د حدیبیې پېښه
نیت عمره، پایله حدیبیه
د هجرت د شپږم کال د ذوالقعدې میاشت وه. یوه شپه زموږ سردار محترم نبي (صلی الله علیه وسلم) په خوب کې ولیدل چې له اصحاب کرامو سره مکې مکرمې ته تللي، د کعبې معظمې طواف یې کړی، ځینو ویښتان لنډ کړي او ځینو خریلي دي. کله چې زموږ سردار رسول الله دا خوب خپلو اصحابو ته بیان کړ، هغوی ډېر په جوش راغلل. له هجرت راهیسې به په لومړي ځل مکې ته تلل، چې هلته زېږېدلي او لوی شوي وو، د ترخو او خوږو یادونو ډک ښکلی ټاټوبی یې و. هغې مقدسې کعبې ته به یې زیارت او طواف کاوه چې په پنځو وختو لمونځونو کې یې مخ ورته اړاوه او د هغې ارمان یې درلود. دا څومره ښکلی زېری و… اصحاب کرامو همدا چې زموږ د ګران پیغمبر دا زېری ترلاسه کړ: «تاسې به خامخا مسجد الحرام ته ننوځئ!»، سمدستي یې تیاری پیل کړ. زموږ سردار حبیب اکرم له تیاري وروسته عبدالله بن ام مکتوم په مدینه کې ځای ناستی پرېښود. د ذوالقعدې میاشتې په لومړۍ دوشنبه پر خپلې قصواء نومې اوښې سپور شو. له یو زر او څلور سوه تیار شویو اصحابو سره یې له هغو کسانو سره خدای په اماني وکړه چې په مدینه کې پاتې کېدل. د عمرې نیت یې وکړ او د مقدس ښار مکې پر لور روان شول. له ځانه سره یې د مسافر وسله، یعنې تورې، او د حلالولو لپاره اویا اوښان اخیستي وو. له قافلې څخه دوه سوه سپاره او څلور صحابي مېرمنې وې. له مېرمنو یوه زموږ د ګران پیغمبر مبارکه او پاکه مېرمن، زموږ مور حضرت ام سلمه وه. کله چې ذوالحلیفه نومي میقات ته ورسېدل، احرام یې وتاړه او د ماسپښین لمونځ یې وکړ. بیا یې د حلالېدونکو اوښانو غوږونه نښه کړل او په غاړو یې پړي وتړل. ناجیه بن جندب اسلمي ته مرستندویان ورکړل شول او د اوښانو په سر دنده ورکړل شوه. عباد بن بشر د شل کسیزې سپرو ډلې قوماندان وټاکل شو او د کشف لپاره مخکې ولېږل شو. بشر بن سفیان د خبر راوړونکي په توګه مکې ته ولېږل شو.1 زموږ ګران پیغمبر او زړورو اصحابو، چې احرام یې اغوستی و او په سپینو کې پټ وو، د الله تعالی په حمد، د هغه د شان د لوړتیا په تصدیق او په زارۍ پیل وکړ:
«لبیک اللهم لبیک! لبیک لا شریک لک لبیک! ان الحمد والنعمة لک والملک، لا شریک لک!»
(حاضر یم، الهي حاضر یم! ستا بلنې ته مې په خبره او ټول وجود بیا بیا ځواب ووایه، ستا امر ته مې غاړه کېښوده. ستا هېڅ شریک نشته، په ټول وجود تا ته متوجه شوم. حمد او نعمت یوازې ستا دي. پاچاهي هم ستا ده. ستا هېڅ شریک نشته.) دې مبارکې تلبیې ځمکه او آسمان په ازانګو کړي وو، او ذوالحلیفه په یوه نوراني فضا کې پټه شوې وه. ټول په جوش کې وو، او د دې لپاره چې ژر مکې ته ورسېږي، له ذوالحلیفې روان شوي وو.
په لاره کې حضرت عمر او حضرت سعد بن عباده زموږ سردار حبیب اکرم ته ورنږدې شول او خپله اندېښنه یې څرګنده کړه: «یا رسول الله! ایا پر هغو کسانو چې له تا سره په جګړه کې دي، بې وسلې ورځو؟ وېرېږو چې قریشیان به درباندې برید وکړي او ستاسې مبارک بدن ته به زیان ورسوي!…» د دواړو جهانونو سرور ورته وفرمایل: «ما د عمرې نیت کړی دی. په دې حال کې نه غواړم وسله یوسم.»
سفر په ارامۍ تېرېده. د لارې پر سر په بېلابېلو قبیلو تېرېدل، او زموږ سردار پیغمبر هغوی اسلام ته رابلل. ځینو یې له منلو ډډه کوله او ځینو ډالۍ لېږلې. په دې ډول یې نیمه لاره ووهله او د عسفان شا ته غدیر الاشطاط نومې ځای ته ورسېدل. دلته حضرت بشر بن سفیان، چې مخکې د مکیانو د خبر راوړلو دنده ورته سپارل شوې وه، له قریشیانو سره له لیدو وروسته بېرته راغی. زموږ سردار پیغمبر ته یې هغه څه داسې بیان کړل چې لیدلي یې وو: «یا رسول الله! قریشیان ستا له راتګه خبر شوي. له وېرې یې د شاوخوا قبیلو لپاره مېلمستیاوې جوړې کړې او مرسته یې ترې غوښتې. د دوه سوه کسانو د سپرو یوه ډله یې ستاسې پر لور د کشف لپاره روانه کړې ده. شاوخوا قبیلو دا غوښتنه منلې او په بلدح کې سره یوځای شوي دي. ډېر پوځونه یې راټول کړي او قسم یې خوړلی چې تاسې مکې ته پرې نه ږدي.»
