د خندق غزا

برېښنا وځلېده

د خندق کیندل هره ورځ سهار وختي پیلېدل او تر ماښامه دوام کاوه. یوه ورځ د کیندلو پر مهال حضرت علي بن حکم په پښه ټپي شو. پر آس یې سپور کړ او زموږ د سردار پیغمبر حضور ته یې راووست. د عالمونو سردار «بسم الله الرحمن الرحیم» ووایه او پر پښه یې لاس راکش کړ. زموږ د سردار د یوې معجزې په توګه، په یوه شېبه کې یې د پښې وینه ودرېده او درد یې ختم شو. د خندق کیندل روان وو. اصحاب په یوه شېبه کې له ډېر کلک ځای سره مخ شول. کیندل ممکن نه وو. زموږ سردار رسول اکرم ته راغلل او حال یې ورته ووایه. تشریف یې راووړ او خندق ته ښکته شو. د اوبو لوښی یې وغوښت. یو غوړپ یې واخیست او بېرته یې لوښي ته توی کړ. بیا یې اوبه پر کلک ځای وشیندلې. لویه څټکه یې واخیسته او هغه ځای یې په یوه ګوزار لکه شګه خور کړ. اوس هغه ځای په اسانۍ کیندل کېده. د دې ګوزار پر مهال چې زموږ د ګران پیغمبر مبارکه ګېډه ښکاره شوه، حاضرو ولیدل چې زموږ سردار له لوږې پر خپله مبارکه معده ډبره تړلې ده. حضرت جابر بن عبدالله چې زموږ د سردار رسول الله دا حال ولید، حضور ته ورغی او اجازه یې وغوښته: «یا رسول الله! مور او پلار مې درنه قربان شي! که اجازه راکړئ، تر کوره یو ځل ولاړ شم او راشم.» حضرت جابر هغه څه چې له اجازې اخیستو وروسته وشول، داسې بیان کړل:

«کله چې اجازه راکړل شوه، کور ته راغلم او له مېرمنې مې وپوښتل: ‹په رسول علیه السلام کې مې داسې لوږه ولیده چې د زغملو نه ده. په کور کې د خوړو څه شته؟› هغې وویل: ‹له دې ورغومي او څو لپو اوربشو پرته بل څه نشته.› سمدستي مې ورغومی حلال کړ، مېرمنې مې هم اوربشې په لاسي ژرنده کې اوړه کړې. بیا یې ترې خمیر جوړ کړ. غوښه یې په کټوۍ کې واچوله او په تنور کې یې په پخولو پیل وکړ. کله چې رسول الله ته بېرته روان وم، مېرمنې مې کلک ټینګار وکړ چې د خوړو د لږوالي له امله شرمنده نه شو. بیا زموږ سردار رسول الله ته ورغلم او ومې ویل: ‹یا رسول الله! ډېر لږ خواړه لرم. له ځانه سره یو دوه کسان راواخلئ او موږ ته ډوډۍ ته تشریف راوړئ!›

بیا زموږ سردار رسول الله ما ته وفرمایل: ‹مېرمنې ته دې ووایه، تر څو چې زه راشم، له تنوره نه د غوښې کټوۍ راوباسي او نه ډوډۍ.› بیا یې مجاهدینو ته مخ واړاوه او ویې فرمایل: ‹اې د خندق خلکو! جابر موږ ته مېلمستیا چمتو کړې ده، موږ ډوډۍ ته رابولي. ډوډۍ یې هم ډېره ده او هم ښه. پاڅېږئ! د جابر مېلمستیا ته ځو!› پر دې امر اصحاب کرام راټول شول او زموږ د پیغمبر پسې روان شول. زه سمدستي کور ته ستون شوم، پېښه مې مېرمنې ته ووایه او ومې ویل: ‹اوس به څه کوو؟› هغې راته وویل: ‹ایا رسول علیه السلام ونه پوښتل چې خواړه څومره دي؟› ما وویل: ‹وې پوښتل او ما ورته وویل.› مېرمنې مې وپوښتل: ‹اصحاب کرام تا رابللي که زموږ سردار رسول الله؟› کله چې ما وویل: ‹رسول الله رابللي دي›، هغې په دې خبره ډاډ راکړ: ‹رسول علیه السلام ښه پوهېږي.›

لږ وروسته زموږ د سردار پیغمبر نوراني جمال زموږ پر دروازه ښکاره شو. ګڼو صحابه وو ته یې وفرمایل: ‹بې له دې چې یو بل ټېل وهئ، دننه راشئ.› زما صحابي وروڼه په لس لس کسیزو ډلو کې کېناستل. زموږ سردار محترم نبي د ډوډۍ او غوښې د برکت لپاره دعا وفرمایله. بیا یې کټوۍ له تنوره له ایستلو پرته په څمڅې د هغې منځپانګه پر هغو ډوډیو ایښوده چې اخیستې یې، او خپلو اصحابو ته یې ورکوله. تر هغه یې دوام ورکړ چې ټول اصحاب ماړه شول. قسم خورم چې که څه هم خوړونکي تر زرو کسانو زیات وو، ډوډۍ او غوښه هماغسې وې. موږ هم چې وخوړل، پاتې مو ګاونډیانو ته ووېشل.»3

حضرت سلمان فارسي ډېر ښه خندق کیندلو. یوازې به یې د لسو کسانو کار کاوه. کله چې له ملګرو سره یې هغه ځای کیندلو چې ورته ټاکل شوی و، له یوې ډېرې کلکې او لویې سپینې ډبرې سره مخ شول. د ماتولو لپاره یې ډېر زیار وکړ. خو ټول زحمت یې بې‌ګټې شو. سربېره پر دې لویې څټکې، کلنګونه او بېلچې یې هم ماتې شوې. حضرت سلمان زموږ د ګران پیغمبر حضور ته ورغی او حال یې عرض کړ: «یا رسول الله! مور، پلار او ځان مې درنه قربان شي! د خندق د کیندلو پر مهال له یوې کلکې ډبرې سره مخ شو. سره له دې چې د اوسپنې ټول اوزار مو مات شول، له ځایه مو هم ونه خوځوله.» زموږ سردار حبیب اکرم (صلی الله علیه وسلم) په سعادت سره هلته تشریف راووړ او لویه څټکه یې وغوښته. اصحاب کرامو چې هلته وو، په تلوسه د پایلې انتظار کاوه. زموږ سردار د نبیانو سلطان ښکته شو. «بسم الله الرحمن الرحیم» یې ووایه، څټکه یې پورته کړه او په ډبره یې داسې ووهله چې له دې ګوزاره یوه برېښنا وځلېده چې مدینه یې روښانه کړه، او له ډبرې یوه ټوټه جلا شوه.

زموږ سردار رسول اکرم «الله اکبر!» ووایه او تکبیر یې وکړ. اصحابو چې دا واورېدل، هغوی هم تکبیر وکړ. بیا یې دویم ځل څټکه ووهله. بیا یوه برېښنا چې هره خوا یې روښانه کړه!…

«زه هم غواړم په هغه ثواب کې شریک شم چې تاسې یې په کار کولو ګټئ» حدیث شریف

او له ډبرې جلا شوې ټوټې… زموږ ګران پیغمبر بیا «الله اکبر!» ووایه او تکبیر یې وکړ. له هغه وروسته اصحاب کرامو تکبیر وکړ. کله چې څټکه دریم ځل راښکته شوه، یوه بله برېښنا وځلېده چې هره خوا یې روښانه کړه، او ډبره ټوټې ټوټې شوه. د عالمونو سردار بیا «الله اکبر!» ووایه او تکبیر یې وکړ. شریفو اصحابو یې پیروي وکړه او بیا یې تکبیر وکړ.

