د موتې جګړه

د هجرت په اتم کال کې زموږ سردار، سرور کائنات علیه افضل الصلوات، چې د عالمونو لپاره رحمت دی، د اسلام د خپرولو لپاره بیا ډول ډول قبیلو او دولتونو ته استازي ولېږل. له ځینو یې مثبتې پایلې راغلې، خو حضرت حارث بن عمیر، چې د بصری والي ته لېږل شوی و، د شام د بلقاء د سیمې د موتې په کلي کې د مسیحي عسکرو له خوا ونیول شو. حضرت حارث د شام والي شرحبیل بن عمرو ته یوړل شو او سره له دې چې استازی و، په ناکسۍ سره ووژل شو او شهید کړل شو.1

زموږ ګران پیغمبر په دې خبر ډېر خپه شو او سمدستي یې امر وکړ چې زړور اصحاب یې راټول شي. هغو صحابه وو چې دا امر یې ترلاسه کړ، له خپلو اولادونو سره یې حلالي وکړه او په بېړه د جرف په لښکرګاه کې راټول شول. زموږ سردار حبیب اکرم د ماسپښین لمونځ تر ورکولو وروسته وفرمایل: «دې خلکو ته چې جهاد ته وځي، زید بن حارثه مې قوماندان وټاکه! که زید بن حارثه شهید شي، جعفر بن ابي طالب دې د هغه ځای ونیسي. که جعفر بن ابي طالب شهید شي، عبدالله بن رواحه دې ځای ونیسي. که عبدالله بن رواحه هم شهید شي، مسلمانان دې له خپل منځه یو مناسب کس وټاکي او خپل قوماندان دې یې کړي!»

نو اصحاب کرام پوه شول چې هغه اتلان چې نومونه یې واخیستل شول، شهیدان به شي، او په ژړا یې پیل وکړ؛ ویې ویل: «یا رسول الله! کاشکې ژوندي پاتې شوي وای او ګټه مو ترې اخیستې وای!..» زموږ سردار پیغمبر هغوی ته ځواب ورنه کړ او چوپ پاتې شو.2 دا خبرې هلته حاضرو حضرت زید، جعفر او عبدالله هم اورېدلې وې او په لویه خوښۍ کې ډوب شوي وو؛ ځکه د هغوی تر ټولو لویه هیله دا وه چې د الله تعالی د دین د خپرولو پر مهال شهیدان شي. اوس زېری ورکړل شوی و او هغوی پخپلو غوږونو اورېدلی و. مجاهدینو خپل چمتووالی بشپړ کړی و او د خپلو قوماندانانو انتظار یې کاوه. زموږ ګران پیغمبر د اسلام سپین بیرغ حضرت زید بن حارثه ته وسپاره. هغه ته یې امر وکړ چې تر هغه ځایه ولاړ شي چې حارث بن عمیر پکې شهید شوی و، او اسلام تبلیغ کړي، او امر یې وفرمایه چې که ونه مني، له دښمن سره دې وجنګېږي. حضرت عبدالله بن رواحه له خپلو ملګرو قوماندانانو سره د مخه ښې پر مهال وژړل. ترې یې وپوښتل: «اې د رواحه زویه! ولې ژاړې؟» شاعر عبدالله بن رواحه وویل:

زما د ژړا سبب
د دنیا مینه نه ده،
او والله، دا هم نه ده
چې زړه به مې درته تنګ شي.
اصلي سبب دا دی چې
زموږ رب په خپل قرآن کریم کې
په یوه آیت کې
داسې فرمایي:
«په یقین سره پوه شئ
چې ستاسې له منځه
هېڅوک نشته چې
له دوزخ څخه تېر نه شي…»
دا آیت مې واورېد
کله چې رسول الله لوسته؛
که پر دوزخ ورتېر شم،
زه به څنګه صبر وکړم!

