د عمرة القضاء سفر

د حدیبیې له سولې یو کال تېر شوی و. د قربانۍ اختر ته یوه میاشت پاتې، د ذوالقعدې میاشتې په پیل کې، زموږ سردار رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) خپلو اصحاب کرامو ته امر وکړ چې د عمرې لپاره چمتووالی ونیسي. هغه ټول کسان چې د عمرې لپاره حدیبیې ته تللي او په بیعت رضوان کې یې ګډون کړی و، له وفات شویو پرته، باید حاضر وای. د دې امر پر بنسټ دوه زره صحابه وو خپل چمتووالی بشپړ کړ. د قربانۍ لپاره اویا اوښان واخیستل شول. ناجیه بن جندب او د هغه څلورو ملګرو ته دنده ورکړل شوه چې دا اوښان په څرولو سره تر مکې پورې بوځي. سربېره پر دې د حضرت محمد بن مسلمه تر امر لاندې سل سواره ورکړل شول او مخکې ولېږل شو، څو د زغرې، نېزې او تورې په څېر هغه وسلې چې په جګړه کې کارول کېږي، له ځان سره یوسي. پر مشرکانو باور نه کېده. د هر برید په صورت کې به له دې وسلو ګټه اخیستل کېده. د اصحاب کرامو ځینو وویل: «یا رسول الله! د حدیبیې د سولې له مخې باید له تېکو ته ورننیستو تورو پرته له بلې وسلې سره عمرې ته نه وای راغلي!» د عالمونو سردار وفرمایل: «موږ دا وسلې حرم ته، قریشیانو ته نه ننباسو؛ خو هغه به د قریشیانو له خوا پر موږ د احتمالي برید پر وړاندې زموږ نږدې او زموږ تر لاس لاندې ساتل کېږي.»

ابوذر غفاري په مدینه منوره کې ځای ناستی پرېښودل شو.1 روایت شوي دي چې ابورهم غفاري هم پرېښودل شوی و. دوه زره صحابه له زموږ ګران پیغمبر سره د مکې پر لور په لاره ووتل. اصحاب کرام ډېر په هیجان کې وو. هغه کورونه، کورګلي او ټاټوبي به یې لیدل چې کلونه کلونه یې د الله تعالی په لاره کې او زموږ د ګران پیغمبر لپاره پرېښي وو… هغه کعبه معظمه به یې زیارتوله چې په پنځو وختو لمونځونو کې یې مخ ورته اړاوه… له هغو خپلوانو سره به یوځای کېدل چې نوي مسلمانان شوي وو او د تړون له مخې مدینې ته نه وو راتلای. هغو قریشي مشرکانو ته به یې د اسلام عزت او شرف ښوده چې کلونه یې د هغوی له سترګو د اوښکو پر ځای وینې بهولې، تر ظلم لاندې یې ژړول او د خپلو بتانو د عبادت لپاره یې د هغوی ډېر وروڼه شهیدان کړي وو. ښايي هغو مشرکانو چې دا به یې لیدل، د اسلام مینه یې په زړونو کې ولوېږي او مسلمانان شي!..

هغو کسانو چې په مدینه کې پاتې شول، د عالمونو سردار یې تر وداع کوتل پورې په تکبیرونو بدرګه او رخصت کړ او بېرته راوګرځېدل… زموږ ګران پیغمبر چې ذوالحلیفې ته ورسېد، چې له مدینې څخه شاوخوا لس کیلومتره لرې ده، احرام یې وتاړه. نامتو صحابه وو هم د هغه پیروي وکړه. ټولو سپینې جامې اغوستې وې. د عمرې د کولو لپاره د مکې مکرمې سفر پیل شوی و. اوس نو ځمکه او آسمان د «لبیک اللهم لبیک! لبیک لا شریک لک لبیک! ان الحمد والنعمة لک والملک، لا شریک لک!» (حاضر یم، الهي، حاضر یم! ستا بلنه مې په خپلې خبرې او خپل ځان سره بیا بیا ومنله او ستا امر ته مې غاړه کېښوده. ستا هېڅ شریک نشته، په ټول وجود مې تا ته مخ کړی دی. حمد او نعمت ستا لپاره ځانګړي دي. ملک هم ستا دی. ستا شریک نشته.) په غږونو انګازه کوله.

سفر د الله تعالی د حمد او زاریو او د هغه د مبارک نوم په ذکر سره په ډېر خوند تېرېده.