حضرت سلمان لاس وغځاوه. زموږ ګران پیغمبر پورته راووت. سلمان فارسي وویل: «یا رسول الله! مور، پلار او ځان مې درنه قربان شي! هغه څه مې اوس ولیدل چې په ټول عمر مې نه وو لیدلي. د دې حکمت څه دی؟» پر دې زموږ سردار پیغمبر اصحابو ته مخ واړاوه او ویې فرمایل: «هغه څه چې سلمان ولیدل، تاسې هم ولیدل؟» هغوی وویل: «هو، یا رسول الله! کله مو چې څټکه پر ډبره ووهله، ومو لیدل چې یوه سخته برېښنا وځلېده. کله چې تاسې تکبیر وکړ، موږ هم تکبیر وکړ.» زموږ سردار پیغمبر وفرمایل: «د لومړي ګوزار په رڼا کې د کسری (په مدائنو کې) ماڼۍ ما ته ښکاره شوې. جبرئیل (علیه السلام) راغی او خبر یې راکړ: ‹ستا امت به د هغو ښارونو څښتن شي.› په دویم ګوزار کې د روم د ولایت (د شام) سرې ماڼۍ ښکاره شوې. جبرئیل (علیه السلام) راغی او ویې ویل: ‹ستا امت به د هغه هېواد هم څښتن شي.› په دریم کې د صنعا (د یمن) ماڼۍ ښکاره شوې. جبرئیل (علیه السلام) خبر راکړ: ‹ستا امت به د هغه ځای هم مالک شي.›»

بیا د کائناتو سلطان چې په مدائنو کې د عجمو د کسری ماڼۍ بیان کړه، حضرت سلمان چې د هغه ځای و، وویل: «یا رسول الله! ځان مې درنه قربان شي! په هغه الله تعالی قسم چې ته یې په حق دین او کتاب سره لېږلی یې، هغه ماڼۍ عیناً همداسې دي لکه چې تاسې بیان کړې. زه شاهدي ورکوم چې ته د الله تعالی رسول یې.» زموږ سردار پیغمبر وفرمایل: «اې سلمان! شام به خامخا فتح شي. هرقل به د خپل هېواد تر ټولو لرې ګوټ ته وتښتي. تاسې به د شام پر هره خوا واکمن شئ. هېڅوک به ستاسې مخه ونه شي نیولای. یمن به خامخا فتح شي. دا ‹دیار مشرق› به هم خامخا فتح شي او کسری به ووژل شي. الله تعالی به دا فتحې له ما وروسته تاسې ته نصیب کړي.»4

حضرت سلمان فارسي خبر ورکړ: «ما ولیدل چې زموږ د سردار رسول الله دا ټول زېري رښتیا شول.»

دښمن نور د رارسېدو په حال کې و. خندق په ډېره چټکۍ کیندل کېده او هڅه کېده چې ژر تر ژره پای ته ورسېږي. مجاهدینو به د اړتیا په وخت کې له زموږ سردار پیغمبر څخه اجازه اخیسته او کار به یې پرېښود، او له اړتیا پوره کولو وروسته به بېرته خپل کار ته ورمنډه کړه.

خو منافقانو ډېره سستي کوله؛ کله به یې چې زړه وغوښت، کار ته راتلل، او کله به یې چې زړه وغوښت، بې اجازې به یې پرېښود او تلل به. سربېره پر دې، د اصحابو په دې ډول کار یې ټوکې کولې، او حتی زموږ د سردار پیغمبر په زېریو به یې ویل: «موږ د دښمن له وېرې په خندقونو کې پناه اخلو. هغه بیا موږ ته د یمن، روم او فارس د هېوادونو د ماڼیو ژمنه کوي. ستاسې په دې حال حیران یو!…»

پر دې، د مجاهدینو په اړه نازل شوي آیت کریمه کې داسې وفرمایل شول، چې معنا یې دا ده: «رښتیني مؤمنان یوازې هغه کسان دي چې پر الله تعالی او د هغه پر رسول ایمان لري، او کله چې د یوه ګډ کار لپاره (ټولنیز، چې ټولو پورې اړه لري) له هغه (له رسول الله) سره وي، تر څو چې ترې اجازه وانه خلي، نه ځي. نو (اې زما حبیبه!) هغه کسان چې له تا اجازه غواړي، رښتیا هغه دي چې پر الله تعالی او د هغه پر رسول ایمان لري. کله چې دا مؤمنان د خپلو ځینو کارونو لپاره له تا اجازه وغواړي، ته هم له هغوی څخه چا ته چې وغواړې اجازه ورکړه او د هغوی لپاره له الله تعالی څخه مغفرت وغواړه. بې‌شکه الله تعالی غفور رحیم دی، ډېر بښونکی او ډېر مهربان دی.»5

او د منافقانو په اړه نازل شویو آیتونو کریمه کې داسې وفرمایل شول، چې معنا یې دا ده: «د الله تعالی د رسول بلنه په خپل منځ کې د یو بل د رابللو په څېر مه ګڼئ! الله تعالی خامخا پوهېږي په هغو کسانو چې له تاسې څخه یو بل د سپر په توګه کاروي او په پټه (ښویږي او) تښتي. هغه کسان چې د هغه له امر سره مخالفت کوي، دې ځان وساتي چې په دنیا کې په فتنه او په آخرت کې په دردناک عذاب اخته نه شي! پام وکړئ! څه چې په آسمانونو او ځمکه کې دي، ټول د الله تعالی دي. هغه پوهېږي چې تاسې په کوم حال یاست (په ټولو ځانګړنو، نیتونو، او چې مؤمنان یاست که منافقان). الله تعالی به د قیامت په ورځ، چې هغه ته بېرته ورګرځول کېږئ، ستاسې له ټولو کړو خبر درکړي. الله تعالی په هر څه پوهېږي.»6

د خندق له کیندلو شپږ ورځې تېرې شوې وې. هر چا خپل کار په ښه توګه پای ته رسولی و. یوازې یو ځای، ځکه چې وخت بس نه و، پلن او ژور نه و کیندل شوی. زموږ سردار پیغمبر د دې ځای په اړه خپله اندېښنه څرګنده کړه او ویې فرمایل: «مشرکان له دې ځایه پرته له بل ځایه نه شي تېرېدای.» دلته یې پهره دار ودرول.

الله تعالی تر ټولو غوره وکیل دی

کله چې د مشرکانو لښکر مدینې ته ډېر نږدې شو، د یهودي بني نضیر مشر حیی د قریشو د لښکر قوماندان ته خبر ورکړ چې د مدینې د قریظې یهودیان له مسلمانانو سره په تړون کې دي، خو هغه کولای شي د هغوی مشر کعب بن اسد وغولوي او خپل صف ته یې راکاږي. قوماندان وویل: «اې حیی! سمدستي کعب بن اسد ته ورشه. هغه تړون دې مات کړي چې له مسلمانانو سره یې کړی او له موږ سره دې مرسته وکړي.» د دې تړون یوه ماده دا وه: «که دښمن لښکر پر مدینه برید وکړي، له مسلمانانو سره یو شي او د دښمن مخه ونیسي.»

یهودي حیی د مشرکانو له لښکر جلا شو او د شپې د بني قریظه د مشر کعب کور ته راغی. دروازه یې وټکوله، ځان یې ور وپېژانده او ویې ویل: «اې کعب! د قریشو ټول لښکر او د کنانې او غطفان په څېر ډېرې قبیلې، د لسو زرو کسانو د لښکر په توګه، ما راوستي دي. نور محمد او اصحاب یې نه شي خلاصېدای. له قریشو سره مو قسم خوړلی چې تر هغه به له دې ځایه نه ځو چې هغوی بشپړ له منځه یوسو!…» کعب خپله اندېښنه څرګنده کړه: «که محمد او اصحاب یې ونه وژل شي، او قریش او غطفانیان خپلو هېوادونو ته ستانه شي، موږ به دلته یوازې پاتې شو. وېرېږم چې په پای کې به موږ ټول ووژني!…» حیی ځواب ورکړ: «د دې وېرې د لرې کولو لپاره له قریشو او غطفانیانو اویا کسان ګروګان وغواړه. تر څو چې دا ګروګان له تا سره وي، هغوی له دې ځایه نه شي تللای. که ماتې یې وخوړه او ولاړل، زه به له تاسې جلا نه شم. هغه بلا چې پر تاسې راځي، پر ما به هم راغلې وي.» په دې ډول یې کعب او بیا نور یهودیان وغولول. له مسلمانانو سره تړون یې وشلاوه. په دې توګه تړون مات شو.

