د رجیع پېښه

حضرت عاصم بن ثابت، چې د احد د غزا له غوره غشي ویشتونکو څخه و، په دې غزا کې له مشرکانو څخه مسافع بن طلحه او د هغه ورور حارث وژلي وو. د هغوی مور سلافه بنت سعد، چې په سختې کینې ساتلو مشهوره وه، ژمنه وکړه چې څوک د حضرت عاصم بن ثابت سر راوړي، چې د هغې دواړه زامن یې وژلي دي، هغه ته به سل اوښان ورکړي. قسم یې وخوړ چې د حضرت عاصم د سر په کاسه کې به شراب څښي. سربېره پر دې، ځکه چې عبدالله بن انیس په یوه سریه کې، چې زموږ سردار رسول الله لېږلې وه، له بني لحیان څخه خالد بن سفیان وژلی و، بني لحیانو له عضل او قاره قبیلو سره تړون وکړ. دې دوو قبیلو چې د مکې شاوخوا اوسېدې، یو پلان جوړ کړ او استازي یې چمتو کړل. هغوی ته یې وویل: «ووایاست چې مسلمانان شوي یاست. ووایاست: ‹زکات به ورکوو، د هغه د اخیستو او موږ ته د اسلام د ښوونې لپاره ښوونکي غواړو.› له راغلو کسانو څخه به ځینې ووژنو او خپل غچ به واخلو. ځینې به یې مکې ته یوسو او قریشو ته به یې وپلورو.»

د هجرت د څلورم کال د صفر په میاشت کې، له دې دوو قبیلو څخه د شپږو یا اوو کسانو یو پلاوی زموږ سردار پیغمبر ته راغی او ویې ویل: «مسلمانان شوي یو، موږ ته داسې ښوونکي ولېږه چې موږ ته قرآن کریم او دین وښيي.»

په دې وخت کې زموږ ګران پیغمبر د دې لپاره چې معلومه کړي چې ایا د مکې مشرکان د جګړې تیاری نیسي که نه، د لسو کسانو یوه سریه چمتو کړې وه. کله چې له عضل او قاره قبیلې څخه هم داسې پلاوی راغی او ښوونکي یې وغوښتل، دا لس کسیزه کشفي ډله یې له راغلو کسانو سره ولېږله، چې حال وڅېړي، وګوري او خبر راوړي.

په دې سریه کې له اصحاب کرامو څخه مرثد بن ابي مرثد، خالد بن ابي بکیر، عاصم بن ثابت، خبیب بن عدي، زید بن دثنه، عبدالله بن طارق، معتب (مغیر) بن عبید او درې نور صحابه چې نومونه یې نه دي معلوم (رضی الله عنهم) وو.

دا کشفي ډله به د ورځې پټېده او د شپې به یې مزل کاوه، تر دې چې د سحر په یوه وخت کې د رجیع اوبو ته ورسېدل. هلته یې یو څه دمه وکړه او د مدینې له عجوه نومې غوره ډول خرما یې وخوړل. بیا له هغه ځایه ولاړل، یوه نږدې غره ته وختل او پټ شول.

د هذیل قبیلې یوه ښځه هم، چې پسونه یې څرول، د رجیع اوبو ته راغلې وه. د خرما زړي یې ولیدل او پوه شوه چې دلته د مدینې خرما خوړل شوې ده. په دې چیغو یې چې «دلته له مدینې راغلي کسان وو!» خپله قبیله خبره کړه.

په دې وخت کې د عضل او قاره قبیلې د پلاوي یو کس، چې له اصحاب کرامو څخه د دې لس کسیزې سریې سره و، په یوه بهانه ترې جلا شو. سمدستي بني لحیان ته ورغی او خبر یې ورکړ.

بني لحیان په دې خبر سره وخوځېدل. د دوه سوه کسانو یو ځواک، چې سل یې غشي ویشتونکي وو، یې د دې کوچنۍ سریې پر لور ولېږه. د مشرکانو دې رمې حضرت عاصم بن ثابت او ملګري یې د غره پر سر وموندل او محاصره یې کړل. په دې منځ کې هغه سړی هم ورسره یوځای شو چې د لسو صحابه وو حال یې مشرکانو ته رسولی و. اصحاب کرام په هماغه شېبه پوه شول چې غولول شوي دي، د جګړې پرېکړه یې وکړه او تورې یې راوایستې. مشرکان چې پر دې پوه شول، هڅه یې وکړه چې هغوی وغولوي او ویې ویل: «که تاسې موږ ته راکښته شئ، هېڅ یو به مو ونه وژنو. کلکه ژمنه درکوو. والله، نه غواړو چې تاسې ووژنو. خو غواړو چې ستاسې په بدل کې له مکیانو څخه فدیه واخلو.»