د عالمونو سردار په دې خبر ډېر خپه شو او ویې فرمایل: «قریش هلاک شو. جګړو خو یې لا دمخه خوړلي او ختم کړي دي… د قریشو مشرکان ګمان کوي چې کوم ځواک لري؟ والله، تر هغه به له هغوی سره له جګړې هېڅکله لاس وانه خلم چې دا دین، چې الله تعالی زه یې د خپرولو لپاره لېږلی یم، حاکم او برلاسی نه شي، او سر مې له تنې جلا نه شي!» بیا یې خپلو زړورو اصحابو ته مخ واړاوه او د دې موضوع په اړه یې د هغوی رایه او نظر وپوښت. نامتو اصحابو، چې په ټول وجود یې ځانونه رسول الله ته وقف کړي وو، وویل: «الله تعالی او د هغه رسول ښه پوهېږي. یا رسول الله! ځانونه مو درنه قربان شي! موږ د بیت الله د طواف په نیت روان شوي یو. نه د چا د وژلو لپاره راغلي یو او نه د جګړې لپاره. خو که وغواړي چې د کعبې له زیارته مو منع کړي، خامخا به ورسره وجنګېږو او خپل هدف ته به ورسېږو!…» د اصحاب کرامو دا کلک حال زموږ ګران پیغمبر ته خوښ شو. ویې فرمایل: «نو راځئ، د الله تعالی په شریف نوم روان شئ!…» صحابه زموږ د سردار پیغمبر شاوخوا د «لبیک اللهم لبیک!…» په ویلو تلبیه او د «الله اکبر! الله اکبر!…» په ویلو تکبیر ویلو سره د مکې پر لور مخکې روان شول.
یو ماسپښین بلال حبشي د خپل غږ په ټوله ښکلا محمدي اذان ووایه او اعلان یې وکړ چې د لمانځه وخت شوی دی. په دې وخت کې د قریشو دوه سوه کسیزه د سپرو ډله هلته ورسېده، د مکې او صحابه وو ترمنځ ودرېده او د برید لپاره چمتو حالت یې ونیو. سره له دې هم، د عالمونو سردار له خپلو لوړو اصحابو سره صف وتاړه او لمانځه ته ودرېد. زموږ د ګران پیغمبر شا ته د شاوخوا یو زر او څلور سوو اصحابو په صفونو کې بې خوځښته په قیام کې درېدل او رکوع ته ټیټېدل د لیدو وړ منظره وه. په تېره بیا د ټولو یوځای سجدې ته تلل داسې و لکه یو هیبتناک غر چې ټیټ او بیا نېغ شي.
«په الله تعالی قسم، قریش چې له ما څه وغواړي، د بیت شریف د تعظیم په شرط به یې ومنم» حدیث شریف
د حدیبیې سفر
د الله تعالی په حضور کې د هغوی تواضع، چې شریف تندي یې پر خاوره ایښودل، د قریشو د ځینو سپرو په زړونو کې د اسلام مینه واچوله. کله چې اصحاب کرامو سلام وګرځاوه او له لمانځه فارغ شول، د قریشو د سپرو قوماندان افسوس وکړ: «که مو د مسلمانانو له دې حال ګټه اخیستې وای او برید مو کړی وای، ډېری به مو وژلي وای!… ولې مو په لمانځه کې ورباندې برید ونه کړ؟» او بیا یې خپلو ملګرو ته خبر ورکړ چې دا ځل به فرصت له لاسه نه ورکوي: «مه خپه کېږئ. هر څنګه چې وي، یو بل لمانځه ته به ودرېږي چې تر ځانونو او ماشومانو یې هم ورته ګران دی!…» د هغوی دا خبرې الله تعالی د جبرئیل علیه السلام په وسیله د وحي په لېږلو سره زموږ سردار پیغمبر ته خبر کړې. په راغلي آیت کریمه کې داسې فرمایل شوي وو: «(اې زما حبیبه!) کله چې ته هم د دوی په منځ کې یې او (د دښمن په وړاندې) هغوی ته (خپلو اصحابو ته) لمونځ ورکوې، (هغوی دوه برخې کړه،) یوه برخه دې له تا سره (په لمانځه کې، او بله برخه د دښمن په وړاندې) ودرېږي. وسلې دې له ځانه سره ولري. هغه کسان چې له تا سره په لمانځه کې دي او یو رکعت یې وکړ، (د لمانځه له ماتوونکو عملونو ځان ساتلو سره) د دښمن مخې ته دې ولاړ شي. له دې وروسته دې هغه بله برخه چې لا یې لمونځ نه دی کړی، راشي او دویم رکعت دې له تا سره وکړي، او هغوی دې هم خپلې زغرې، ساتونکي وسایل او وسلې له ځانه سره ولري. (تشهد دې له تا سره ووايي. کله چې ته سلام وګرځوې، هغوی دې بې سلام ګرځولو د دښمن مخې ته ولاړ شي، هغه کسان چې مخکې یې یو رکعت کړی، دې بېرته راشي، پخپله دې یو بل رکعت وکړي او سلام دې وګرځوي. هغه کسان چې دویم رکعت یې له امام سره کړی، دې هم بیا راشي، یو بل رکعت دې وکړي، لمونځ دې بشپړ کړي او سلام دې وګرځوي.) کافران غواړي چې تاسې له خپلو وسلو او سامانونو غافل شئ، چې پر تاسې ناڅاپه برید وکړي… که تاسې ته له بارانه کوم کړاو وي، یا ناروغ یاست، نو د وسلو په ایښودلو کې پر تاسې کومه ګناه نشته. خو بیا هم ټول احتیاطي تدبیرونه ونیسئ. بېشکه الله تعالی کافرانو ته سپکوونکی او ذلیلوونکی عذاب تیار کړی دی.»2 د مازدیګر په وخت کې چې حضرت بلال اذان ووایه، د قریشو سپاره بیا د مکې او اصحاب کرامو ترمنځ د برید لپاره چمتو ودرېدل. زموږ سردار پیغمبر خپلو اصحابو ته لمونځ هماغسې ورکړ لکه څنګه چې په آیت کریمه کې بیان شوی و. مشرکان د مسلمانانو په دې احتیاط سره لمونځ کولو حیران شول. الله تعالی د هغوی په زړونو کې وېره واچوله. د هېڅ کار جرئت یې ونه کړ. مکې ته د خبر وړلو لپاره له هغه ځایه ولاړل. زموږ سردار پیغمبر او اصحاب یې هم له دې ځایه د مکې پر لور روان شول. کله چې د مقدسې مکې پولې ته ورسېدل، زموږ د سردار رسول الله (صلی الله علیه وسلم) اوښه قصواء، بې له کوم ښکاره لامله، ناڅاپه کېناسته. د پورته کولو لپاره یې ډېر زیار وکړ، خو پاڅېده نه. پر دې د کائناتو سلطان وفرمایل: «د هغې د داسې کېناستو عادت نه دی. خو هغه الله تعالی چې یو وخت یې (د ابرهه) پیل مکې ته له ننوتو منع کړ، اوس یې قصواء هم منع کړه. قسم په هغه الله تعالی چې زما وجود د هغه د قدرت په واک کې دی، قریش له ما څخه د هغو شیانو څخه چې الله تعالی د حرم په دننه کې حرام کړي دي (لکه د جګړې او وینې تویېدو پرېښودل) هر یو چې وغواړي، خامخا به یې دا غوښتنه پوره کړم!»