حیی د مشرکانو لښکر ته ستون شو او حال یې بیان کړ. خبر یې ورکړ چې بني قریظه به مسلمانان له شا ووهي.

«اې د خندق خلکو! جابر موږ ته مېلمستیا چمتو کړې ده، موږ ډوډۍ ته رابولي. ډوډۍ یې هم ډېره ده او هم ښه. پاڅېږئ! د جابر مېلمستیا ته ځو!» حدیث شریف

په اوومه ورځ مشرکان د لسو زرو کسانو له لوی لښکر سره د مدینې شمالي او شمال لوېدیځې خوا ته راغلل او خپل لښکرګاه یې جوړ کړ. دا لښکرګاه د هغه ځای مخې ته وه چې خندق پکې کیندل شوی و. د مشرکانو فکر دا و چې په دې لوی لښکر مدینه له سره تر پایه وسوځوي او ړنګه کړي، زموږ سردار پیغمبر او اصحاب یې له منځه یوسي او اسلام ورک کړي. دا په ظاهره ډېر لوی لښکر و چې مخه یې نیول سخت وو. مشرکان چې د خندق خنډ یې ولید، چې په خیال کې یې هم نه و راغلی، حیران شول او روحیه یې ماته شوه. ځکه چې خندق دومره پلن و چې یو ښه آس په منډه ترې ټوپ نه شو وهلای. څوک به چې پکې ولوېد، په اسانۍ نه شو راوتلای. په تېره بیا د زغره لرونکي سړي لپاره پورته ختل ډېر سخت وو. زموږ ګران پیغمبر چې د مشرکانو له راتګه خبر شو، سمدستي یې خپل اصحاب، چې شپږ ورځې یې پرله پسې کار کړی و او ستړي وو، راټول کړل او د خندق پر دې خوا یې د سلع غره په لمن کې خپل لښکرګاه جوړ کړ. شا ته یې د سلع غر او مدینه وه، مخې ته یې خندق او ورهاخوا دښمن… بیا هم ابن ام مکتوم په مدینه کې زموږ د سردار پیغمبر د ځای ناستي په توګه پرېښودل شو. ښځې او ماشومان په کلاګانو کې ځای پر ځای شول. د درې زره کسیز اسلامي لښکر شپږ دېرش سپاره وو. بیرغونه حضرت زید بن حارثه او سعد بن عباده وړل.7 زموږ د سردار رسول الله د څرمنې خېمه د سلع غره په لمن کې ودرول شوه. اصحاب کرامو، چې بیا به یې ډېرې اتلولۍ ښکاره کړې، په پاملرنه د دښمن د خوځښتونو په څارلو پیل وکړ. په دې وخت کې ولیدل شول چې حضرت عمر زموږ د ګران پیغمبر حضور ته راغی. ویې ویل: «یا رسول الله! څنګه چې مې اورېدلي، د قریظې یهودیانو زموږ ترمنځ تړون مات کړی او زموږ پر ضد جګړې ته تیاری نیسي!» د عالمونو سردار دې ناڅاپي خبر ته په ځواب کې داسې وفرمایل: «حسبنا الله ونعم الوکیل (الله تعالی موږ ته بس دی. هغه څومره ښه وکیل دی!)» ډېر خپه شوی و. اوس اسلامي لښکر د دوو اورونو ترمنځ پاتې شو. په شمال او لوېدیځ کې د مشرکانو لښکرې وې، او په جنوب ختیځ کې یهودیان. زموږ سردار رسول الله حضرت زبیر بن عوام د بني قریظه کلا ته ولېږه. حضرت زبیر ولاړ او حال یې معلوم کړ. کله چې راغی، هغه څه یې چې لیدلي وو، بیان کړل: «یا رسول الله! ومې لیدل چې خپلې کلاګانې ترمیموي، جنګي تمرینونه او مانورونه کوي. سربېره پر دې خپل څاروي یې هم راټولول.» پر دې زموږ سردار حبیب اکرم (صلی الله علیه وسلم) سعد بن معاذ، سعد بن عباده، خوات بن جبیر، عمرو بن عوف او عبدالله بن رواحه بني قریظه ته ولېږل چې نصیحت ورته وکړي او تړون نوی کړي.8 دې پنځو صحابه وو، چې دنده ورته سپارل شوې وه، د قریظې یهودیانو کلا ته ورغلل او نصیحت یې ورته وکړ. خو نصیحت ګټه نه کوله. سربېره پر دې په سپکاوي یې هم پیل کړی و. د وروستۍ خبرې په توګه یې وویل: «زموږ د وروڼو بني نضیر له خپل وطن څخه په شړلو، تاسې زموږ مټ او وزر مات کړل. محمد څوک دی! له هغه سره زموږ ترمنځ هېڅ خبره او تړون نشته. قسم مو خوړلی چې ټول یوځای ستاسې پر پیغمبر حمله وکړو او ویې وژنو. خامخا به د خپلو وروڼو ملاتړ کوو او مرسته به یې کوو!…» حضرت سعد بن معاذ او ملګري یې زموږ د سردار رسول الله حضور ته راغلل او حال یې په پټه داسې بیان کړ چې هر څوک پرې پوه نه شي. زموږ سردار پیغمبر وفرمایل: «خپل خبر پټ وساتئ. یوازې هغه چا ته یې ووایاست چې پرې پوهېږي. ځکه چې جګړه له تدبیر او چل څخه عبارت ده.»9

اصحاب کرامو د خندق پر دې خوا زموږ د سردار پیغمبر انتظار کاوه او په تلوسه کې وو چې څنګه به عمل کوي. لږ وروسته د کائناتو سلطان خپلو زړورو اصحابو ته تشریف راووړ او په «الله اکبر! الله اکبر!» ویلو یې تکبیر وکړ. نامتو صحابه وو چې دا واورېدل، په یوه خوله یې تکبیر وکړ، د جناب حق د شریف نوم لویي یې اعلان کړه، او د هغو کافرانو په زړونو کې یې وېره واچوله چې د خندق ها خوا لکه شګه جوش وهل. مشرکانو چې تکبیرونه واورېدل، ویې ویل: «محمد او اصحابو ته یې ښايي کوم خوشحالوونکی خبر راغلی وي.»