«د هغو کسانو لپاره چې له ټپي کېدو وروسته یې بیا هم د الله تعالی او د هغه د پیغمبر بلنې ته منډه کړه، په تېره بیا د هغو لپاره چې له دوی څخه یې نېکي کړې او له بدۍ یې ځان ساتلی دی، ډېر لوی اجر شته» آل عمران: ۱۷۲

د رجیع پېښه

عاصم بن ثابت، مرثد بن ابي مرثد او خالد بن ابي بکیر (رضی الله عنهم) دا خبره وکړه: «موږ به هېڅکله د مشرکانو خبرې او ژمنې ونه منو» او ټول وړاندیزونه یې رد کړل. حضرت عاصم بن ثابت وویل: «ما قسم خوړلی دی چې هېڅکله به د مشرکانو پناه ونه منم. والله، د هغوی په پناه او خبرو به نه غولېږم چې ښکته شم او تسلیم شم.» لاسونه یې پورته کړل او دا دعا یې وکړه: «الهي! خپل پیغمبر زموږ له حاله خبر کړه.» الله تعالی د حضرت عاصم دعا قبوله کړه او زموږ سردار رسول الله یې د هغوی له حاله خبر کړ.

حضرت عاصم مشرکانو ته وفرمایل: «موږ له مرګه نه وېرېږو؛ ځکه چې په خپل دین کې بصیرت لرو (چې مړه شو، شهیدان کېږو او جنت ته ځو).» کله چې د مشرکانو مشر وویل: «اې عاصم! ځان او ملګري دې مه ضایع کوه، تسلیم شه!»، عاصم بن ثابت په غشي ځواب ورکړ. د غشو د ویشتلو پر مهال یې دا بیتونه ویل:

زه پیاوړی یم، هېڅ کمی نه لرم.
د لیندۍ مې پنډ تار کش شوی دی.
مرګ حق دی، ژوند تش او تېرېدونکی دی.
ټول مقدرات به پر سر راځي.
خلک به ژر یا وروسته الله ته ورګرځي.
که زه له تاسې سره ونه جنګېږم،
مور به مې (له غمه) عقل له لاسه ورکړي.

د عاصم په ترکش کې اووه غشي وو. په هر غشي چې یې ویشت، یو مشرک یې وواژه. کله چې غشي یې خلاص شول، ډېر یې په نېزې سوري سوري کړل. خو نېزه یې هم ماته شوه. سمدستي یې توره راوایستله، تېکی یې مات کړ او ویې غورځاوه. (دا په دې معنا وه چې تر مرګه به جنګېږم او تسلیم به نه شم.) بیا یې داسې دعا وکړه: «الهي! ما تر نن ورځې ستا دین ساتلی دی. له تا څخه هیله کوم چې د نن ورځې په پای کې زما بدن وساتې او حفاظت یې وکړې.» د حضرت عاصم بن ثابت او نورو صحابه وو د «الله اکبر!» نارو غرونه لړزول. لس مجاهدین د دوه سوو کسانو په وړاندې تر مرګه جنګېدل، او څوک به چې ورنږدې شو، د خپل کار سزا به یې لیدله. په پای کې عاصم (رضی الله عنه) له دواړو پښو ټپي شو او پر ځمکه ولوېد. کافران ترې ډېر وېرېدل، ځکه یې حتی هغه مهال چې پر ځمکه لوېدلی و، ورنږدې نه شول او له لرې یې په غشو ویشتلو شهید کړ. په هغه ورځ له هغو لسو صحابه وو څخه چې هلته وو، اووه شهیدان او درې بندیان شول.

بني لحیان غوښتل چې د عاصم بن ثابت مبارک سر پرې کړي، چې سلافه بنت سعد ته یې وپلوري. خو ځکه چې الله تعالی د حضرت عاصم بن ثابت دعا قبوله کړې وه، د مچیو یوه ګڼه یې ولېږله. هغوی لکه ورېځ د عاصم بن ثابت پر سر ودرېدې. مشرکان ورنږدې نه شول. په پای کې یې وویل: «پرېږدئ یې، چې ماښام شي، مچۍ به خورې شي، او موږ به یې سر پرې کړو او یوسو.»

