زموږ پیغمبر چې هلته ورسېد او له داسې منظرې سره مخ شو چې چا یې تصور هم نه شو کولای، زغم یې ونه کړای شو. د حضرت حمزه غوږونه، پوزه او نور غړي پرې شوي وو، مخ یې داسې شوی و چې نه پېژندل کېده، ګېډه یې څیرل شوې وه او ځیګر یې ایستل شوی و. زموږ سردار پیغمبر په داسې حال کې چې له مبارکو سترګو یې اوښکې بهېدې، حضرت حمزه ته یې خطاب وکړ او ویې فرمایل: «اې حمزه! هېڅکله هېڅوک ستا په اندازه په مصیبت نه دی اخته شوی او نه به اخته شي. اې د رسول الله تره! اې حمزه، د الله تعالی او د هغه د رسول زمریه! اې حمزه، د نېکیو کوونکیه! اې حمزه، د رسول الله ساتونکیه! الله تعالی دې پر تا رحم وکړي!…»

«طلحه چې کله له رسول الله سره مرسته وکړه، جنت پرې واجب شو» حدیث شریف

په دې وخت کې یوه ښځه ولیدل شوه چې له مخامخ لوري په بېړه او اندېښنه راتله. دا زموږ د ګران پیغمبر ترور، زموږ مور حضرت صفیه وه. هغې هم د نورو مېرمنو په څېر، کله چې زموږ د سردار رسول الله د شهادت اوازه واورېده، هر څه هېر کړي وو او په منډه منډه احد ته راغلې وه. زموږ سردار رسول اکرم چې خپله ترور ولیده، په دې فکر چې هغه به د شهیدانو حال ونه زغمي، د هغې زوی حضرت زبیر بن عوام ته یې وفرمایل: «خپله مور بېرته وګرځوه، چې د خپل ورور جسد ونه ویني.» حضرت زبیر په منډه خپلې مور ته ورغی. مبارکې مېرمنې په بېړه وویل: «زویه! له رسول الله څخه خبر راکړه!…» حضرت علي هم دوی ته راغلی و. کله چې هغه وویل: «الحمد لله30، رسول الله روغ دی»، زړه یې ارام شو، خو له دې یې ځان ونه شو ساتلای چې ووايي: «هغه ما ته وښیاست.» حضرت علي د عالمونو سردار ورته په اشاره وښود. زموږ مور حضرت صفیه چې د دواړو جهانونو لمر یې روغ ولید، ډېره خوشاله شوه او د الله تعالی حمد یې ووایه. دا ځل یې وغوښتل چې د خپل ورور حضرت حمزه د حال د لیدو لپاره مخې ته ولاړه شي. کله چې زوی یې زبیر وویل: «ګرانې مورې! رسول الله امر کوي چې بېرته وګرځئ»، حضرت صفیې وویل: «که زه د دې لپاره بېرته ګرځم چې هغه څه را ونه ښودل شي چې له هغه سره شوي دي، زه خو لا دمخه خبره شوې یم چې د ورور جسد مې ټوټې ټوټې شوی دی. هغه د الله تعالی په لار کې په دې حال اخته شوی دی. موږ په دې لار کې له دې هم په بدترو حالونو راضي یو. ثواب یې له الله تعالی څخه هیله لرو. ان شاء الله، صبر به وکړو او زغم به وکړو.» کله چې حضرت زبیر بن عوام راغی او دا خبره یې ورسوله، زموږ سردار پیغمبر وفرمایل: «نو پرېږده چې وګوري.»