کله چې هغه ډله چې د محمد بن مسلمه په قوماندانۍ مخکې روانه وه، مکې ته نږدې شوه، د قریشو مشرکانو ولیده. په وېره ورنږدې شول او لکه چې ویل یې: «ایا موږ یو کال مخکې داسې تړون کړی و؟»، ویې پوښتل: «دا څه دي؟» محمد بن مسلمه هغوی ته داسې ځواب ورکړ چې د هډوکو مغز یې ورته کنګل کړ: «دا د الله تعالی د رسول سواره دي… که الله تعالی اجازه ورکړي، سبا به هغه هم دلته تشریف راوړي!…» مشرکان په وېره وېره بېرته ستانه شول او خبر یې مکې ته ورساوه. د مکې مشرکانو ویل: «قسم خورو چې موږ پر تړون ولاړ پاتې شوي یو. محمد ولې له موږ سره وجنګېږي؟…» سمدستي یې له خپل منځه یو پلاوی ولېږه چې له زموږ سردار پیغمبر سره خبرې وکړي.

«لبیک اللهم لبیک! لبیک لا شریک لک لبیک! ان الحمد والنعمة لک والملک، لا شریک لک!» تلبیه

په دې وخت کې د عالمونو سردار (صلی الله علیه وسلم) بطن یأجج نومي ځای ته رسېدلی و چې له هغه ځایه مکه لیدل کېده. له هغو تورو پرته چې پر ملا یې وې، ټولې وسلې یې هلته پرېښودې او د وسلو د څارنې لپاره یې دوه سوه صحابه ساتونکي وګومارل. کله چې دا چمتووالی پای ته ورسېد، د قریشو پلاوي له زموږ سردار پیغمبر سره د خبرو او حضور ته د منل کېدو اجازه وغوښته. کله چې ومنل شول، ویې ویل: «اې محمد! د حدیبیې له تړون راهیسې ستاسې پر وړاندې زموږ له خوا هېڅ خیانت نه دی شوی. سره له دې هم ته له دې وسلو سره مکې ته، خپل قوم ته ننوځې؟ حال دا چې زموږ د تړون له مخې باید له تېکو ته ورننیستو تورو پرته بل څه له تاسې سره نه وای!…» د عالمونو سردار ځواب ورکړ او ویې فرمایل: «زه له ماشومتوبه تر نن پورې پر خپلې ورکړې ژمنې په ولاړ پاتې کېدو او وفادارۍ پېژندل شوی یم. موږ حرم ته له هغو تورو پرته چې په تېکو کې دي، له بل څه سره نه ننوځو؛ خو غواړم چې وسلې ما ته په نږدې ځای کې وي.» د پلاوي غړي پوه شول چې کوم خبر چې دوی ته رسېدلی و، بل ډول و؛ ډاډه شول او ویې ویل: «اې محمد! رښتیا خبره دا ده چې موږ له تا څخه تل وفاداري او ښېګڼه لیدلې ده. همدا هم تا ته ښايي.» بیا بېرته ستانه شول، مکې ته راغلل او قریشیان یې له حاله خبر کړل. هغوی هم ډاډه شول.

د قریشو مشرانو د کینې او حسد له امله، د دې لپاره چې زموږ د سردار پیغمبر او د هغه د اصحابو دا نېکمرغه شېبې ونه ویني، مکه پرېښوده او غرونو ته وختل. زموږ ګران پیغمبر نښه شوي د قربانۍ اوښان مخکې ذي طوی نومي ځای ته ولېږل. بیا یې له اصحابو سره خپل چمتووالی بشپړ کړ او د مکې مقدس ښار ته د ننوتو لپاره روان شو. اصحاب کرامو د عالمونو سردار په منځ کې نیولی و. د کائناتو سلطان پر خپلې اوښې قصواء، د هغه لمر په څېر چې د زرګونو ستورو شتون پټوي، شاوخوا ته نور شینده. یا ربي! دا څه ښکلا ده! څومره پرتمینه منظره وه!…

پر ژبو د «لبیک اللهم لبیک! لبیک لا شریک لک لبیک!…» غږونه وو او په زړونو کې د الله تعالی او د هغه د رسول مینه.

قدم په قدم د لویې کعبې پر لور ورمخکې کېدل. هر څومره چې نږدې کېدل، هیجان یې یو په دوه کېده او لکه چې په جوش راتلل. د تلبیې هغه نارې چې ټولو په یوه خوله ویلې، مکه یې ډکوله، او مشرکانو به چې هر کله دا پرتمینه منظره لیده، دننه به یې ویلي کېدل او احساسول به یې چې په زړونو کې یې ورو ورو د مینې یو شربت بهېږي. د ډېرو په زړونو کې د اسلام مینه لا له وړاندې لوېدلې وه… په پای کې د کائناتو سلطان، د دواړو جهانونو سردار، زموږ ګران او شریف پیغمبر محمد (صلی الله علیه وسلم) بریالی شوی و…