بیا یې وغوښتل چې قصواء پورته کړي. اوښه ټوپ وهلو سره پاڅېده. د حرم له پولو دننه ونه ننوته، بلکې سمه د پولې پر سر حدیبیه نومې ځای کې ودرېده. زموږ سردار پیغمبر او اصحاب کرام په دې ځای کې، چې لږې اوبه یې درلودې، مېشت شول.
«د قریشو مشرکان ګمان کوي چې کوم ځواک لري؟ والله، تر هغه به له هغوی سره له جګړې هېڅکله لاس وانه خلم چې دا دین، چې الله تعالی زه یې د خپرولو لپاره لېږلی یم، حاکم او برلاسی نه شي، او سر مې له تنې جلا نه شي!» حدیث شریف
رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) امر وکړ چې خېمه یې د مبارکې مکې له پولې بهر ودرول شي. له اصحابو سره یې دلته په انتظار پیل وکړ. کله به چې وخت راغی، لمونځونه به یې د مکې مکرمې د پولې دننه کول. په کوهیانو کې د څښلو او کارولو اوبه پاتې نه شوې. یوازې زموږ د سردار پیغمبر په لوټه کې وې. صحابه، چې سخت حال ته لوېدلي وو، وویل: «یا رسول الله! ځانونه مو درنه قربان شي! زموږ سره یوازې ستاسې په لوټه کې اوبه دي. هلاک شوو.»
د عالمونو سردار وفرمایل: «تر څو چې زه ستاسې په منځ کې یم، تاسې نه هلاکېږئ.» بیا یې «بسم الله» ووایه او مبارک لاس یې د لوټې پر سر کېښود. بیا یې پورته کړ او ویې فرمایل: «واخلئ!…»، چې د مبارکو ګوتو له منځه یې لکه له چینې اوبه روانې شوې. اصحاب کرامو په مړه ګېډه اوبه وڅښلې، اودس یې وکړ، ټولې مشکې یې ډکې کړې او آسونه او اوښان یې خړوب کړل. زموږ ګران پیغمبر، د رحمت سمندر، چې په موسکا یې خپلو اصحابو ته کتل، د الله تعالی حمد یې وکړ. حضرت جابر بن عبدالله، چې هغه ورځ هلته حاضر و، وفرمایل: «موږ یو زر او څلور سوه کسان وو. که سل زره کسان هم وای، هغه اوبه به ټولو ته بس وې.»
د رضوان بیعت
کله چې زموږ سردار رسول اکرم په حدیبیه کې و، د خزاعې قبیلې مشر بدیل، چې له پخوا راهیسې د مسلمانانو دوست و، حضور ته راغی او خبر یې ورکړ چې د قریشو لښکر، د شاوخوا قبیلو په یوځای کېدو، په حدیبیه کې مېشت شوی او قسم یې خوړلی چې تر هغه به جنګېږي چې لښکر یې خور نه شي. پر دې زموږ سردار پیغمبر وفرمایل: «موږ دلته له هېچا سره د جګړې لپاره نه یو راغلي. یوازې د عمرې کولو، او د کعبې معظمې د طواف او زیارت لپاره راغلي یو. سره له دې، څوک چې موږ د بیت الله له زیارته منع کړي، ورسره به وجنګېږو. بېشکه جګړو قریش ډېر ستړي کړي، کمزوري کړي او ډېرو زیانونو ته یې اړ کړي دي. که هغوی وغواړي، د اوربند یوه موده به ورته وټاکم. په دې موده کې دې زما له خوا په امن کې وي. زما او د نورو قبیلو ترمنځ دې نه ورګډېږي. ما دې له هغوی سره یوازې پرېږدي. که زه پر هغو قبیلو بریالی شوم، او جناب حق هغوی ته هدایت عطا کړ او مسلمانان شول، د قریشو مشرکان هم که وغواړي، د هغوی په څېر مسلمانان کېدای شي. که زه، لکه څنګه چې دوی ګمان کوي، پر نورو ډلو بریالی نه شوم، نو دوی به پخپله ارام شي او ځواک به ترلاسه کړي. که د قریشو مشرکانو دا ونه منل او له ما سره جګړې ته ودانګل، قسم په هغه الله تعالی چې زما وجود د هغه د قدرت په واک کې دی، د دې دین لپاره چې د خپرولو هڅه یې کوم، تر هغه به ورسره جنګېږم چې سر مې له تنې جلا شي. بیا به الله تعالی هم پرته له شکه خپله هغه ژمنه پوره کړي چې له ما سره د مرستې په اړه یې کړې ده!»