ملګرو یې ورته دعا وکړه: «الله تعالی دې تا د خپلو ګرانو بندګانو له ډلې سره یوځای کړي او له صالحانو څخه شې!» بیا حضرت عبدالله بن رواحه وویل: «خو زه له الله تعالی څخه بخښنه غواړم. او دا هم غواړم چې د تورې په داسې ګوزار چې وینې پړقوي او زګ یې کوي، یا د نېزې په داسې ننوتو چې ځیګر او کولمې مې وسوځوي، شهید شم!…» کله چې لښکر د تګ لپاره چمتو کېده، حضرت عبدالله بن رواحه زموږ سردار پیغمبر ته ورغی، مخه ښه یې وکړه او ویې ویل: «یا رسول الله! ایا ما ته داسې یو شی سپارښتنه کوئ چې یاد یې کړم او هېڅکله یې له یاده ونه باسم؟» زموږ سردار پیغمبر ورته وفرمایل: «ته به سبا داسې هېواد ته ورسېږې چې هلته الله تعالی ته ډېره لږه سجده کېږي. هلته سجدې او لمونځونه زیات کړه.» کله چې عبدالله بن رواحه وویل: «یا رسول الله! ایا نصیحت مو را ته زیاتوئ؟»، زموږ ګران پیغمبر وفرمایل: «تل الله تعالی یاد کړه؛ ځکه د الله تعالی ذکر دې هغه څه ته په رسېدو کې مرسته کوي چې هیله یې لرې.»

د اسلام درې زره کسیز لښکر د «الله اکبر! الله اکبر!» د نارو په منځ کې روان شو. زموږ ګران پیغمبر او هغو صحابه وو چې په مدینه کې پاتې شول، غازي مجاهدین تر وداع کوتل پورې بدرګه کړل. هلته د عالمونو سردار د اسلام مبارک لښکر ته داسې خطاب وفرمایه: «زه تاسې ته سپارښتنه کوم چې د الله تعالی امرونه پر ځای کړئ او له منع کړو شیانو یې ډډه وکړئ، له هغو مسلمانانو سره چې درسره دي، نېکي وکړئ او ښه چلند ورسره وکړئ. د الله تعالی په لاره کې او د هغه د نوم په یادولو جګړه وکړئ. په غنیمت شویو مالونو کې خیانت مه کوئ. ژمنه مه ماتوئ. ماشومان مه وژنئ. هلته به د مسیحیانو په کلیساګانو کې ځینې داسې کسان ومومئ چې له خلکو ګوښه شوي او ځانونه یې عبادت ته وقف کړي دي. له هغوی سره له لاس اچولو ډډه وکړئ! له هغوی پرته به له ځینو داسې کسانو سره هم مخ شئ چې شیطانانو یې په سرونو کې ځالې جوړې کړې دي؛ د هغوی سرونه په خپلو تورو پرې کړئ. ښځې او زاړه، کمزوري سپین ږیري مه وژنئ. ونې مه سوځوئ او مه یې پرې کوئ. او کورونه مه ورانوئ!»

لوی قوماندان زید بن حارثه ته یې هم وفرمایل: «کله چې له مشرکانو څخه له خپل دښمن سره مخ شوې، هغوی له درېیو شیانو څخه یوه ته راوبوله!… (که مسلمانان شول،) هغوی مدینې ته، چې د مهاجرینو ټاټوبی دی، هجرت ته راوبوله! که ستا بلنه یې ومنله، خبر یې کړه چې هغه حقونه به دوی ته هم وي چې مهاجرین یې لري، او پر دوی به هم هغه دندې وي چې مهاجرین پرې مکلف دي.

که مسلمانان شول او په خپل هېواد کې اوسېدل یې غوره کړل، خبر یې کړه چې د مسلمانانو له کوچیانو عربو په څېر به وي، کوم الهي حکم چې پر هغوی پلي کېږي، پر دوی به هم پلي کېږي، د جګړې له غنیمتونو څخه به دوی ته څه نه بېلېږي او له غنیمت څخه یوازې هغه کسان ګټه اخلي چې د مسلمانانو تر څنګ جنګېږي!