هو، زموږ ګران پیغمبر او نامتو اصحاب یې، په داسې حال کې چې تورې یې پر ملا وې، کعبې معظمې ته ننوتل. حضرت عبدالله بن رواحه زموږ د سردار پیغمبر د اوښې قصواء مهار نیولی و او مخکې روان و. د مکې ځینو مشرکانو له خپلو ښځو او ماشومانو سره په دار الندوه کې لیکې جوړې کړې وې او زموږ ګران پیغمبر او زړور اصحاب یې لیدل. عبدالله بن رواحه چې څومره مخکې تلو، دا بیتونه یې د یوې لویې څټک په څېر د مشرکانو پر سرونو وهل او د هغوی تر زړونو پورې یې ورښکته کول:

اې کافرانو، د پیغمبر له لارې څخه لرې شئ،
چې الله تعالی هغه ته قرآن رالېږلی دی.
هر خیر او ښېګڼه د هغه په دین کې ده،
د دې دین لپاره مرګ تر ټولو غوره مرګ دی.
هغه رښتینی رسول الله دی، له زړه مې ومانه،
پر هره خبره یې مې باور وکړ، اوس مې ومانه.
اې کافرانو! کله مو چې د قرآن له الله تعالی
څخه نازلېدل انکار کړل،
لکه څنګه چې موږ ګوزارونه ناڅاپه راښکته کړل
او لکه څنګه چې مو ستاسې سرونه له تنو جلا کړل،
که د هغه په معنا هم ایمان رانه وړئ،
هماغسې به ستاسې پر سرونو ګوزارونه راښکته شي.
پیل کوم د هغه الله په مبارک نوم چې
له دین یې پرته بل حقیقي دین نشته.
او بیا پیل کوم د هغه الله په نوم چې
محمد د هغه بنده هم دی او رسول یې هم دی.

حضرت عمر ونه شو زغملای او ویې غوښتل چې خبرداری ورکړي: «اې ابن رواحه! ته څنګه د رسول الله مخې ته او په حرم شریف کې شعر لوستلای شې؟» خو زموږ سردار پیغمبر وفرمایل: «اې عمر! مخه یې مه نیسه. په الله تعالی قسم خورم چې د هغه خبرې پر دې قریشي مشرکانو له غشو ورولو څخه ژر او ډېرې اغېزناکې دي. اې ابن رواحه، دوام ورکړه!»

لږ وروسته زموږ سردار پیغمبر حضرت عبدالله بن رواحه ته وفرمایل: «ووایه: ‹له الله تعالی پرته بل معبود نشته! یوازې هغه یو دی! خپله وعده پوره کوونکی هغه دی! د دې بنده مرسته کوونکی هغه دی! خپلو لښکرو ته ځواک ورکوونکی هغه دی! او راټولې شوې قبیلې ماتوونکی هم یوازې هغه دی!›»

نو عبدالله بن رواحه په ویلو پیل وکړ:

له الله تعالی پرته بل معبود نشته!
هغه هېڅ شریک نه لري، لا اله الا الله!
هغه دی چې د مسلمانانو لښکر ته ځواک ورکوي!
او هغه دی چې کافران تیتوي او ماتوي!

مسلمانانو هم دا خبرې تکرارولې. زموږ ګران پیغمبر چې بیت الله ته ننوت، خپله مبارکه ښۍ اوږه یې لوڅه کړه. د هغه د مبارک بدن ښکلا سترګې برېښولې، زړونه یې جذبول او د لمر په څېر یې نور شینده. بیا یې وفرمایل: «الله تعالی دې په خپل رحمت هغه زړور وبښي چې نن ځانونه دې اهل شرک ته پیاوړي او چست ښيي!» نو اصحاب کرامو خپلې ښۍ اوږې لوڅې کړې او په هیبتناکه توګه په چټکو ګامونو یې درې ځله د کعبې طواف وکړ. یوازې د رکن یماني او د حجر الاسود د ګوټ ترمنځ ورو ورو روان شول. زموږ سردار پیغمبر او اصحاب یې حجر الاسود ته ورنږدې کېدل او ښکلول به یې، یا به یې له لرې لاسونه خلاص کړل او حجر الاسود ته به یې نیول.

«په الله تعالی قسم خورم چې د هغه (ابن رواحه) خبرې پر دې قریشي مشرکانو له غشو ورولو څخه ژر او ډېرې اغېزناکې دي» حدیث شریف

مشرکانو له لرې اصحاب څارل او د هغوی په دې هیبتناک او پرتمین تګ حیرانېدل؛ ځکه هغوی ته ویل شوي وو چې مسلمانان مدینې ته له تګ راهیسې کمزوري او ناروغه شوي دي او د دې په څېر خبرونه خپاره شوي وو. خو اوس یې بالکل برعکس حالت ته شاهدي ورکوله او حیرانتیا یې زیاتېده.