ماښام الله تعالی سخت باران ووراوه. له درو سیلابونه روان شول او د حضرت عاصم بن ثابت مبارک جسد یې یو نامعلوم ځای ته یووړ. هر څومره یې چې ولټاوه، ونه یې موند. له همدې امله مشرکان ونه توانېدل چې د حضرت عاصم بن ثابت د بدن هېڅ برخه پرې کړي.

«الهي! ما تر نن ورځې ستا دین ساتلی دی. له تا څخه هیله کوم چې د نن ورځې په پای کې زما بدن وساتې او حفاظت یې وکړې» عاصم بن ثابت (رضی الله عنه)

کله به چې د مچیو له خوا د حضرت عاصم د ساتنې پېښه یادېده، حضرت عمر به وفرمایل: «الله تعالی خامخا خپل مؤمن بنده ساتي. لکه څنګه چې عاصم بن ثابت په ژوند کې له مشرکانو څخه وساتل شو، همداسې الله تعالی له مرګه وروسته هم د هغه جسد وساته او مشرکانو ته یې د لاس وړلو اجازه ورنه کړه.» له همدې امله به چې عاصم بن ثابت یادېده، د «هغه چا چې مچیو ساته» په نامه به یادېده.1

درې بندي شوي صحابه خبیب بن عدي، زید بن دثنه او عبدالله بن طارق (رضی الله عنهم) وو. بني لحیانو درې واړه د لیندیو په تارونو وتړل. له دوی څخه عبدالله بن طارق دې ته راضي نه شو چې د مکې مشرکانو ته یوړل شي. د نه تګ لپاره یې مقاومت وکړ. په چیغو یې وویل: «زما شهید شوي ملګري په جنت مشرف شول!» د لاسونو تړلي یې وشلول، خو بني لحیانو په ډبرو وویشت او هغه یې هم شهید کړ. حضرت خبیب بن عدي او زید بن دثنه په دې فکر چې «ښايي د هغې کشفي دندې د ترسره کولو فرصت ومومو چې رسول الله راسپارلې ده» صبر وکړ.

بني لحیان دواړه مکې ته یوړل. هغه مشرکان چې خپلوان یې د بدر او احد په جګړو کې وژل شوي وو، د کینې او غچ اخیستنې په لېوالتیا سوځېدل او د فرصت په لټه کې وو. له مشرکانو څخه حجیر بن ابي اهاب تمیمي حضرت خبیب د خپل هغه ورور د غچ لپاره واخیست چې د بدر په غزا کې وژل شوی و، او صفوان بن امیه حضرت زید بن دثنه د خپل پلار امیه بن خلف د غچ لپاره واخیست چې د بدر په غزا کې وژل شوی و. د مشرکانو نیت دا و چې دواړه ووژني. خو ځکه چې په هغو میاشتو کې وو چې جګړه یې پکې منع ګڼله، هغوی یې بندیان کړل او د وخت د تېرېدو انتظار یې کاوه. په جلا جلا ځایونو کې یې بندیان کړل. دواړو صحابه وو د دې بندیتوب په وړاندې لوی صبر، زغم او شرافت وښود.

ماویه، یوه آزاده شوې وینځه چې په هغه کور کې اوسېده چې حضرت خبیب بن عدي پکې بندي و (دا مېرمن وروسته مسلمانه شوې ده)، داسې حکایت کړی دی:

«خبیب په هغه کور کې چې زه پکې وم، په یوه کوټه کې بندي و. ما تر هغه غوره بندي نه دی لیدلی. یوه ورځ مې وکتل، په لاس کې یې د انګورو یو وږی و، د لوټې په اندازه لوی. له هغه یې خوړل. هره ورځ به یې په لاس کې داسې وږی لیدل کېده. په هغه موسم کې، هغه هم په مکه کې، د انګورو موندل هېڅکله ممکن نه وو. الله تعالی هغه ته روزي ورکوله. په هغه کوټه کې چې پکې بندي و، لمونځ به یې کاوه او قرآن کریم به یې لوسته. هغو ښځو چې د هغه د قرآن کریم تلاوت به یې اورېده، ژړل به یې او پر هغه به یې زړه سوځېده. کله کله به چې ما ترې وپوښتل: ‹څه غوښتنه لرې؟›، ویل به یې: ‹خوږې اوبه راکړه، د هغو څارویو غوښه مه راوړه چې د بتانو لپاره حلالېږي، او بله دا چې کله مې وژني، مخکې مې خبر کړه؛ بل څه نه غواړم.› کله چې د هغه د وژلو ورځ وټاکل شوه، ورغلم او ورته مې وویل. چې پرې خبر شو، هېڅ بدلون یې ونه ښود او د ذرې په اندازه د خواشینۍ نښه یې هم ښکاره نه کړه.