حضرت صفیه د حضرت حمزه د جسد تر څنګ کېناسته او په چوپه خوله یې وژړل. حضرت صفیې د راتګ پر مهال له ځانه سره دوه خرقې راوړې وې. هغه یې راوایستې او ویې ویل: «دا مې د خپل ورور حمزه لپاره راوړې دي، په دې کې یې ونغاړئ.» «سید الشهداء»، یعنې د شهیدانو سردار، حضرت حمزه یې له دې خرقو څخه په یوې کې کفن کړ.31 زموږ سردار حبیب الله د بیرغوال مصعب بن عمیر سر ته راغی. د حضرت مصعب لاسونه پرې شوي وو او ډېر ځایونه یې ټپي شوي وو. شاوخوا یې د وینو ډنډ جوړ شوی و. زموږ سردار پیغمبر دلته هم ډېر خپه شو او دې عزیزو شهیدانو ته یې په خطاب د احزاب سورت درویشتم آیت کریمه ولوست چې معنا یې داسې ده: «له مؤمنانو څخه داسې سړي شته چې الله تعالی ته یې په ورکړې ژمنه کې رښتینولي وښوده. له دوی څخه ځینو هغه ژمنه پوره کړه چې تر شهادته به جنګېږي (شهیدان شول). او ځیني نور د شهادت انتظار کوي. دوی خپله ورکړې ژمنه هېڅکله بدله نه کړه.» زموږ سردار پیغمبر له دې وروسته هم داسې وفرمایل: «د الله تعالی رسول هم شاهد دی چې تاسې به د قیامت په ورځ د الله تعالی په حضور کې د شهیدانو په توګه حشر کېږئ.»

بیا یې هغو کسانو ته چې ورسره وو، مخ واړاوه او ویې فرمایل: «د دوی زیارت کوئ. دوی ته سلام اچوئ. په الله تعالی قسم، څوک چې په دې دنیا کې دوی ته سلام واچوي، دا عزیز شهیدان به په قیامت کې د هغه د سلام ځواب ورکړي.»

د حضرت مصعب بن عمیر لپاره یې داسې څه ونه موندل چې کفن یې شي. خپل چپن یې مبارک بدن په بشپړه توګه نه پټاوه. که به یې سر پټ کړ، پښې به یې لوڅې پاتې شوې، او که به یې پښې پټې کړې، سر به یې لوڅ پاتې شو. زموږ سردار حبیب اکرم وفرمایل: «سر یې په چپن او پښې یې په اذخر واښه پټې کړئ.»32

هغه نېکمرغه صحابي چې خپل ژوند یې د اسلام په خدمت کې تېر کړ او په دې لار کې د شهادت مرتبې ته ورسېد، له دنیا څخه په نیم کفن رخصت شو.33

د نورو شهیدانو د جنازې لمونځونه وکړل شول او په خپلو وینو لړلو جامو کې، دوه دوه او درې درې په یوه قبر کې کېښودل شول او خاورو ته وسپارل شول (رضی الله عنهم). د احد په غزا کې اویا شهیدان ورکړل شوي وو. له دوی څخه څلور شپېته له انصارو او شپږ له مهاجرینو وو.

د اصحاب کرامو د ډېرو خپلوان شهیدان شوي وو؛ له همدې امله یې زړونه ټپي وو. د پاتې کسانو د ډاډګیرنې لپاره زموږ سردار حبیب اکرم (صلی الله علیه وسلم) وفرمایل: «والله، څومره مې خوښېده چې زه هم له خپلو اصحابو سره شهید شوی وای او د احد غره په غېږ کې مې شپه تېره کړې وای. کله چې ستاسې وروڼه شهیدان شول، الله تعالی د هغوی روحونه د شنو مرغانو په جوفونو کې کېښودل.