د خزاعې قبیلې مشر بدیل د قریشو لښکرګاه ته زموږ د سردار پیغمبر د فرمایلو د رسولو لپاره روان شو. مشرکانو چې له بدیل څخه زموږ د سردار رسول الله فرمایل واورېدل، له خپلو مخکښو سړیو څخه یې عروه بن مسعود د خبرو لپاره زموږ سردار پیغمبر ته ولېږه. کله چې عروه خبر ورکړ چې قریش په دې کلک تصمیم لري چې هېڅوک مکې ته پرې نه ږدي، زموږ سردار حبیب اکرم وفرمایل: «اې عروه! د الله لپاره ووایه! ایا د دې قرباني اوښانو له قربانۍ، او د دې کعبې معظمې له زیارت او طوافه منع کېدای شي؟» بیا یې هغه څه چې د خزاعې قبیلې مشر ته یې ویلي وو، عروه ته هم ووایه.
عروه له یوې خوا زموږ سردار پیغمبر ته غوږ نیولی و، او له بلې خوا یې د اصحاب کرامو حال او خوځښت، یو له بل سره او د عالمونو له سردار سره د هغوی چلند، درناوي او احترام ته پام کاوه. زموږ د ګران پیغمبر له وړاندیز اورېدو وروسته پاڅېد او روان شو چې قریشیانو ته یې بیان کړي. هغوی ته ورغی او ویې ویل: «اې د قریشو ټولګیه! تاسې پوهېږئ چې زه د قیصر، نجاشي او کسری په څېر د ډېرو پاچاهانو حضور ته د استازي په توګه تللی یم. قسم خورم چې تر اوسه مې نه دي لیدلي چې کوم پاچا ته دې هغه درناوی او احترام وشي چې مسلمانان یې محمد ته کوي. له صحابه وو یې هېڅوک بې له اجازې خبرې نه کوي. که د هغه له سره یو ویښته ولوېږي، په بېړه یې اخلي او د برکت لپاره یې په غېږ کې ساتي. کله چې د هغه په حضور کې خبرې کوي، غږونه دومره ټیټوي چې نه اورېدل کېږي. د هغه د درناوي له امله یې مخ ته نه شي کتلای او سترګې ښکته اچوي. که خپلو اصحابو ته کومه اشاره وکړي یا کوم امر وکړي، هڅه کوي چې که د ځان په بیه هم وي، پوره یې کړي.
اې د قریشو جماعته! هر څومره چې خپلو تورو ته لاس کړئ او ټولې چارې وکاروئ، هغوی به د خپل پیغمبر یو ویښته هم تاسې ته ونه سپاري. حتی دا به هم پرې نه ږدي چې هغه ته څه زیان ورسېږي او څوک لاس ورته وروړي. حال همدا دی. له دې وروسته ښه فکر وکړئ! په داسې حال کې محمد موږ ته ښه اوربند وړاندې کوي، ګټه ترې واخلئ!»
د قریشو مشرکانو دا خبرې ونه منلې، له عروه سره یې سپک چلند وکړ او خپه یې کړ. زموږ سردار رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) چې د قریشو له لښکرګاه څخه کوم خبر رانه غی، خراش بن امیه یې د خپلو وړاندیزونو د تکرار لپاره د استازي په توګه ولېږه. مشرکانو د اسلام له استازي سره ډېر سپک چلند وکړ. اوښ یې ورته حلال کړ او ویې خوړ، او پخپله یې پرې د وژلو لپاره برید وکړ. خراش بن امیه، چې په ډېر زحمت یې ترې ځان خلاص کړ، زموږ د سردار پیغمبر حضور ته راغی او حال یې بیان کړ، او هغه د خپل استازي پر دې سپکاوي ډېر خپه شو. په دې وخت کې د مشرکانو له لښکرګاه څخه د احابیشو قبیلې مشر حلیس ښکاره شو. زموږ د سردار پیغمبر پر لور راته. مشرکانو هغه د استازي په توګه ټاکلی و. زموږ ګران پیغمبر چې ولیدل حلیس راځي، ویې فرمایل: «دا راتلونکی له داسې قوم څخه دی چې قرباني ته درناوی کوي او د الله تعالی د امرونو په پوره کولو او عبادت کولو کې هڅه کوي. (اې زما اصحابو!) قرباني اوښان د هغه پر لور وشړئ چې ویې ویني!» اصحاب کرامو قرباني اوښان د هغه پر لور خوشې کړل او د «لبیک اللهم لبیک!» په ویلو یې تلبیه وویله. حلیس چې هغه قرباني څاروي ولیدل چې غاړې یې تړلې او غوږونه یې نښه شوي وو، ډېر وخت یې ورته وکتل. سترګې یې ډکې شوې، اوښکې یې راغلې، او له دې یې ځان ونه شو ساتلای چې د روح له ژورو راوتلي غمجن غږ سره ووايي: «د مسلمانانو د کعبې له طواف او زیارت پرته بل هېڅ نیت نشته. له دې یې منع کول څومره بد کار دی! د کعبې په رب قسم، قریشیان به د دې ناسم کار له امله هلاک شي!» د عالمونو سردار چې دا خبرې واورېدې، ویې فرمایل: «هو، همداسې ده، اې د بني کنانه وروره.» حلیس له شرمه زموږ د سردار رسول الله حضور ته رانه غی، او حتی مبارک مخ ته یې هم ونه شو کتلای. د قریشو لښکرګاه ته ستون شو. هغه څه یې چې لیدلي وو، بیان کړل او خپل نظر یې په ښکاره ووایه: «زه دا سم نه ګڼم چې هغه د کعبې له زیارته منع کوئ.» د قریشو مشرکان ډېر په غوسه شول او حلیس یې په جهالت تورن کړ.