زموږ سردار پیغمبر خپلو اصحابو ته وفرمایل: «اې د مسلمانانو جماعته! د الله تعالی په فتح او مرسته خوشاله شئ!» او د بریا زېری یې ورکړ. نامتو اصحاب تر دې مهاله په ډېرو سریو کې شامل شوي وو او د بدر او احد په غزاګانو کې یې ګډون کړی و. هغه مشرکان چې په شمېر او ځواک کې ډېر وو، د الله تعالی په اذن او زموږ د سردار رسول اکرم د دعا په برکت یې هر ځل ماتې ته اړ کړي وو. کله چې د موجوداتو «د سر تاج» یې مشر و، داسې کار نه و چې ونه شي کړای او داسې سختي نه وه چې ونه شي زغملای. هوا سړه وه، قحطي سخته او لوږه ډېره… زموږ د سردار پیغمبر په ګډون ډېرو پر خپلو مبارکو ګېډو ډبرې تړلې وې. مخې ته دښمن لکه شګه جوش واهه!… خو د نامتو اصحابو لپاره د دښمن ډېروالي او د ګالل شویو سختیو هېڅ اهمیت نه درلود. الله تعالی تر ټولو غوره وکیل و… هغه پورې یې ځانونه تړلي وو، پر هغه یې تکیه کړې وه او هغه ته یې پناه وړې وه. مخکې له دې چې د قریشو مخکښو قوماندانانو او د هغو نورو قبیلو مشرانو، چې له قریشو سره راغلي وو، د عمومي برید پرېکړه وکړي، د خندق شاوخوا یې د داسې ځای لټول پیل کړل چې ترې تېر شي. خندق یې له یوه سره تر بل سره پورې وګرځاوه. په پای کې په هغه تنګ ځای کې ودرېدل چې د بېړې له امله نیمګړی پاتې شوی و، او پرېکړه یې وکړه چې له دې ځایه برید مناسب دی. د مشرکانو عسکر هم د خپلو قوماندانانو پسې روان وو، کله به یې خندق ته او کله نامتو اصحابو ته کتل او حیرانېدل. ویل به یې: «قسم خورو چې دا هغه طریقه نه ده چې عرب یې کاروي. خامخا دا هغه فارسي سړي سپارښتنه کړې ده!» کله چې د قریشو قوماندانانو خپلو عسکرو ته د خندق تنګ ځای وښود او ویې ویل: «څوک کولای شي له دې ځایه ټوپ ووهي او بلې غاړې ته واوړي؟»، له دوی څخه پنځه سپاره جلا شول. دوی باید د خندق بلې خوا ته اوښتي وای چې یو په یو وجنګېږي. نامتو اصحاب کرامو او مشرکو عسکرو په تلوسه د دې پنځو سپرو د خوځښت څارنه پیل کړه. سپاره د زور اخیستو لپاره شا ته شول. بیا یې د آسونو سرونه د خندق تر ټولو تنګ ځای ته واړول او چټک یې کړل. پنځو اصیلو آسونو، چې په ځغاسته منډه وهله، په یوه ټوپ د خندق بلې غاړې ته په اوښتو بریا وموندله. ډېرو سپرو وغوښتل چې هغوی پسې ولاړ شي، خو بریالي نه شول او د خندق په هغه بله خوا پاتې شول. په دې اوښتونکو کې عمرو بن عبدود نومی ډېر پیاوړی پهلوان و چې شا یې هېڅکله ځمکې ته نه وه لګېدلې؛ هر څوک ترې وېرېدل او مخې ته یې نه شو ورتلای. یوازې د یوه لښکر برابر و. د لسو زرو کسانو له لښکر څخه د ده دلته راوتل هم همدا ښوده. له سره تر پښو یې زغره اغوستې وه. پر آس یې ډېره هیبتناکه بڼه درلوده. دې سړي، چې په ظاهره یې په زړونو کې وېره اچوله، مجاهدینو ته چیغه کړه: «که څوک له ما سره د جګړې توان لري، میدان ته دې راووځي!…» حضرت علي چې دا د کبر څلی ولید، زموږ د ګران پیغمبر حضور ته ورغی او اجازه یې وغوښته: «یا رسول الله! ځان مې درنه قربان شي! زه دې ورسره وجنګېږم.» پر تن یې حتی زغره هم نه وه.

«اې سلمان! شام به خامخا فتح شي. هرقل به د خپل هېواد تر ټولو لرې ګوټ ته وتښتي. تاسې به د شام پر هره خوا واکمن شئ. هېڅوک به ستاسې مخه ونه شي نیولای. یمن به خامخا فتح شي. دا ‹دیار مشرق› به هم خامخا فتح شي او کسری به ووژل شي. الله تعالی به دا فتحې له ما وروسته تاسې ته نصیب کړي» حدیث شریف

اصحاب کرامو ورته په غبطه کتل. زموږ ګران پیغمبر خپله مبارکه زغره وویستله او حضرت علي ته یې واغوسته. خپله توره یې ورته وتړله. له خپل مبارک سره یې پټکی لرې کړ او پخپله یې په خپلو مبارکو لاسونو د هغه پر سر وتاړه. بیا یې په زارۍ دعا وکړه: «الهي! د بدر په غزا کې زما د تره زوی عبیده، او د احد په غزا کې زما تره حمزه شهیدان شول. زما سره زما ورور او د تره زوی علي پاتې دی. ته یې وساته. خپله مرسته ورته عطا کړه. ما یوازې مه پرېږده!» اصحاب کرامو وویل: «آمین!» د دعاګانو او تکبیرونو په منځ کې اسد الله، چې پیاده مخې ته تلو، د عمرو بن عبدود مخې ته ودرېد چې پر آس لکه دېو ناست و. عمرو، چې له سترګو پرته یې ټول بدن په زغرو پوښلی و، دا اتل ونه پېژانده او ویې پوښتل چې څوک دی. کله چې هغه ځان ور وپېژانده: «زه علي بن ابي طالب یم»، عمرو په ظاهره پرې زړه وسوځاوه او ویې ویل: «اې وراره! پلار دې زما دوست دی. له همدې امله نه غواړم چې ستا وینه توی کړم. ایا ستا له ترونو څوک نشته چې زما مخې ته راووځي؟» خو حضرت علي هغه ولمساوه: «اې عمرو! والله، زه غواړم چې ستا وینه توی کړم. خو ایا دا لازمه نه ده چې دواړه په برابر حال کې یو؟ ایا دا د اتلولۍ له شان سره نه ښايي؟ حال دا چې زه پیاده یم او ته سپور یې!…»

عمرو چې دا واورېدل، د اتلولۍ رګ یې راوپړسېد، سمدستي له آسه ښکته شو، د آس پښې یې په توره ټوټې کړې او په غوسه د حضرت علي مخې ته ودرېد. کله چې د حملې په حال کې و، اسد الله وپوښتل: «اې عمرو! اورېدلي مې دي چې تا قسم خوړلی دی چې کله له قریشو څخه له چا سره مخ شې، د هغه له دوو غوښتنو څخه به یوه پوره کړې. دا رښتیا دي؟» کله چې هغه ځواب ورکړ: «هو، رښتیا دي»، دا ځل یې هغه ایمان ته راوباله: «نو زما لومړۍ غوښتنه دا ده چې پر الله تعالی او د هغه پر رسول ایمان راوړې او مسلمان شې!» عمرو چې دا واورېدل، په غوسه شو او ویې ویل: «دا پرېږده! دا ما ته اړین نه دی!» حضرت علي وویل: «زما دویمه غوښتنه دا ده چې جګړه پرېږدې او مکې ته ستون شې. ځکه که رسول علیه السلام پر دښمن بریالی شي، ته به په دې کار سره له هغه سره مرسته کړې وي!…» کله چې عمرو وویل: «دا هم پرېږده! ما قسم خوړلی چې تر هغه چې غچ وانخلم، عطر به نه لګوم. که بله غوښتنه لرې، هغه ووایه!»، حضرت علي وویل: «اې د الله تعالی دښمنه! نو اوس له تا سره له جګړې پرته بل څه پاتې نه شول!»

عمرو پر دې خبرو وخندل او ویې ویل: «ډېره حیرانتیا ده! زما په خیال کې نه وه راغلې چې د عربو په هېواد کې دې داسې اتل وي چې زما مخې ته راووځي! اې وراره! قسم خورم چې نه غواړم تا ووژنم. ځکه چې پلار دې زما دوست و. ما غوښتل چې زما مخې ته د قریشو له مشرانو څخه د ابوبکر په څېر، د عمر په څېر څوک راووځي.» کله چې حضرت علي وویل: «که داسې هم وي، زه دلته ستا د وژلو لپاره راوتلی یم»، د عمرو وینه سر ته وخته. توره یې پورته کړه او همدا شېبه یې راښکته کړه. اسد الله حضرت علي (کرم الله وجهه)، چې د داسې څه انتظار یې کاوه، لکه برېښنا یوې خوا ته ټوپ ووهه او ګوزار یې په ډال ونیو. خو عمرو د دې په څېر ډېر ډالونه ټوټې کړي وو. د هغه ګوزار ته حتی تر ټولو پیاوړي ډالونه هم ټینګ نه شول پاتې کېدای. همداسې اوس هم وشول. د حضرت علي ډال ټوټې شو، سربېره پر دې توره یې سر ته وښوېده او ټپي یې کړ. اوس د حملې نوبت حضرت علي ته ورسېد.

هغه الله تعالی ته پناه یوړه، «یا الله!..» یې وویل او ذوالفقار یې د عمرو پر غاړه راښکته کړ. همدا چې راښکته یې کړ، په اسلامي لښکر کې د «الله اکبر!.. الله اکبر!..» نارو ځمکه او آسمان ولړزول، او د کافرانو په لښکر کې فریادونه پورته شول… هو، د نبیانو د سلطان، د موجوداتو د سر تاج دعا قبوله شوې وه. لوی تنی عمرو پر ځمکه غځېدلی و؛ له تنې یې لکه له ناوې وینه بهېده، او سر یې له خود سره الوتی و. ملګرو یې چې ولیدل عمرو، چې تر ټولو زیات یې پرې باور درلود، ولوېد، سمدستي پر حضرت علي ورودانګل. اصحاب کرامو چې دا ولیدل، هلته یې منډه کړه. زبیر بن عوام نوفل بن عبدالله ټپي کړ او له آس سره یې خندق ته وغورځاوه.