هغوی د جنت ویالو ته راځي او له اوبو یې څښي. له مېوو یې خوري. د جنت هر ګوټ او کنج ننداره کوي. په ګلستانونو کې یې الوزي. بیا د عرش اعلی لاندې ځوړندو د سرو زرو قندیلونو ته ننوځي او ماښام پکې کوي. کله چې د داسې خوړو او څښاکونو خوند او ښکلا ویني، وايي: ‹کاشکې زموږ وروڼو پوهېدلي وای چې الله تعالی موږ ته څومره عزتونه راکړي دي، چې له جهاده یې ډډه نه وای کړې او د جګړې له وېرې یې له دښمن څخه مخ نه وای اړولی!› الله تعالی هم وفرمایل: ‹زه به ستاسې حال هغوی ته ورسوم.›» (او جناب حق آیت کریمه نازل کړ او داسې یې وفرمایل چې معنا یې دا ده:) «خبردار! هغه کسان چې د الله تعالی په لار کې شهیدان شوي دي، مړي مه ګڼئ! بلکې هغوی ژوندي دي، د خپل رب په نزد روزي ورکول کېږي. په داسې حال کې چې په هغه څه چې الله تعالی ورکړي دي (په هغې د شهادت مرتبې چې ورته یې عطا کړې ده) خوشاله دي. او د هغو کسانو په باب چې لا تر اوسه یې شا ته پاتې دي او (په شهادت سره) له دوی سره نه دي یوځای شوي، غواړي دا زېری ورکړي چې: ‹پر هغوی هېڅ وېره نشته او نه به هغوی خپه کېږي.› هغوی د هغه نعمت او فضل له امله چې له الله تعالی څخه راځي، او د دې زېري په وجه چې الله تعالی د مؤمنانو اجر نه ضایع کوي، خوشالي کوي.»34 «الله تعالی پر هغوی تجلي فرمایي او فرمایي: ‹اې زما بندګانو! زړه مو چې څه غواړي، ووایاست، چې هغه درته په ډېره اندازه وڅکوم.› هغوی وايي: ‹اې زموږ ربه! تر هغو نعمتونو چې تا موږ ته عطا کړي دي، کوم لوړ نعمت نشته چې هغه وغواړو. موږ په جنت کې له هغو څیزونو چې یې غواړو، تل خورو. خو که موږ څه وغواړو، نو دا غواړو چې روحونه مو بېرته خپلو بدنونو ته وګرځول شي، دنیا ته بېرته ستانه کړل شو او ستا په لار کې په جګړه کې بیا ووژل شو.›»

دلته نور د کولو څه نه وو پاتې. سره راټول شول او د تګ لپاره چمتو شول. په احد کې، چې د جهاد في سبیل الله یعنې د الله تعالی د دین د خپرولو لپاره ورغلي وو، د تاریخ یوه بې‌سارې غزا وشوه. د اصحاب کرامو د داسې ډېرو اتلولیو شاهدي وشوه چې سترګې یې نه شي لیدلای او له خیالونو پورته دي، او کافرانو ته یو بل درس ورکړل شو.

«اې حمزه! هېڅکله هېڅوک ستا په اندازه په مصیبت نه دی اخته شوی او نه به اخته شي. اې د رسول الله تره! اې حمزه، د الله تعالی او د هغه د رسول زمریه! اې حمزه، د نېکیو کوونکیه! اې حمزه، د رسول الله ساتونکیه! الله تعالی دې پر تا رحم وکړي!…» حدیث شریف

د عالمونو سردار (صلی الله علیه وسلم) له خپلو مبارکو اصحابو سره د نوراني مدینې په لور روان شو. کله چې حره نومې ځای ته ورسېدل، خپل اصحاب یې په صف ودرول، مبارک لاسونه یې پورته کړل، الله تعالی ته یې په زارۍ پیل وکړ او داسې یې دعا وکړه: «الهي! حمد او ثنا تر ټولو زیاته تا ته ده. الهي! هغه څوک چې ته یې په ګمراهۍ کې پرېږدې، هېڅوک یې هدایت ته نه شي رسولای، او هغه څوک چې ته یې هدایت ته ورسوې، هېڅوک یې نه شي بې‌لارې کولای… الهي! ایمان موږ ته محبوب کړه. زړونه مو په ایمان ښکلي کړه. کفر، سرکشي او له حده تېرېدل راته کرکجن کړه. موږ له هغو کسانو څخه وګرځوه چې زموږ دین او دنیا ته زیان رسوونکي شیان پېژني، او له هغو څخه چې سمې لارې ته رسېدلي دي. الهي! موږ مسلمانان ژوندي وساته او مسلمانان مو مړه کړه. موږ د صالحانو او نېکانو له ډلې سره یوځای کړه؛ ځکه چې هغوی نه خپل شرف او عزت بایللی دی او نه له خپل دین څخه اوښتي دي. الهي! هغو کافرانو ته هم سزا ورکړه چې ستا رسول دروغجن ګڼي، ستا له لارې مخ اړوي او ستا له پیغمبر سره جګړه کوي! پر هغوی خپل هغه عذاب نازل کړه چې حق او حقیقت دی!… آمین!»