کله چې هغه ورځ نږدې شوه، ویې ویل چې غواړي له مرګه مخکې خپل بدن پاک کړي او یوه استره یې وغوښته. ما هم یوه استره د خپل ماشوم لاس ته ورکړه او ورمې ولېږه. کله چې ماشوم ورغی، ناڅاپه ووېرېدم. ومې ویل: ‹وای! دا سړی به ماشوم په استره حلال کړي. هغه خو هسې هم وژل کېږي.› منډه مې کړه او ماشوم ته مې وکتل. خبیب هغه استره چې ما لېږلې وه، د ماشوم له لاسه اخیستې وه او ماشوم یې د نازولو لپاره پر خپل زنګون کېنولی و. چې دا حال مې ولید، ډېره ووېرېدم او په چیغو مې پیل وکړ. کله چې په حال پوه شو، ویې ویل: ‹ګمان کوې چې دا ماشوم به ووژنم؟ زموږ په دین کې داسې څه نشته. په ناحقه د چا ساه اخیستل زموږ له حال او شأن سره نه ښايي.›»

هغه ورځ راورسېده چې مشرکانو د خبیب بن عدي او زید بن دثنه د وژلو لپاره ټاکلې وه. په هغه ورځ یې سهار وختي د بندیانو ځنځیرونه پرانیستل او له مکې بهر تنعیم نومې ځای ته یې بوتلل. (تنعیم له کعبې څخه ۵–۸ کیلومتره لرې دی. د هغه ځای غره ته هم د تنعیم غر وايي.) د مکې خلک او د مشرکانو مشران د دوی د اعدام د لیدو لپاره راټول شوي وو. شاوخوا لویه ګڼه ګوڼه وه.

مشرکانو په هغه ځای کې چې بندیان یې پکې اعدامول، دوه دارونه درولي وو. کله یې چې غوښتل حضرت خبیب پر دار پورته کړي او ویې تړي، ویې ویل: «ما پرېږدئ چې دوه رکعته لمونځ وکړم.» پرېښود یې او ویې ویل: «هلته یې وکړه.» خبیب سمدستي لمانځه ته ودرېد او په خشوع یې دوه رکعته لمونځ وکړ. راټولو شویو مشرکانو، ښځو او ماشومانو په تلوسه ورته کتل. کله چې یې لمونځ پای ته ورساوه، ویې ویل: «والله، که مو دا ګمان نه وای کړی چې د مرګ له وېرې مې لمونځ اوږد کړ، لمونځ به مې اوږد کړی وای او ډېر به مې کړی وای.» لومړنی څوک چې د اعدام پر مهال یې دوه رکعته لمونځ وکړ او د دې سبب شو چې دا کار دود او سنت شي، حضرت خبیب بن عدي دی. زموږ سردار پیغمبر (صلی الله علیه وسلم) چې واورېدل هغه د اعدام پر مهال دوه رکعته لمونځ کړی دی، د هغه دا کار یې پر ځای او مناسب وباله.2

له لمانځه وروسته یې حضرت خبیب پر دار پورته کړ او ویې تاړه. مخ یې له قبلې څخه د مدینې په لور واړاوه. بیا یې وویل: «راځه، له خپل دین څخه واوړه! چې خوشې دې کړو.» هغه داسې ځواب ورکړ: «والله، نه اوړم! که ټوله دنیا زما شي او ما ته راکړل شي، بیا هم له اسلامه نه اوړم!»

مشرکانو چې دا ځواب واورېد، ویې ویل: «اوس غواړې چې ستا پر ځای محمد وي او هغه ووژل شي؟ که ‹هو› ووایې، خلاصېږې او په خپل کور کې به په ارامۍ کېنې!» خبیب وویل: «زه دې ته هم هېڅکله نه یم راضي چې د محمد علیه السلام پښې ته یو اغزی ننوځي!»

مشرکانو ورپورې وخندل، په خندا یې وویل: «اې خبیب! له اسلام دین څخه واوړه! که وا نه اوړې، خامخا به دې ووژنو!» خبیب ورته ځواب ورکړ: «کله چې دا د الله تعالی په لار کې وي، زما وژل کېدل زما لپاره هېڅ ارزښت نه لري.»