حضرت علي خندق ته ښکته شو او نوفل یې دوه ټوټې کړ. نور په ډېر زحمت له خندقه واوښتل او شا ته وتښتېدل. د مشرکانو د لښکر لوی قوماندان خو لا د جګړې په پیل کې په لویه نهیلۍ کې ولوېد.

اوس د جګړې بڼه معلومه شوه. خندق د سینه په سینه جګړې مخه نیوله. هڅه یې کوله چې په غشو ویشتلو یو بل ته تلفات ورسوي. دې کار د پایلې له اوږدولو پرته بله ګټه نه درلوده. مشرکان پوه شول چې په دې ډول بریالي کېدای نه شي، پرېکړه یې وکړه چې د خندق له هرې خوا برید تر ټولو مناسبه لار ده او برید یې پیل کړ. د لسو زرو کسانو لوی دښمن لښکر د خندق د اوښتلو هڅه کوله، او د درې زره کسانو نامتو اسلامي لښکر هڅه کوله چې په غشو او ډبرو یې له خندقه تېر نه شي. سخته جګړه پیل شوه. دا جګړه تر ماښامه روانه وه.

زموږ سردار رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) د شپې د خندق په بېلابېلو ځایونو کې پهره دار ودرول. پخپله یې هم په تنګ ځای کې پهره پیل کړه. مدینې ته یې د پنځه سوه کسانو ګزمه ولېږله او امر یې ورته وکړ چې په کوڅو کې په لوړ غږ تکبیر ووايي. په دې توګه به هغه خطر چې له یهودیانو یا د قریشو له مشرکانو څخه راتلای شو، په وخت مخنیوی شوی وای او ښځې او ماشومان به ساتل شوي وای.

خو د قریظې یهودیانو حیی بن اخطب مشرکانو ته ولېږه او د شپني برید لپاره یې د دوه زره کسانو ځواک وغوښت. غوښتل یې د شپې پر هغو ښځو او ماشومانو برید وکړي چې بې دفاع پاتې وو. خو د مجاهدینو تر سهاره ګزمې او د «الله اکبر!» په نارو د تکبیر ویلو د هغوی په زړونو کې لویه وېره واچوله. خپلو کلاګانو ته شا ته شول او د فرصت په انتظار شول. کله کله یې هڅه کوله چې په وړو ډلو کې مدینې ته ننوځي.

یوه شپه د بني قریظه له مشرانو څخه غزال له لس کسیزې ډلې سره تر هغه برج پورې ورسېد چې زموږ د سردار پیغمبر ترور، زموږ مور صفیه پکې وه؛ دننه ښځې او ماشومان وو. د ځان د ساتلو لپاره یې حتی یوه وسله هم نه درلوده. یهودیانو لومړی برج ته غشي وویشتل، بیا یې هڅه وکړه چې دننه ننوځي. له دوی څخه یو د دننه انګړ ته په اوښتو بریالی شو او د ننوتلو لپاره یې شاوخوا څارل پیل کړل. په دې وخت کې زموږ د ګران پیغمبر زړورې ترور هغو کسانو ته چې ورسره وو ټینګار وکړ چې هېڅ غږ ونه کړي، ښکته شوه او دروازې ته راغله. سر یې په یوه دستمال کلک وتاړه، د سړي بڼه یې ځان ته ورکړه، بیا یې یوه لښته په لاس کې واخیسته او یوه چاړه یې په ملا کې کېښوده. ورو یې دروازه پرانیسته، د هغه یهودي شا ته ورنږدې شوه او لښته یې په ټول زور د هغه پر سر ووهله. بې له دې چې وخت له لاسه ورکړي، هغه یهودي یې چې پر ځمکه لوېدلی و، وواژه. بیا یې د وژل شوي یهودي سر هغو یهودیانو ته وغورځاوه چې بهر یې غشي ویشتل. یهودیانو چې د خپل ملګري پرې شوی سر یې د پښو لاندې ولید، لویه وېره پرې راغله او په تېښته یې پیل وکړ.

د تېښتې پر مهال به یې له ځانه سره ویل: «موږ ته خو خبر راکړل شوی و چې مسلمانانو په کورونو کې هېڅ سړی نه دی پرېښی، ټول یې جګړې ته لېږلي دي!…»10 سهار جګړه په هماغه سختۍ روانه شوه. غشي په هوا کې په شړنګ الوتل. د عالمونو سردار (صلی الله علیه وسلم) خپلو نامتو اصحابو ته وفرمایل: «قسم په هغه الله تعالی چې زما وجود د هغه د قدرت په واک کې دی، هغه سختۍ چې ورسره مخ شوي یو، خامخا به له تاسې لرې کړای شي او تاسې به پراخۍ ته راوویستل شئ»، صبر ته یې وهڅول او زېری یې ورکړ چې بریا به د مؤمنانو وي. زړورو صحابه وو چې دا زېری واورېد، د لوږې او قحطۍ په څېر سختۍ یې هېرې کړې.

«اې د مسلمانانو جماعته! د الله تعالی په فتح او مرسته خوشاله شئ!» حدیث شریف

په ټول زړه او ځان وجنګېدل او یوه مشرک ته یې هم د خندق د اوښتلو اجازه ورنه کړه.

د اصحاب کرامو له مشرانو څخه حضرت سعد بن معاذ په لویه اتلولۍ جنګېده. د جګړې پر مهال د حبان بن قیس بن عرقه په نامه د یوه مشرک په ویشتلي غشي په لاس ټپي شو. غشی یې په شریان ولګېد او د ډېرې وینې د بهېدو سبب شو. حضرت سعد په ټپي حال کې ولیدل چې شاوخوا کسان یې د وینې د درولو هڅه کوي، پوه شو چې حال یې جدي دی او دا دعا یې وکړه: «یا ربي! که قریش جګړې ته دوام ورکوي، ما ته عمر راکړه. ځکه چې له دې مشرکانو سره له جګړې څخه، چې ستا رسول یې ځوراوه او دروغجن یې باله، څومره چې خوند اخلم، له بل هېڅ شي څخه نه اخلم. که زموږ ترمنځ جګړه پای ته رسېږي، ما د شهادت مرتبې ته ورسوه. خو تر هغه مې روح مه قبض کوه چې د بني قریظه انجام ونه وینم.» دعا یې قبوله شوه او وینه یې ودرېده. خو د عبدالله بن ابی په څېر منافقانو، چې د اصحاب کرامو په منځ کې جنګېدونکي ښکارېدل، ډېر ځنډ کاوه او مخکینیو کرښو ته نه ورنږدې کېدل. سربېره پر دې د مجاهدینو د روحیې د ماتولو لپاره یې هر څه چې یې له لاسه کېدل، کول، او په دې خبرو یې د فتنې هڅه کوله: «محمد تاسې ته پرله پسې د قیصر او کسری د خزانو ژمنه کوي. حال دا چې اوس موږ په خندق کې بند یو. له وېرې حتی د اودس ماتولو ته هم نه شو تللای. الله او د هغه رسول له دې پرته چې موږ غولوي بل څه نه کوي، او د دنیا هم کوم شی موږ ته ژمنه نه کوي!…» کله به چې په سخت حال کې شول، دا به یې بهانه کړه چې دښمن یې پر کورونو برید کولای شي او د دندې ځایونه به یې پرېښودل. د منافقانو دا کارونه هم یو بېل درد او بېله سختي وه. د مشرکانو لښکر خپل ټول ځواک لګاوه چې ژر پایلې ته ورسېږي، خو د شریفو صحابه وو د اتلانه دفاع په وړاندې یې هېڅ کار نه شو کولای. تر ټولو زیات یې پر تنګه لاره برید کاوه. زموږ ګران پیغمبر له دې ځایه نه بېلېده او خپل اصحاب یې جګړې ته هڅول. اصحاب کرامو، چې غوښتل یې زموږ د سردار پیغمبر په څنګ کې د جګړې په شرف مشرف شي، د غزا په ډګر کې نه لیدل شوې اتلولۍ ښکاره کولې. په یوه شېبه کې ولیدل شول چې مشرکانو د غشو سخته ویشتنه پیل کړې. ټول هدف یې هغه خېمه وه چې د کائناتو سلطان پکې و.