«اې عروه! د الله لپاره ووایه! ایا د دې قرباني اوښانو له قربانۍ، او د دې کعبې معظمې له زیارت او طوافه منع کېدای شي؟» حدیث شریف
مشرکانو دا ځل مکرز بن حفص، چې په ظلم مشهور و، د استازي په توګه ولېږه. هغه هم خپل ځواب واخیست او ستون شو. د مکرز له استازیتوب وروسته مشرکانو ته دا وېره پیدا شوه چې مسلمانان به ناڅاپي برید وکړي.
زموږ سردار پیغمبر نه غوښتل چې کار نیمګړی پرېږدي، او غوښتل یې له خپلو اصحابو څخه داسې څوک ولېږي چې د قریشو په نزد درناوی ولري. په پای کې پرېکړه وشوه چې حضرت عثمان ولېږل شي. زموږ ګران پیغمبر عثمان بن عفان ته وفرمایل: «ووایه: ‹موږ دلته له هېچا سره د جګړې لپاره نه یو راغلي. یوازې د کعبې معظمې د طواف او زیارت لپاره راغلي یو. هغه قرباني اوښان به چې له موږ سره دي، حلال کړو او ستانه به شو›، او هغوی اسلام ته راوبوله!» سربېره پر دې یې ټینګار وکړ چې په مکه کې مسلمانانو ته زېری ورکړي چې مکه به ډېر ژر فتح شي.3
حضرت عثمان مشرکانو ته ورغی او زموږ د سردار پیغمبر فرمایل یې عیناً ورته بیان کړل. هغوی د حضرت عثمان وړاندیز ته هم منفي ځواب ورکړ. ویې ویل چې که وغواړي، یوازې هغه پخپله د بیت الله طواف کولای شي. خو حضرت عثمان وفرمایل: «تر څو چې رسول علیه السلام د بیت الله طواف نه وي کړی، زه یې هم نه کوم!» مشرکانو چې پر دې ډېر په غوسه شول، هغه یې ایسار کړ. دا خبر اصحابو ته داسې ورسېد: «عثمان شهید کړای شو.» کله چې یې زموږ سردار پیغمبر ته خبر ورکړ، ډېر خپه شو او ویې فرمایل: «که دا خبر رښتیا وي، تر هغه به له دې ځایه نه ځو چې له دې قوم سره ونه جنګېږو.» بیا هلته د سمرې په نامه د یوې ونې لاندې کېناست، «الله تعالی ما ته امر کړی دی چې تاسې ما سره بیعت وکړئ» یې وفرمایل او خپل اصحاب یې بیعت ته راوبلل. زړورو اصحابو خپل لاسونه زموږ د سردار پیغمبر پر مبارک لاس کېښودل او ژمنه یې وکړه: «بیعت مو وکړ چې تر هغه به ستا مخې ته جنګېږو او فتح به ترسره کوو چې الله تعالی تا ته بریا درکړي، یا به په دې لار کې شهیدان شو!» زموږ سردار پیغمبر خپل یو لاس پر بل لاس کېښود او د حضرت عثمان په نامه، چې هلته حاضر نه و، له ځان سره بیعت وکړ. زموږ سردار رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) د خپلو اصحابو په دې بیعت ډېر خوښ شو او ویې فرمایل: «د ونې لاندې له هغو کسانو څخه چې په رښتیا یې بیعت وکړ، هېڅ یو به دوزخ ته نه ننوځي.» دې بیعت ته «د رضوان بیعت» وویل شو.4 اصحاب کرام (رضی الله عنهم)، چې تورې یې راویستلې وې، نور په خپلو ځایونو کې نه شول درېدای او یوازې د رسول علیه السلام د یوې اشارې انتظار یې کاوه. په دې وخت کې د قریشو هغو جاسوسانو چې اسلامي لښکرګاه یې څارله، ولیدل چې مجاهدینو زموږ له ګران پیغمبر سره بیعت کړی چې په دې لار کې به تر هغه جنګېږي چې د شهادت شربت وڅښي، او تیاری نیسي. سمدستي د قریشو لښکرګاه ته ولاړل او پېښه یې بیان کړه. زموږ سردار پیغمبر د هر احتمال لپاره د شپې د اصحابو د ساتنې لپاره پهره دار ودرول. د هغو ورځو په یوه شپه کې چې حضرت عثمان ایسار و، د مکرز تر مشرۍ لاندې د پنځوسو مشرکانو یوې ډلې برید وکړ چې اسلامي عسکر په خوب کې ونیسي. هغه شپه محمد بن مسلمه او ملګرو یې پهره کوله. د یوې لنډې جګړې وروسته یې راغلي کافران کلک ونیول. یوازې مکرز وتښتېدای شو. بندیان یې زموږ د سردار رسول الله حضور ته راوستل. یوه برخه بندي او یوه برخه وبښل شوه. مشرکانو بله شپه هم د برید اراده وکړه، خو بیا ونیول شول. زموږ سردار پیغمبر هغوی هم وبښل او خوشې یې کړل.
د حدیبیې سوله نامه
د کافرانو لښکر چې پوه شو اسلامي لښکر شپه او ورځ د جګړې لپاره چمتو انتظار باسي او هره شېبه برید کولای شي، په زړه کې یې وېره ولوېده. چې ولیدل له تړون پرته بله لاره نشته، په بېړه یې د استازو یو پلاوی وټاکه. د سهیل بن عمرو په مشرۍ ټاکل شوي دې پلاوي ته وویل شول: «په دې شرط تړون وکړئ چې سږکال مکې ته داخل نه شي.»