د طواف پاتې څلور شوطونه ورو ورو، په درنو ګامونو سره بشپړ شول. له طواف وروسته یې په مقام ابراهیم کې دوه رکعته لمونځ وکړ. بیا یې د صفا او مروې د غونډیو ترمنځ اووه ځله سعي وکړه. له قربانیو تر حلالولو وروسته زموږ سردار پیغمبر خپل مبارک سر وخرېیه. مبارک ویښتان یې په هوا کې لوټ شول. اصحاب کرامو هم سرونه وخرېیل. په دې توګه زموږ د سردار رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) هغه خوب رښتیا شو چې سم یو کال مخکې یې لیدلی و. د عمرې زیارت بشپړ شوی و او د ماسپښین وخت داخل شوی و. کله چې د عالمونو سردار حضرت بلال ته امر وکړ چې په کعبه کې اذان ووايي، بلال حبشي سمدستي امر پر ځای کړ. کله چې هغه په کعبه کې محمدي اذان کاوه، ټوله مکه په خوځښت راغله. اصحاب کرامو په ډېر خشوع سره اذان ته غوږ نیولی و او په ورو غږ یې تکراراوه. کله چې پای ته ورسېد، زموږ سردار حبیب الله امام شو. د ماسپښین هغه لمانځه چې ټولو یوځای وکړ، د مشرکانو پر زړونو بل ډول اغېز درلود.

زموږ ګران پیغمبر ته په ابطح کې د څرمن یوه خېمه درول شوې وه. صحابه وو هم د هغې په شاوخوا خېمو کې درې ورځې اوسېدل. د لمانځه په وختونو کې به په بیت الله کې راټولېدل او لمونځونه به یې په جماعت کول. په نورو وختونو کې به یې خپلو خپلوانو ته ورتلل او په هغو ښو اخلاقو سره چې اسلام ورته بښلي وو، د هغوی لپاره بېلګه کېدل. هغوی هم د اصحابو د دې ښو حالاتو په وړاندې لکه چې ویلي کېدل او خپله حیرانتیا یې نه شوه پټولای. په دې درېیو ورځو کې لکه چې مکه له دننه فتح شوې وه.

درې ورځې پوره شوې… اوس د بېلتون وخت راغلی و. ماښام ته نږدې کله چې زموږ سردار پیغمبر وفرمایل: «له مسلمانانو څخه (چې د عمرې لپاره راغلي دي) هېڅوک به ماښام په مکه کې نه تېروي، په لاره به وځي!»، ټولو خپل سامان راټول کړ او د مدینې پر لور په لاره ووتل… کله چې په جحفه کې و، له حضرت عباس سره یې وکتل او حضرت عباس وړاندیز وکړ: «یا رسول الله! میمونه بنت حارث کونډه شوې ده. ایا دا به ښه نه وي چې هغه په نکاح کړې؟» نو زموږ سردار پیغمبر ابورافع او له انصارو څخه یو کس د مرکې لپاره مکې ته ولېږل. حضرت میمونه، چې پر اوښ سپره وه، کله چې خبر شوه چې رسول الله یې غوښتونکی دی، ویې ویل: «اوښ هم او هغه څه چې پرې دي، د رسول الله دي.» ځان یې زموږ سردار پیغمبر ته وبښه. د دې کار د اړتیاوو ترسره کول یې خپلې مشرې خور ام الفضل ته وسپارل او هغې خپل مېړه حضرت عباس ته. کله چې له عمرې څخه مدینې ته راستنېدل او سرف نومي ځای ته ورسېدل، حضرت عباس له زموږ پیغمبر (صلی الله علیه وسلم) څخه څلور سوه درهمه مهر واخیست او حضرت میمونه یې له رسول الله سره په نکاح کړه. واده هم هلته وشو. حضرت میمونه د رسول الله په نکاح مشرفه شوه او د هغه وروستۍ مېرمن شوه. زموږ پیغمبر له دې وروسته بیا واده ونه کړ.

«الله تعالی دې په خپل رحمت هغه زړور وبښي چې نن ځانونه دې اهل شرک ته پیاوړي او چست ښيي!» حدیث شریف

یا رسول الله! جرئت مې وکړ، یو شمعدان مې ډالۍ کړ،
زما هیله ستا لوړ درشل ته خدمت دی، یا رسول الله!
زما ناچیزه ډالۍ ستا د روضې وړ نه ده،
ومنه یې، احسان او عنایت وفرمایه، یا رسول الله!
ستا له حضرته پرته مې څوک دي چې خپل حال ورته ووایم؟
احسان او مروت ستا له جنابه دی، یا رسول الله!
ستا پناه ته راغلی یم، امان، سل امانه، ستا درګاه ته پرېوتی یم،
رحم وکړه، ما ته شفاعت وکړه، یا رسول الله!
عادل محمود خان په دواړو جهانونو کې خپل ملګری وګرځوه،
په اول او آخر کې دولت ستا دی، یا رسول الله!
دویم محمود خان