بیا خبیب دا دعا وکړه: «الهي! دلته د دښمن له مخ پرته بل مخ نه وینم. الهي! زما سلام خپل رسول ته ورسوه. له موږ سره چې دا کار وشو، خپل رسول ترې خبر کړه!» او ویې ویل: «السلام علیک یا رسول الله.» کله چې خبیب دا دعا کوله، زموږ ګران پیغمبر له اصحاب کرامو سره ناست و. زید بن حارثه داسې حکایت کړی دی: «یوه ورځ رسول الله له خپلو اصحابو سره ناست و، چې ویې فرمایل: ‹وعلیه السلام.› اصحاب کرامو وویل: ‹یا رسول الله! دا د چا د سلام ځواب دی؟› ویې فرمایل: ‹دا زموږ د ورور خبیب د سلام ځواب دی. جبرئیل (علیه السلام) ما ته د خبیب سلام راورساوه.›»3

د قریشو هغو مشرکانو چې د خبیب شاوخوا راټول شوي وو، په دې خبره چې «ګورئ، دا هماغه سړی دی چې ستاسې پلرونه یې وژلي دي» ځوانان په نېزو پرې ور ولمسول، او هغوی د هغه مبارک بدن په ټپي کولو پیل وکړ. په دې وخت کې د خبیب مخ د کعبې پر لور واوښت. مشرکانو بېرته د مدینې پر لور واړاوه. حضرت خبیب دعا وکړه: «الهي! که زه ستا په نزد مقبول بنده یم، مخ مې قبلې ته واړوه.» مخ یې بیا قبلې ته واوښت. له مشرکانو څخه هېڅ یو ونه توانېد چې د هغه مخ له کعبې پرته بل لوري ته واړوي. په دې منځ کې خبیب پر دار یو شعر ووایه چې پکې یې بیان کړل چې د دښمنانو په منځ کې یوازې او غریب شهیدېږي. کله چې مشرکانو په لاسونو کې نېزې د هغه په بدن کې ننویستلې او په شکنجه یې پیل وکړ، ویې ویل: «والله، کله چې زه د مسلمان په توګه وژل کېږم، پروا نه لرم چې ووهل شم او پر کوم اړخ ولوېږم! دا ټول د الله تعالی په لار کې دي.»

«زه دې ته هم هېڅکله نه یم راضي چې د محمد علیه السلام پښې ته یو اغزی ننوځي!» خبیب بن عدي (رضی الله عنه)

له دې وروسته خبیب مشرکانو ته داسې ښېرا وکړه: «الهي! د قریشو ټول مشرکان تباه کړه! ټولګه یې ورانه کړه! یو یو یې ساه واخله، ژوندي یې مه پرېږده!» کله چې مشرکانو دا ښېرا واورېده، ډېر ووېرېدل او یوه برخه یې له هغه ځایه وتښتېدل او لرې شول. له پاتې کسانو څخه ځینو پرله پسې نېزې ورننویستلې. له دوی څخه یوه یې په سینه کې نېزه ورننویسته او نېزه یې له شا ووته. خبیب، په داسې حال کې چې له بدنه یې وینې فوارې کېدې او پر دار ځوړند خپله وروستۍ ساه ورکوله، په دې ویلو شهید شو: «اشهد ان لا اله الا الله واشهد ان محمدا عبده ورسوله.»4

د خبیب بن عدي (رضی الله عنه) جنازه څلوېښت ورځې پر دار ځوړنده پاتې شوه. بدن یې ونه وراست او بوی یې وانه خیست. تل ترې تازه وینه بهېده. زموږ ګران پیغمبر د هغه د جنازې د راوړلو لپاره له اصحاب کرامو څخه حضرت زبیر بن عوام او مقداد بن اسود ولېږل. د شپې په پټه مکې ته ننوتل. خبیب یې له هغه دار څخه چې پرې ځړول شوی و، راښکته کړ، پر اوښ یې بار کړ او د مدینې په لور روان شول. مشرکان چې په حال خبر شول، په لویه ګڼه ګوڼه پرې ورغلل. دواړو صحابه وو د ځان د دفاع لپاره جنازه پر ځمکه کېښوده. لږ وروسته یې ولیدل چې هغه ځمکه چې جنازه یې پرې پرېښې وه، وچاودله، جسد یې ځان ته ننویست او بیا سره ورغله، او دوی د مدینې لاره ونیوله.

حضرت زید بن دثنه یې هم هغې ونې پورې وتاړه چې درولې یې وه. زور یې ورباندې راووړ چې له خپل دین څخه واوړي. خو مشرکانو د زید د ایمان له لا پیاوړي کولو پرته بل څه لاسته رانه وړل. پر دې یې زید د غشو تر باران لاندې ونیو. په پای کې د صفوان بن امیه د آزاد شوي غلام نسطاس په لاس شهید شو.