زموږ ګران پیغمبر د قریشو استازي ومنل. د استازو لومړۍ غوښتنه دا وه چې د هغوی بندي شوي سړي خوشې شي. د عالمونو سردار هم وفرمایل: «تر څو چې زما هغه اصحاب خوشې نه کړئ چې په مکه کې مو ایسار کړي، دا ستاسې سړي به خوشې نه کړم!» سهیل وویل: «رښتیا خو دا ده چې له موږ سره مو ډېر عادلانه او منصفانه چلند وکړ»، او د حضرت عثمان، چې په مکه کې ایسار و، او د هغو شاوخوا لسو اصحابو د خوشې کېدو لپاره یې کار وکړ چې مخکې یې بندیان کړي وو. له دې وروسته هغه مشرکان هم خوشې شول چې د برید پر مهال نیول شوي او بندیان شوي وو.
له اوږدو خبرو وروسته تړون ته ورسېدل. د لیکلو وار راغی. حضرت علي د کاتب په توګه وټاکل شو. د سوله نامې د لیکلو لپاره کاغذ او دوات چمتو شول. زموږ سردار حبیب الله، چې عالمونو ته د رحمت په توګه لېږل شوی دی، حضرت علي ته وفرمایل: «ولیکه!»
«بسم الله الرحمن الرحیم!» سهیل سمدستي پر دې اعتراض وکړ: «قسم خورم چې زه نه پوهېږم د ‹رحمن› کلمه څه معنا لري. داسې یې مه لیکه؛ ‹باسمک اللهم› ولیکه! که نه، سولې ته غاړه نه ږدم!» زموږ سردار پیغمبر د سولې په کولو کې ډېر لوی حکمتونه لیدل. له همدې امله یې وفرمایل: «‹باسمک اللهم› هم ښه ده» او حضرت علي ته یې امر وکړ چې همداسې ولیکي. له لیکلو وروسته، زموږ سردار پیغمبر چې وفرمایل: «دا هغه مادې دي چې محمد رسول الله پرې له سهیل بن عمرو سره موافقه او سوله وکړه او لاسلیک یې کړې چې خواوې یې شرطونه پوره کړي»، ولیدل شول چې سهیل د حضرت علي لاس ونیو، زموږ سردار پیغمبر ته یې مخ واړاوه او ویې ویل: «قسم خورو چې که موږ منلي وای چې ته رسول الله یې، ستا پر ضد به نه ودرېدو او د کعبې له زیارته به مو نه منع کولې. له همدې امله د ‹رسول الله› پر ځای ‹د عبدالله زوی محمد› ولیکه!»
زموږ سردار پیغمبر دا هم ومنله او ویې فرمایل: «والله، که څه هم تاسې ما دروغجن ګڼئ، زه بیا هم بې له شکه د الله تعالی رسول یم. د خپل نوم او د خپل پلار د نوم لیکل زما پیغمبري نه لرې کوي. یا علي! هغه پاک کړه او ‹محمد بن عبدالله› ولیکه.»
د اصحاب کرامو له منځه د هېچا زړه د «رسول الله» کلمې پاکولو ته راضي نه شو. په یوه شېبه کې یې هر څه هېر کړل او ویې ویل: «یا علي! ‹محمد رسول الله› ولیکه، که نه، زموږ او د دې مشرکانو ترمنځ به یوازې توره فیصله کوي!…» زموږ سردار پیغمبر د خپلو اصحابو په دې غیرت خوښ شو، خو په مبارکو لاسونو یې د چوپتیا اشاره ورته وفرمایله. کله یې چې حضرت علي ته د پاکولو امر وفرمایه، هغه بښنه وغوښته: «یا رسول الله! ځان مې درنه قربان شي! ستا د دې مبارک صفت پاکولو ته مې لاس نه ځي!…» زموږ ګران پیغمبر وغوښتل چې هغه ځای ورته وښيي. چې ویې ښود، له لاسه یې واخیست، په خپلې مبارکې ګوتې یې پاک کړ او «د عبدالله زوی» یې ولیکاوه. بیا د مادو لیکل پیل شول: ۱) تړون به لس کاله اعتبار ولري، او په دې موده کې به دواړه خواوې له یو بل سره جګړه نه کوي.
«د ونې لاندې له هغو کسانو څخه چې په رښتیا یې بیعت وکړ، هېڅ یو به دوزخ ته نه ننوځي» حدیث شریف
۲) مسلمانان به سږکال د کعبې زیارت نه کوي؛ یوازې یو کال وروسته به یې زیارت کولای شي. ۳) هغه مسلمانان چې د کعبې زیارت ته راځي، درې ورځې به پاتې کېږي او له ځانه سره به د مسافر له وسلې پرته بله وسله نه لري. ۴) کله چې مسلمانان د کعبې طواف کوي، د مکې مشرکان به له کعبې بهر وځي او هغوی ته به دا اسانتیا برابروي چې په آزادۍ طواف وکړي.
۵) که له قریشیانو څخه څوک مسلمان شي او د خپل ولي له اجازې پرته مدینې ته ولاړ شي، بېرته به ورکول کېږي؛ که له مسلمانانو څخه څوک د قریشو خوا ته واوړي او مکې ته ولاړ شي، بېرته به نه ورکول کېږي. کله چې حضرت عمر د دې مادې په اړه وپوښتل: «یا رسول الله! ایا دا شرط به هم منې؟»، زموږ ګران پیغمبر موسکی شو او ویې فرمایل: «هو. له موږ څخه چې څوک هغوی ته ځي، الله تعالی دې یې له موږ لرې کړي!»
۶) که له اصحابو څخه څوک د حج یا عمرې په نیت مکې ته راشي، ځان او مال به یې په امن کې وي.
۷) که له مشرکانو څخه څوک شام، مصر یا بل ځای ته د تګ پر مهال په مدینه تېر شي، د هغه ځان او مال به هم په امن کې وي.