اصحاب کرامو هم په «آمین! آمین!» ویلو په دې دعا کې ګډون وکړ. زموږ ګران پیغمبر له خپلو اصحابو سره مدینې ته نږدې شوی و. هغه ښځې او ماشومان چې په مدینه کې پاتې وو، لارو ته وتلي وو او په تلوسه او غم یې هڅه کوله چې د راتلونکي لښکر په منځ کې د کائناتو سردار ووویني. کله به یې چې د هغه نوراني مخ ولید، چې نړۍ یې روښانه کوله، د الله تعالی حمد به یې ویل. بیا به سترګې پر لښکر ونښتې او پلرونه، مېړونه، زامن، ماماګان او ترونه به لټول کېدل. که به یې ونه لیدل… نو اوښکې به یې نه شوې ټینګولای. زموږ سردار رسول اکرم، چې د رحمت سمندر دی، د خپلو اصحابو دا غمجن حال یې ولید، ډېر خپه کېده او له مبارکو سترګو یې اوښکې بهولې.

په یوه شېبه کې ولیدل شول چې د حضرت سعد بن معاذ مور، کبشه خاتون، زموږ سردار پیغمبر ته ورنږدې کېږي. په احد کې یې زوی عمرو شهید شوی و. کله چې د سعادت حضور ته راغله، ویې ویل: «مور، پلار او ځان مې درنه قربان شي، یا رسول الله! الحمد لله چې ته مې روغ رمټ ولیدې. کله چې ته په سلامتۍ یې، ټول مصیبتونه زما لپاره هېڅ دي!» د خپل ځیګر د ټوټې، خپل زوی پوښتنه یې ونه کړه. زموږ ګران پیغمبر هغې ته د زوی عمرو په اړه تسلیت ووایه او بیا یې وفرمایل: «اې د سعد مورې! تا ته او د هغه کورنۍ ته دې زېری وي چې له هغوی څخه چې څوک شهیدان شوي، ټول په جنت کې سره راټول شوي او یو د بل ملګري شوي دي. هغوی به د خپلې کورنۍ لپاره هم شفاعت وکړي.»

کبشه خاتون وویل: «یا رسول الله! له الله تعالی څخه چې هر څه راځي، پرې راضي یو! له دې زېریو وروسته نو څوک به پر هغوی وژاړي! تاسې د پاتې کسانو لپاره دعا وفرمایئ.» د عالمونو سردار هم داسې دعا وفرمایله: «الهي! هغه غم چې د دوی په زړونو کې دی، لرې کړه! د هغوی پاتې کسان د پاتې شویو تر ټولو غوره وګرځوه!»

زموږ سردار پیغمبر د بدني غوښتنو پر وړاندې مبارزې ته په اشاره خپلو اصحابو ته وفرمایل: «(اې زما اصحابو! اوس) له وړوکي جهاد څخه راستانه شو، لوی جهاد به پیل کړو.»35 بیا یې سپارښتنه وکړه چې هر څوک دې په خپلو کورونو کې ارام وکړي او ټپیان دې خپل ټپونه درملنه کړي. پخپله هم ټپي و. سیده خپل د سعادت کور ته ولاړ.

د حمراء الاسد غزا

رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) چې کله مدینې ته راستون شو، ځکه چې دا احتمال و چې مشرکان هره شېبه بېرته راوګرځي او پر مدینه ناڅاپي برید وکړي، تدبیر یې ونیو.

د احد له غزا وروسته په راتلونکې دوشنبه، سره له دې چې پخپله ټپي و، د دې لپاره چې وښيي مسلمانان د پرونۍ جګړې له امله نه دي کمزوري شوي، او دښمن ووېروي او بیا مدینې ته د هغوی د راستنېدو مخه ونیسي، بلال حبشي ته یې وفرمایل: «ووایه: ‹رسول الله تاسې ته امر کوي چې د دښمن پسې ولاړ شئ! هغه کسان چې پرون په احد کې له موږ سره نه دي جنګېدلي، نه دې راځي؛ یوازې هغه کسان دې راشي چې په جګړه کې یې ګډون کړی دی!›» کله چې هغه دا امر اصحابو ته واوراوه، سره له دې چې ډېری یې ټپیان وو، سمدستي چمتو شول. حتی عبدالله او رافع نومې دوو وروڼو، چې سخت ټپیان وو، همدا چې زموږ د سردار رسول اکرم دا بلنه یې واورېده، د ټولو دردونو او خوږونو سره سره یې وویل: «ایا له رسول الله سره غزا ته د وتلو فرصت به له لاسه ورکړو؟!» او د مجاهدینو صفونو ته یې منډه کړه.