که اسلام یې ونه مانه، جزیې ورکولو ته یې راوبوله! له هغو کسانو سره چې دا ومني، لاس مه اچوه! او که جزیې ورکولو ته هم غاړه کېنږدي، د الله تعالی مرستې ته پناه یوسه او له هغوی سره وجنګېږه!…»

له دې نصیحتونو وروسته یې له مجاهدینو سره مخه ښه وکړه. د اسلام لښکر د تکبیر په نارو روان شو. پاتې شویو تلونکو ته لاسونه ښورول او دعا یې کوله: «الله تعالی دې تاسې له هر ډول خطر څخه وساتي او بیا دې روغ رمټ راستانه کړي…» تر هغو چې په افق کې ورک شول، په اوښکنو سترګو او رشک سره یې ورپسې کتل…

«زید بن حارثه مې قوماندان وټاکه! که هغه شهید شي، جعفر بن ابي طالب دې د هغه ځای ونیسي. که هغه شهید شي، عبدالله بن رواحه دې ځای ونیسي. که هغه هم شهید شي، له خپل منځه به یو څوک وټاکئ» حدیث شریف

د زید بن حارثه په لاس کې مقدس بیرغ رپېده او مجاهدین د الله تعالی د دین د خدمت لپاره یوه نامعلوم اوږد سفر ته روان وو. د اسلام لښکر په چټکۍ سره د سوریې پر لور ورمخکې کېده. سفر بې له پېښې او په خوښۍ تېرېده. مجاهدین بې‌صبره وو چې ژر تر ژره له دښمن سره مخ شي. د شهادت د غوښتونکو له منځه تر ټولو ډېر لېوال یو حضرت عبدالله بن رواحه و. زید بن ارقم دا داسې بیان کړي دي: «زه یو یتیم وم چې د عبدالله بن رواحه تر روزنې لاندې لوی شوی وم. کله چې هغه د موتې سفر ته ووت، زه یې هم د خپل اوښ شاته سپور کړی وم. د شپې، څه موده تر تګ وروسته، له شونډو یې دا بیتونه بهېدل:

اې زما اوښه! که ما د شګو هغه کوهي ته ورسوې
او له هغه ځایه هم څلور منزله نور مخکې یوسې،
نو له دې پرته به بل سفر ته دې نه باسم،
پوه شه چې ژر به بې څښتنه پاتې شې.
زه ښايي بېرته خپل کور ته ستون نه شم،
هیله لرم چې په دې جګړه کې شهید شم.
په وروستي منزل کې مؤمنان په چټکۍ له ما مخکې شول،
اې د رواحه زویه، حتی ستا تر ټولو نږدې کسانو
د ورورولۍ اړیکې پرې کړې او تېر شول،
تا یې حق تعالی ته وسپارلې او لاړل.
نور نو فکر نه کوم چې شا ته مې څه مال پاتې دی،
هېڅ پروا مې نه ده، نه د ونو او نه د خرما!

چې دا مې واورېدل، وژړل مې. عبدالله بن رواحه په خپله قمچینه ما ته لاس راوړ او ویې ویل: ‹اې شوخه! تا ته څه شوي دي؟ زما د داسې ویلو څه زیان دې دی؟ که الله تعالی ما ته شهادت نصیب کړي، ته به پر څاروي سپور بېرته خپل ځای ته ورسېږې. زه به بیا د دنیا له ټولو دردونو، غمونو، اندېښنو او پېښو څخه خلاص شم او ارام ته ورسېږم.› ښکته شو او دوه رکعته لمونځ یې وکړ. په پای کې یې یوه اوږده دعا وکړه او بیا یې غږ راته وکړ: ‹اې هلکه!› کله چې ما وویل: ‹فرمایئ›، ویې ویل: ‹ان شاء الله په دې سفر کې به شهادت نصیب شي!›»