۸) نورې عربې قبیلې به د هرې خوا چې وغواړي، په پناه کې ننوتلای شي، او له مسلمانانو یا مشرکانو سره د یوځای کېدو کې به آزادې وي.5
د تړون د لاسلیک وار راغی. په هغه وخت کې ولیدل شول چې یو څوک په پښو کې ځنځیرونه راکاږي او د اسلامي لښکر پر لور راځي. نږدې کېده، نږدې کېده او چیغې یې وهلې: «ما وژغورئ!…» د قریشو د پلاوي مشر چې دا غږ واورېد، سمدستي له خپل ځایه ټوپ کړ. یوه ازغنه څانګه یې په لاس کې واخیسته او د هغه پر سر او مخ یې په وهلو پیل وکړ. هغه خپل ټول توان راټول کړ، ځان یې زموږ د سردار رسول الله مبارکو زنګونونو ته واچاوه او زاري یې وکړه: «ما وژغوره، یا رسول الله!» دا یو مسلمان و چې په مکه کې یې په اسلام د مشرفېدو له امله پلار په ځنځیرونو تړلی و. هره ورځ به یې سختې شکنجې ورکولې او د بتانو عبادت ته به یې اړ کاوه. له دې یې ګټه پورته کړې وه چې مشرکان حدیبیې ته تللي وو، ځنځیرونه یې شلولي وو، بې له دې چې څوک یې ووینې له مکې وتلی و او ځان یې د مسلمانانو منځ ته اچولی و. دا مبارک کس، چې هدایت ته رسېدلی و، د مشرکانو د پلاوي د مشر سهیل زوی حضرت ابوجندل و. سهیل خپل زوی ابوجندل زموږ سردار پیغمبر ته وښود او ویې ویل: «د هغه تړون له مخې چې یو څه مخکې مو ولیکه، دا لومړی سړی دی چې باید ما ته یې بېرته راکړې!»
زموږ سردار پیغمبر او صحابه ډېر خپه شوي وو. ټولو په تلوسه انتظار کاوه چې زموږ سردار رسول الله به څه ځواب ورکوي. یوې خوا ته سوله نامه، بلې خوا ته یو صحابي تر شکنجې لاندې… د عالمونو سردار سهیل ته وفرمایل: «موږ لا دا سوله نامه لاسلیک کړې نه ده!» سهیل ټینګار وکړ: «اې محمد! د تړون مادې مو له دې مخکې چې زوی مې دلته راشي، لیکلې او پای ته رسولې وې. که زوی مې بېرته رانه کړې، زه هم هېڅکله د سوله نامې لاندې لاسلیک نه کوم!» که څه هم زموږ سردار پیغمبر وفرمایل: «هغه زما د خاطر لپاره له تړونه بهر وساته»، خو مشرکانو ونه منله. کله چې سهیل بن عمرو خپل زوی په کشولو بوته، ابوجندل چیغې وهلې: «یا رسول الله! اې زما مسلمانو وروڼو!… سره له دې چې په اسلام مشرف شوی یم او تاسې ته مې پناه راوړې ده، ما مشرکانو ته سپارئ؟ ایا دا روا ګڼئ چې هره ورځ ما ته د نه زغملو وړ شکنجې راکړل شي؟ یا رسول الله! ما د دې لپاره بېرته ورکوئ چې له خپل دینه مې واړوي؟!…»
دا زړه سوري کوونکې زاري زغمل ډېر سخت وو. صحابه، چې زړونه یې ټپي شول، په ژړا شول. د رحمت سمندر زموږ د ګران پیغمبر مبارکې سترګې هم ډکې شوې وې. سهیل ته ورغی او هیله یې ترې وکړه: «راځه، داسې مه کوه! هغه ما ته وبښه!» خو سهیل ځواب ورکړ: «ناشونې ده، نه یې بښم!» پر دې زموږ ګران پیغمبر ابوجندل ته په دې خبرو ډاډ ورکړ: «اې ابوجندل! لږ نور صبر وکړه! هغه څه وزغمه چې درسره کېږي! د دې اجر له الله تعالی وغواړه. الله تعالی به خامخا تا ته او ستا په څېر کمزورو او بېکسه مسلمانانو ته پراخي او د وتلو لاره عطا کړي»، او ویې فرمایل: «دا زموږ له شان سره نه ښايي چې پر خپله ورکړې ژمنه ونه درېږو.» هغه هم «سمه ده، یا رسول الله» ووایه او ښکاره یې کړه چې صبر به کوي.
دې زړه بوږنوونکې پېښې ته حتی په پلاوي کې مشرکانو هم زغم ونه کړای شو او ویې ویل: «اې محمد! ستا د خاطر لپاره ابوجندل په خپله پناه کې اخلو. سهیل ته به اجازه ورنه کړو چې شکنجه یې کړي!»