زموږ د ګران پیغمبر مبارک بدن یوې زغرې پټ کړی و. پر مبارک سر یې خود و. د خېمې مخې ته نېغ ولاړ و او د جګړې د حالت سره سم یې اصحابو ته امرونه ورکول. مشرکانو به کله کله پر هغه ځای چې تر ټولو کمزوری ښکارېده، ناڅاپه زور راووړ، او مبارک صحابه به هلته ورودانګل او تر هغه به یې په مینه جنګېدل چې د دین دښمنان یې شا ته وتمبول.

«د علي د تورې یو ګوزار د ټولو انسانانو او پېریانو تر عبادتونو ډېر قیمتي دی» حدیث شریف

د خندق غزا

دا نه لیدل شوې جګړه ډېره سخته وه؛ زړورو صحابه وو له جګړې دې ته وخت نه موند چې یوې خوا ته وګوري. دا جګړه چې هغه ورځ له سهاره پیل شوې وه، تر ناوخته پورې روانه وه. کله به چې د لمانځه وختونه راتلل، نامتو صحابه وو به ویل: «یا رسول الله! لمونځ مو ونه شو کړای»، او د عالمونو سردار، د کائناتو سلطان، به په ډېر خپګان فرمایل: «والله، ما هم ونه شو کړای.» د ماسخوتن شاوخوا یې د مشرکانو هغه رمه، چې عبادت ته یې نه پرېښودل، په ډېر سخت برید شا ته وتمبوله او خوره وره یې کړه. قریشیان او غطفانیان، چې له دې خورېدو یې ځان را ټول نه کړای شو، د شپې د تېرولو لپاره خپلو لښکرګاوو ته شا ته شول. مجاهدین هم زموږ د ګران پیغمبر د خېمې پر لور روان شول. هغه مهال زموږ سردار فخر عالم (صلی الله علیه وسلم)، چې عالمونو ته د رحمت په توګه لېږل شوی دی، که څه هم ښېرا کول یې شریف عادت نه و، د لمانځه له امله یې زغم ونه کړای شو او مشرکانو ته یې داسې ښېرا وفرمایله: «څنګه یې چې موږ تر لمر لوېدو بوخت ساتلي او له لمانځه یې منع کړي یو، الله تعالی دې هم د هغوی کورونه، ګېډې او قبرونه له اوره ډک کړي!» د ماسپښین، مازدیګر او ماښام قضا شوي لمونځونه یې وکړل، بیا یې د ماسخوتن لمونځ ورکړ.

یا ربي، کافران منهزم کړه

مشرکان د دې جګړو وروسته، چې د اسلام د بشپړ له منځه وړلو لپاره یې کړې وې، پوه شول چې مسلمانانو ته د ورځې ماتې نه شي ورکولای. د هغوی په اند یوازینۍ چاره دا وه چې په هماغه سختۍ شپني بریدونه ترتیب کړي. یوازې په دې ډول مسلمانان ماتېدای شول. دا پرېکړه یې سمدستي عملي کړه او له یهودي بني قریظه سره یې یوځای شپني بریدونه پیل کړل. مشرکانو خپل عسکر په ډلو وېشلي وو او په نوبت یې برید کاوه. دا حال څو ورځې دوام وکړ. زموږ ګران پیغمبر په سر کې، او زړورو اصحاب کرامو، سره له دې چې وږي، بې خوبه او ستړي وو، دفاع ته دوام ورکړ. یو دښمن عسکر یې هم له خندقه دې خوا ته رانه پرېښود. دا په زړه او ځان شوې دفاع تر ټولو تېرو غزاګانو ډېره وېروونکې، سخته، ستونزمنه او زحمتناکه وه.

د هغو مشرکانو چې ورځې یې په جګړه تېرولې، د خوړو کمښت پیل شو. آسونه او اوښان یې هم په مړه کېدو شول، ځکه چې پر ځمکه یې یوه لپه وچ واښه هم نه موندل. له همدې امله د مشرکانو قوماندان د ضرار بن خطاب تر قوماندې لاندې یوه ډله د قریظې یهودیانو ته د خوړو د برابرولو لپاره لېږلې وه. یهودیانو، چې کافرانو ته یې هر څه قربانول، سمدستي د شلو اوښانو بار غنم، اوربشې، خرما او د څارویو لپاره بوس بار کړل او ویې سپارل. کله چې ضرار له خپلو عسکرو سره په خوښۍ راستنېده، د قبا شاوخوا له یوې ډلې صحابه وو سره مخ شول. زړورو اصحابو سمدستي برید وکړ. له یوې خونړۍ جګړې وروسته یې مشرکان وتښتول، بار شوي اوښان یې زموږ سردار پیغمبر ته وسپارل او د ډېرو دعاګانو وړ وګرځېدل.11 زموږ سردار د کائناتو سلطان (صلی الله علیه وسلم) پر خپلو هغو زړورو اصحابو زړه سوځاوه چې په دې سخته جګړه کې، چې نږدې یوه میاشت یې دوام وکړ، په ډېرو سختو حالونو کې پاتې شوي وو، او له پلرونو یې څو چنده زیات شفقت ورسره کاوه. د خپلو نامتو اصحابو د دې له انسانه پورته هڅو په وړاندې، پخپله یې مبارک تندی پر خاوره ایښود او د هغوی لپاره یې الله تعالی ته داسې زاري کوله:

«اې د سختۍ د خاوندانو فریادرسه! اې هغه الهي چې د اړو او بې چاره پاتې کسانو دعا قبلوې! ته زما او زما د اصحابو حال خامخا وینې او پرې پوهېږې. یا ربي! ته کافران منهزم کړه (ماتې ورکړه)، د هغوی په منځ کې بېلتون واچوه او د هغوی پر ضد موږ ته نصرت راکړه، بریا عطا کړه!..»

زموږ ګران پیغمبر به دا دعا په وروستیو ورځو کې ډېره تکراروله. مشرکانو د قحطۍ له امله د راغلو کړاوونو له کبله، خپل ټول ځواک لګاوه چې ژر تر ژره مسلمانان له منځه یوسي. په یوه ماښام، چې په داسې جګړه بوخت وو، د مشرکانو له لښکر څخه یو کس، چې د اسلام مینه یې په زړه کې لوېدلې وه، زموږ د سردار پیغمبر حضور ته راغی. دا د غطفان قبیلې نعیم بن مسعود و. زموږ ګران پیغمبر ته یې وویل: «یا رسول الله! زه راغلی یم چې تصدیق کړم چې الله تعالی یو دی او ته حق پیغمبر یې. الحمد لله چې په مسلمانېدو مشرف شوم. تر اوسه له تاسې سره جنګېدم. له دې وروسته به له کافرانو سره جنګېږم. هر څه چې امر راته وکړئ، کولو ته یې چمتو یم! یا رسول الله! حتی زما قوم هم نه پوهېږي چې زه مسلمان شوی یم.» زموږ سردار رسول اکرم وفرمایل: «کولای شې د دې کافرانو په منځ کې ننوځې، بېلتون پکې واچوې او هڅه وکړې چې یو له بله یې جلا کړې؟» هغه وپوښتل: «یا رسول الله! د الله تعالی په مرسته یې کولای شم یو له بله جلا کړم. خو ایا اجازه شته چې هر څه وغواړم ووایم؟» زموږ سردار وفرمایل: «جګړه چل دی، هر څه چې غواړې ویلای شې.»