زموږ ګران پیغمبر له خپلو نامتو اصحابو سره د مشرکانو په تعقیب پیل وکړ. روحاء نومې ځای کې خبر شول چې مشرکان سره راټول شوي او پرېکړه یې کړې ده چې پر مدینه ناڅاپي برید وکړي او مسلمانان له منځه یوسي. ښکاره شوه چې دا تدبیر هم زموږ د سردار پیغمبر یوه معجزه وه.

مشرکانو چې واورېدل زموږ سردار رسول اکرم د هغوی پر لور راځي، ووېرېدل، هغه ځای یې چې پکې وو پرېښود او مکې ته ستانه شول.36

زموږ سردار پیغمبر هغوی تر حمراء الاسد نومې ځایه تعقیب کړل. له مشرکانو څخه دوه کسان ونیول شول. دلته درې ورځې پاتې شول، بیا مدینې ته راستانه شول.

الله تعالی دا شریف اصحاب، چې حمراء الاسد ته تللي وو، په خپل آیت کریمه کې داسې وستایل چې معنا یې دا ده: «د هغو کسانو لپاره چې له ټپي کېدو وروسته یې بیا هم د الله تعالی او د هغه د پیغمبر بلنې ته منډه کړه، په تېره بیا د هغو لپاره چې له دوی څخه یې نېکي کړې او له بدۍ یې ځان ساتلی دی، ډېر لوی اجر شته.»37

له هغو کسانو څخه چې په احد کې یې زموږ د ګران پیغمبر د وژلو قسم خوړلی و، ابن قمئه چې مکې ته ستون شو، یوه ورځ د خپلو پسونو د لیدو لپاره غره ته ختلی و. د غره پر سر یې خپل پسونه وموندل. له هغو څخه یو ګډ په چټکۍ راودانګه او ابن قمئه ته یې په ښکرو وهل پیل کړل. په وهلو وهلو یې ابن قمئه ټوټې ټوټې کړ او ویې واژه.

عبدالله بن شهاب زهري ته هم، چې مکې ته روان و، یو سپین خالدار مار وچیچل او ویې واژه.

ټول هغه کسان چې زموږ د سردار پیغمبر قصد یې کړی و، د یوه کال په موده کې خپلې سزا ته ورسېدل او مړه شول.

«اې زما اصحابو! اوس له وړوکي جهاد څخه راستانه شو، لوی جهاد به پیل کړو» حدیث شریف

که د هغه دوست د مار زهر وڅښي، آب حیات ترې جوړېږي،
که دښمن یې اوبه وڅښي، خامخا د مار په زهرو اوړي اوبه.
په هر څاڅکي کې یې د رحمت زر سمندره په څپو راوستي،
کله چې د اودس لپاره یې لاس وغځاوه او ګلګون مخ ته ورسېدې اوبه.
«د هغه د پښو خاورې ته ورسېږم» وايي، پېړۍ پېړۍ پرله پسې
سر له ډبرې په ډبره ټکوي او سرګردانه ګرځي اوبه.
ذره ذره غواړي چې د هغه د درشل پر خاوره نور وشیندي،
له هغه درشل نه بېرته کېږي، که ټوټې ټوټې هم شي اوبه.
ګناهګاران د هغه د نعت ورد درمل ګڼي،
لکه څنګه چې د خمار د لرې کولو لپاره
شرابي څښي اوبه.
یا حبیب الله، یا خیر البشر، ستا مشتاق یم،
لکه سوځېدلې تږې شونډې چې هیله کوي د اوبو.
ته هغه د کرامت سمندر یې چې د معراج په شپه
ستا د فیض پرخې ثابتو او سیارو ستورو ته ورسولې اوبه.