له دې وروسته زموږ سردار رسول الله او اصحاب کرام یو څه ارام شول. (سهیل بن عمرو د مکې له فتحې وروسته مسلمان شو او له اصحاب کرامو څخه شو.) سوله نامه په دوو نسخو ولیکل شوه او دواړو خواوو لاسلیک کړه. مشرکان خپل لښکرګاه ته ستانه شول.6 د قریشو پلاوی د دې مادو له امله، چې د مسلمانانو په زیان ښکارېدې، ډېر خوشاله و. په عکس کې دا سوله نامه د مؤمنانو لپاره لویه بریا وه او دا مادې د مسلمانانو په ګټه وې. تر هر څه مخکې، هغوی منله چې مسلمانان یو دولت دی. که د مکې یو مشرک د سوداګرۍ یا بل کار لپاره شام یا مصر ته د تګ پر مهال په مدینه تېر شي، ځان او مال به یې په امن کې وي. په دې توګه به مشرکان د مسلمانانو ژوند له نږدې ووینې، د اسلام پر عدالت او د اصحابو پر یو بل سره پر ښه چلند به حیران شي او اسلام به یې خوښ شي. په پای کې به مسلمانان شي او د صحابه وو صفونو ته به ورګډ شي. په دې تړون سره، چې باید لس کاله یې دوام کړی وای، مسلمانان به ډېرېږي او پیاوړي کېږي. اسلام به هرې خوا ته خپرېږي. خو د دې مادې له امله چې «که له قریشیانو څوک مسلمان شي او په مدینه کې پناه وغواړي، بېرته به ورکول کېږي»، زموږ سردار پیغمبر خپه شوی و او ویې فرمایل: «الله تعالی به خامخا د هغوی لپاره پراخي او د وتلو لاره پیدا کړي.» نور له مشرکانو سره کوم کار نه و پاتې. زموږ سردار رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) اصحاب کرامو ته وفرمایل: «پاڅېږئ! خپلې قربانۍ حلالې کړئ. له سر خریلو وروسته له احرامه ووځئ.» زموږ سردار پیغمبر تر ټولو مخکې خپله قرباني حلاله کړه. بیا د هغه نایي حضرت خراش بن امیه د هغه سر وخرایه. اصحاب کرامو هغه مبارک ویښته مخکې له دې چې پر ځمکه ولوېږي، په هوا کې یو له بله واخیستل او د برکت لپاره یې وساتل. صحابه وو هم خپلې قربانۍ حلالې کړې، ځینو ویښتان وخریل او ځینو لنډ کړل.7
«اې ابوجندل! لږ نور صبر وکړه! هغه څه وزغمه چې درسره کېږي! د دې اجر له الله تعالی وغواړه. الله تعالی به خامخا تا ته او ستا په څېر کمزورو او بېکسه مسلمانانو ته پراخي او د وتلو لاره عطا کړي» حدیث شریف
په حدیبیه کې شاوخوا شل ورځې پاتې شول. زموږ سردار پیغمبر له خپلو ملګرو سره د مدینې د ستنېدو لپاره روان شو. په لاره کې الله تعالی زموږ سردار پیغمبر ته د فتح سورت وحي کړ او زېری یې ورکړ چې خپل نعمت او مرستې به بشپړې کړي. په هغو ورځو کې چې د کائناتو سلطان (صلی الله علیه وسلم) په بریا نوراني مدینې ته تشریف راووړ، د قریشو د ثقیف قبیلې ابوبصیر په مسلمانېدو مشرف شوی و. ابوبصیر چې پوه شو د مشرکانو په منځ کې ژوند نه شي کولای، پلی مدینې ته راغی. خو د حدیبیې د تړون د غوښتنې له مخې له مدینې ووت او د سره سمندر پر غاړه عیص نومې ځای کې مېشت شو.8
دا ځای د سوداګرۍ پر هغه لاره پروت و چې د قریشو مشرکان پرې شام ته تلل. له دې وروسته هغه قریشیان چې مسلمانېدل، مکه به یې پرېښوده او مدینې ته نه، بلکې عیص ته، ابوبصیر ته به تلل. د دوی لومړی حضرت ابوجندل و. بیا دا لړۍ روانه شوه. پنځوس، سل، دوه سوه، درې سوه کسان شول. د قریشو کاروان چې شام ته تلو، اړ و چې له دې ځایه تېر شي. حضرت ابوبصیر او ورسره مسلمانانو هغه مشرکان نیول چې له دې ځایه تېرېدل او ترې غوښتل یې چې مسلمانان شي. له هغو سره چې مسلمانان نه کېدل، جنګېدل او سخت حال ته یې اړ کول. د مکې مشرکانو چې ولیدل د شام د سوداګرۍ لارې یې پرې شوې دي، مدینې ته یې یو پلاوی ولېږه. زاري یې وکړه چې د حدیبیې د سوله نامې دا ماده لرې شي: «که له قریشیانو څوک مسلمان شي او د خپل ولي له اجازې پرته مدینې ته ولاړ شي، بېرته به ورکول کېږي!…» زموږ سردار پیغمبر رحم وکړ او د هغوی دا غوښتنه یې ومنله. په دې توګه د قریشیانو د شام د سوداګرۍ لارې پرانیستل شوې. مسلمانان هم د خپل صبر په بدل کې مدینې ته، زموږ سردار پیغمبر ته راغلل.
اې د ښکلو ښکلیه!
اې د ښکلو ښکلیه، ستا مینې وسوځولم!
سترګې مې هېڅ نه ویني، عقل مې هره شېبه ستا په خیال کې دی!
ته د (قاب قوسین) شاه یې، او زه یو سرکښه غلام،
دا حیران به څنګه ووايي چې ستا مېلمه شي؟
په رحم دې چې وکتل، مړه زړونه دې ژوندي کړل،
ستا بېپایه رحمت ته پناه وړلو سره مې ستا دروازه وټکوله!
ته د نېکۍ چینه یې، د درملو سمندر یې!
ما ته د لطف یو څاڅکی وکړه، پر خپل درد بې درمله پاتې شوم!
هر څوک مکې ته، کعبې، صفا او مروې ته راځي،
خو ما ستا لپاره غرونه او غونډۍ ووهلې!
تېره شپه په یوه خوب کې زما سر آسمانونو ته ورسېد،
ګومان مې وکړ چې ستا د دروازې غلامانو زما پر غاړه پښه ایښې ده!
اې حضرت جامي، زما د محبوب بلبله!
ستا د شعرونو له منځه مې دا بیت غوره کړ:
لکه ګر سپي چې ژبه یې راځوړنده وي،
د یوه څاڅکي په هیله ستا د احسان سمندر ته ورسېدم.
مولانا خالد بغدادي (قدس سره)
«موږ تا ته خامخا ښکاره فتح درکړې ده» فتح: ۱
زموږ د سردار رسول الله د بلنې لیکونه
لمر به پر عالم نه لګېده
که هغه راغلی جان نه وای،
عالم ته به یې رڼا نه ورکوله
که د ولادت هغه شېبه نه وای.
په بلور او په خوښۍ سره
به د ګل جمال نه وای اغږل شوی،
که له هغه نور سره چې پر زړونو ځلېږي
مجسم تن نه وای.
ایوبي