حضرت نعیم بن مسعود لومړی د قریظې یهودیانو ته ورغی او ویې ویل: «تاسې زما هغه مینه پېژنئ چې له تاسې سره یې لرم. خو دا خبرې چې کوو یې، زموږ ترمنځ دې پاتې شي، هېڅوک دې پرې خبر نه شي!» یهودیانو قسم وخوړ: «هېڅوک به پرې خبر نه شي.» پر دې حضرت نعیم وویل: «د دې سړي (زموږ د سردار پیغمبر) کار خامخا یوه بلا ده. تاسې پوهېږئ چې له بني نضیر او بني قینقاع سره یې څه وکړل. ټولو ولیدل چې څنګه یې له خپلو ټاټوبو او کورونو وشړل. اوس قریشیان او غطفانیان راغلي او له مسلمانانو سره جنګېږي، او تاسې ورسره مرسته کوئ. سره له دې چې ورځې ورځې جنګېږو، لا تر اوسه کومې پایلې ته نه یو رسېدلي. که همداسې دوام وکړي، داسې ښکاري چې محاصره به اوږده شي. د قریشیانو او غطفانیانو مالونه، ملکیتونه، ټاټوبي او ماشومان ستاسې په څېر دلته نه دي. که په دې جګړه کې فرصت ومومي او بریالي شي، غنیمتونه به راټول کړي او ولاړ به شي. که ماتې وخوري، پرېږدي به یې او ځي به، او تاسې به له مسلمانانو سره یوازې پرېږدي. حال دا چې تاسې نه دومره ځواک لرئ او نه قوت چې له مسلمانانو سره مقابله وکړئ. د جګړې اوسنی حال هم ښيي چې مسلمانان به بریالي شي. که څنګه چې زه اټکل کوم همداسې وشي، مسلمانان به تر هغه تاسې پرې نه ږدي چې ټول مو له تورې تېر نه کړي. نو باید ژر کوم تدبیر ونیسو!…»12 یهودیانو، چې دا خبرې یې په ډېره تلوسه او وېره اورېدې، په دې ډېر خوښ شول چې حضرت نعیم د دوی دومره فکر کوي او ویې ویل: «تا موږ ته خپله دوستي په ښه توګه وښوده. دا هم راته ووایه چې څه ډول تدبیر باید ونیسو.» نعیم بن مسعود، چې د همدې شي انتظار یې کاوه، وویل: «سمه خبره دا ده: تر څو چې د قریشو او غطفان له مشرانو څخه ځیني ګروګان نه وي نیولي، له مسلمانانو سره هېڅکله جګړې ته مه ننوځئ! تر څو چې ګروګان ستاسې سره وي، هغوی له جګړې نه شي تښتېدای او تللای!» یهودیانو، چې دا یې هم ډېر ښه تدبیر وباله، مننه یې ترې وکړه او عزت او اکرام یې ورته وکړ. حضرت نعیم له یهودیانو جلا شو او سیده د قریشو لښکرګاه ته ورغی. قوماندانانو ته یې وویل: «تاسې پوهېږئ چې له محمد سره زما دښمني څومره ده او تاسې څومره خوښوم. یو شی مې زده کړی دی او د خپلې دوستۍ د غوښتنې له مخې مې تاسې ته د هغه رسول لویه دنده وګڼله. خو باید ژمنه وکړئ او قسم وخورئ چې دا څه چې درته وایم، هېچا ته به یې ونه رسوئ!» هغوی قسم وخوړ او په تلوسه یې وویل: «ووایه، غوږ درته نیسو.» هغه وویل: «خبر اوسئ چې د قریظې یهودیان پښېمانه شوي چې له تاسې سره یې تړون کړی، او محمد ته یې پیغام لېږلی دی: ‹له قریشو او د غطفان له مشرانو څخه به ګروګان واخلو او تا ته به یې وسپارو چې غاړې یې ووهې. بیا به له تا سره یو شو او تر هغه به جنګېږو چې د مشرکانو ریښه وباسو! خو ته باید زموږ وروڼه بني نضیر وبښې او ټاټوبی یې ورته بېرته ورکړې!› محمد هم د یهودیانو دا غوښتنې منلې دي! که یهودیانو له تاسې ګروګان وغوښتل، هېڅکله یې مه منئ، ټول به یې ووژني! پام کوئ چې زما دا خبرې هېڅوک وانه وري!…» قریشیانو د دې مهم خبر له امله له حضرت نعیم ډېره مننه وکړه او درناوی یې ورته وکړ.

«قسم په هغه الله تعالی چې زما وجود د هغه د قدرت په واک کې دی، هغه سختۍ چې ورسره مخ شوي یو، خامخا به له تاسې لرې کړای شي او تاسې به پراخۍ ته راوویستل شئ» حدیث شریف

نعیم بن مسعود (رضی الله عنه) له هغه ځایه ولاړ او غطفانیانو ته راغی. هغه څه چې یې قریشیانو ته ویلي وو، هغوی ته یې هم ووایه.

یوه ورځ وروسته د قریشو قوماندان بني قریظه ته پیغام ولېږه: «زموږ لپاره دلته پاتې کېدل ډېر سخت شول. ځکه چې هوا سړه ده او څاروي مو له لوږې مري. نن شپه ښه تیاری ونیسئ، چې سبا ټول یوځای سخت برید وکړو.» یهودیانو ځواب ورکړ: «موږ یو خو د شنبې په ورځ جګړه نه کوو، او بل د دې لپاره چې له تاسې سره په جګړه کې ګډون وکړو، باید له خپلو مشرانو څخه ډېر کسان موږ ته ګروګان راکړئ. که د محاصرې موده اوږده شي او تاسې عاجز شئ او خپل هېواد ته ستانه شئ، نو موږ به مو محمد ته سپارلي یو. که ګروګان راکړئ، موږ به پرې نه ږدئ او نه به ځئ!…» کله چې دا خبر د قریشو قوماندان ته ورسېد، ویې ویل: «د نعیم بن مسعود خبره رښتیا وه!» او یهودیانو ته یې بیا پیغام ولېږه: «موږ به تاسې ته حتی یو سړی هم ګروګان نه درکوو. که سبا راشئ او له موږ سره وجنګېږئ، ډېره ښه؛ که نه، موږ خپل ټاټوبي ته ځو. او تاسې به له محمد او اصحابو سره یې یوازې پاتې شئ!…»

د قریظې یهودیانو چې دا واورېدل، فکر یې وکړ چې د نعیم خبره رښتیا وختله او ویې ویل: «په دې حالت کې موږ هم له تاسې سره یوځای نه کېږو او له مسلمانانو سره نه جنګېږو…» په دې توګه د دواړو خواوو په زړونو کې وېره ولوېده.13 جبرئیل علیه السلام زموږ سردار پیغمبر ته راغی او زېری یې ورکړ چې الله تعالی به مشرکان په توپان تباه کړي. پر دې د عالمونو سردار پر خپلو مبارکو زنګونونو کېناست، مبارک لاسونه یې وغځول او ویې فرمایل: «الهي! ستا شکر کوم چې پر ما او زما پر اصحابو دې رحم وکړ» او الله تعالی ته یې خپل شکر وړاندې کړ. بیا یې خپلو زړورو اصحابو ته زېری ورکړ. هغه شپه د شنبې شپه وه. هره خوا سخته تیاره خپره شوې وه، سترګې سترګه نه لیدله. بیا سخته یخني او ورپسې ډېر سخت باد په لګېدو شو.

حضرت حذیفه بن یمان دا شپه داسې بیان کړه: «په داسې شپه کې وو چې تر هغه وخته مو تر هغې تیاره شپه نه وه لیدلې. د دې سختې تیارې سره د تالندې په څېر شور سره یو وېرونکی باد هم په لګېدو شو. په دې وخت کې زموږ سردار پیغمبر موږ ته خبر راکړ چې د مشرکانو لښکر په وارخطايي او وېره کې لوېدلی او په خپل منځ کې یې شخړه پیدا شوې ده. موږ له سختې یخنۍ، لوږې او د شپې له وحشته پښو ته نه شو درېدای، په خپل ځای مو پر ځانونو یو څه اچولي وو او انتظار مو کاوه. رسول الله لمانځه ته ودرېد او د شپې یوه برخه یې په لمانځه تېره کړه.

بیا یې موږ ته مخ راواړاوه او ویې فرمایل: ‹ستاسې په منځ کې څوک شته چې د مشرکانو لښکر ته ورشي، د هغوی حال وڅېړي او ما ته خبر راوړي؟ له الله تعالی څخه به وغواړم چې څوک دا خبر راوړي، په جنت کې زما ملګری شي.› حاضرو له سختې لوږې او یخنۍ پاڅېدای نه شول. بیا زموږ سردار رسول الله ما ته راغی. له یخنۍ او لوږې پر دواړو زنګونونو ناست او راټول شوی وم. زموږ سردار رسول الله لاس راباندې کېښود او ویې فرمایل: ‹ته څوک یې؟› ومې ویل: ‹یا رسول الله! زه حذیفه یم.› زموږ سردار رسول الله وفرمایل: ‹ورشه، وګوره چې دا قوم څه کوي! تر څو چې ما ته بېرته راشې، هغوی ته غشی او ډبره مه ویشته، نېزه او توره مه وهه. تر څو چې ما ته بېرته راشې، نه به له یخنۍ او نه به له ګرمۍ زیان وینې، نه به بندي کېږې او نه به شکنجه کېږې.›

توره او لیندۍ مې واخیستې او د تګ لپاره چمتو شوم. زموږ سردار رسول الله زما لپاره دعا وفرمایله: ‹الهي! له مخې او شا، له ښي او کیڼ، له پاسه او لاندې یې وساته.›

د مشرکانو پر لور روان شوم. لکه په حمام کې چې ګرځم. والله، په ما کې نه وېره وه، نه یخني او نه رېږدېدل. په پای کې د مشرکانو لښکرګاه ته ورسېدم. قوماندانانو او مشرانو یې په یوه سنګر کې اور بل کړی و او ځانونه یې ګرمول. ابوسفیان ویل: ‹له دې ځایه باید ولاړ شو.› سمدستي مې په زړه کې راوګرځېدل چې هلته یې ووژنم. له ترکشه مې یو غشی راوویست او په لیندۍ کې مې کېښود. ما غوښتل چې د اور له رڼا څخه په ګټه اخیستو یې وویشتم. همدا چې ویشتل مې غوښتل، د رسول الله دا خبره مې را په یاد شوه: ‹تر څو چې ما ته بېرته راشې، هېڅ پېښه به نه جوړوې› او له وژلو یې تېر شوم. له دې وروسته مې په ځان کې پیاوړې زړورتیا وموندله. د مشرکانو منځ ته ورننوتم او د اور څنګ ته کېناستم. نه لیدل شوي سخت باد او د الله تعالی نه لیدونکي لښکر (پرښتو) له هغوی سره هغه کول چې باید کړي یې وای. له باده یې لوښي اوړېدل، اورونه او څراغونه یې مړه کېدل او خېمې یې پر سرونو ړنګېدې. په یوه شېبه کې د مشرکانو د لښکر قوماندان ابوسفیان پاڅېد او ویې ویل: ‹ښايي ستاسې په منځ کې څارونکي او جاسوسان وي، پام وکړئ، هر څوک دې وګوري چې څنګ ته یې څوک دی! هر څوک دې د خپل څنګ ناست لاس ونیسي.› ابوسفیان لکه چې احساس کړې وه چې یو پردی ورننوتلی دی. سمدستي مې لاسونه وغځول، د هغو دوو کسانو لاسونه مې ونیول چې ښي او کیڼ لوري ته مې ناست وو، او مخکې له دې چې دوی مې وپوښتي، ما د هغوی نومونه وپوښتل. په دې ډول مې د پېژندل کېدو مخه ونیوله. په پای کې ابوسفیان خپل لښکر ته داسې خطاب وکړ: ‹اې قریشو! تاسې په داسې ځای کې نه یاست چې پاتې شئ. آسونه او اوښان په مړه کېدو شول. قحطي هره خوا خپره شوې ده.

ګورئ چې له باده پر موږ څه راغلل. سمدستي کډه وکړئ او ولاړ شئ! ګورئ، زه ځم!› دا یې وویل او پر اوښ سپور شو. د مشرکانو لښکر په خوار حال راټول شو او د مکې پر لور روان شو. پر هغوی شګه او جغل ورېدل.14 کله چې د مشرکانو لښکر ولاړ، زه هم زموږ د سردار رسول الله پر لور روان شوم. کله چې نیمې لارې ته ورسېدم، شاوخوا شل سپین پټکي لرونکي سپاره (پرښتې) مخې ته راغلل. ما ته یې وویل: ‹رسول الله ته خبر ورکړه چې الله تعالی دښمن تار په تار کړ…› کله چې زموږ سردار رسول الله ته ستون شوم، پر یوه ټغر یې لمونځ کاوه. خو همدا چې ستون شوم، هغه یخني او رېږدېدل چې له تګه مخکې مې درلودل، بیا راپیل شول. زموږ سردار رسول الله له لمانځه وروسته پوښتنه وفرمایله چې څه خبر مې راوړی دی. ما هم خبر ورکړ چې مشرکان په څه خوار حال کې لوېدلي او ولاړل. رسول الله په دې خبر ډېر خوښ شو او موسکی شو. څو ورځې بې خوبه وو. زموږ پیغمبر زه هم ځان ته نږدې کړم او د هغه ټغر یوه څنډه یې چې پر ده و، پر ما واچوله. هغه شپه مو همداسې سهار کړه. د سحر په وخت رسول الله زه راویښ کړم. کله چې سهار شو، د مشرکانو له لښکر هېڅ اثر نه و پاتې.» تر هغه چې مکې ته نږدې شول، پسې یې سخت باد لګېده او شا ته یې تل د تکبیر غږونه اورېدل.

کله چې د قریشو مشرکانو خپل لښکرګاه پرېښود او وتښتېدل، نورو مشرکو قبیلو چې ورپسې راغلې وې، هم مدینه پرېښوده. د داسې لویې ماتې په غم او خپګان کې ډوب شول چې هېڅکله به یې هېره نه کړي. په داسې حال کې چې هغوی په دې ماتې اخته کېدل، د کائناتو سردار (صلی الله علیه وسلم) او د هغه نامتو اصحاب (رضی الله عنهم) الله تعالی ته د شکر په سجده ولوېدل، حمد یې ووایه او خپل شکر یې وړاندې کړ.

«الهي! ستا شکر کوم چې پر ما او زما پر اصحابو دې رحم وکړ» حدیث شریف

مجاهدینو د «الله اکبر! الله اکبر!…» د نارو په منځ کې د نوراني مدینې لاره ونیوله. د مدینې کوڅې په یوه شېبه کې له ماشومانو ډکې شوې، چې د کائناتو سلطان او خپلو مبارکو پلرونو، ترونو، ماماګانو او مشرانو وروڼو ته هرکلي ته راوتلي وو. زموږ سردار پیغمبر هم په موسکا ورته ځواب ورکاوه… د خندق په غزا کې شپږ شهیدان ورکړل شوي وو… د دې غزا په اړه الله تعالی په آیتونو کریمه کې فرمایي، چې معنا یې دا ده: «الله تعالی هغه کافران (د خندق په غزا کې) په داسې حال کې چې هېڅ خیر او بریا ته ونه رسېدل، له خپلې غوسې سره بېرته وګرځول. په دې ډول الله تعالی (د پرښتو او باد په وسیله) په جګړه کې (د بریا لپاره) مؤمنانو ته بس شو. الله تعالی پر هر څه قادر دی. هغه عزیز دی، پر هر څه غالب دی.»15

«اې هغو کسانو چې ایمان مو راوړی دی! پر تاسې د الله تعالی نعمتونه یاد کړئ. کله چې پر تاسې (د خندق په غزا کې) لښکرو برید کړی و، نو موږ پر هغوی یو باد او داسې لښکرې (له پرښتو) ولېږلې چې تاسې نه لیدې…»16

له دې جګړې وروسته زموږ ګران پیغمبر وفرمایل: «اوس نوبت ستاسې دی. له دې وروسته قریش پر تاسې نه شي راتلای.»

د بني قریظه غزا