کله چې زړور صحابه سوریې ته نږدې کېدل، د شام والي شرحبیل بن عمرو له ډېر وخت راهیسې خبر شوی و چې د اسلام لښکر نږدې کېږي. سمدستي یې د روم قیصر هرقل له حاله خبر کړ او له هغه یې لویه مرسته ترلاسه کړه او ډاډه شو؛ ځکه د هغو معلوماتو له مخې چې ده راټول کړي وو، مسلمانان یوازې له دریو تر پنځو زرو پورې وو، په داسې حال کې چې د ده لښکر له سل زرو څخه اوښتی و او وسلې یې حد او حساب نه درلود. کله چې اصحاب کرام علیهم الرضوان د شام له خاورو څخه معان ته ورسېدل، خبر شول چې رومیان له سل زره کسیز لښکر سره پر دوی راځي. هلته یې پړاو واچاوه او دوه شپې پاتې شول. قوماندان حضرت زید بن حارثه خپل ملګري راټول کړل او له حاله یې خبر کړل. د روم د لښکر پر وړاندې د کولو په اړه یې د هغوی نظر وپوښت. ځینو صحابه وو ویل: «له رومي لښکر سره له مخامخ کېدو پرته، د هغوی پر هېواد ناڅاپي بریدونه وکړو، خلک یې بندیان کړو او مدینې ته ستانه شو»؛ او ځینو نورو ویل: «رسول علیه السلام ته لیک ولیکو او د دښمن شمېر ورته وښیو. له هغه وغواړو چې ژر عسکر راولېږي، یا وپوښتو چې څه باید وکړو.» کله یې چې پرېکړه وکړه چې دویم نظر مناسب دی، حضرت عبدالله بن رواحه په خبرو کې ورګډ شو او ویې ویل:

«تل الله تعالی یاد کړه؛ ځکه د الله تعالی ذکر دې هغه څه ته په رسېدو کې مرسته کوي چې هیله یې لرې» حدیث شریف

اې زما قومه، له کومه سببه تردد کوئ؟
ایا موږ د شهادت په نیت جګړې ته نه یو راغلي؟
موږ هېڅکله له کافرانو سره د دې لپاره نه یو جنګېدلي
چې ډېرې وسلې او سپاره مو درلودل.
د دې دین په ځواک چې الله تعالی
موږ ته بښلی دی، د زمري په څېر وجنګېدو.
ولاړ شئ، وجنګېږئ، خامخا پکې خیر دی،
د دې کار پایله یا شهادت دی یا بریا.
والله، د بدر په ورځ مو دوه آسونه درلودل،
او په احد کې یو آس، او وسله مو ډېره لږه وه.
که په دې جګړه کې بریا په تقدیر کې وي،
الله او پیغمبر هم پخپله همداسې وعده کړې ده.
حق تعالی هېڅکله له خپلې وعدې نه اوړي،
نو اې مؤمنانو، مخکې ولاړ شئ!
او که شهادت زموږ په تقدیر کې وي،
په جنت کې به له خپلو شهیدانو وروڼو سره یوځای شو.

د حضرت عبدالله بن رواحه دې خبرو مجاهدین زړور کړل. ویې ویل: «والله، د رواحه زوی رښتیا وايي.» اوس نو پرېکړه شوې وه: تر شهادته به جنګېدل. کله چې نامتو صحابه د موتې کلي ته ورسېدل، له سل زره کسیز رومي لښکر سره مخ شول.

د موتې جګړه

غر او ډبرې د دښمن له عسکرو ډکې وې. په یوه خوا کې د اسلام درې زره کسیز لښکر و چې د الله تعالی د دین د خپرولو لپاره له مدینې څخه تر شامه راغلی و، او په بله خوا کې د کافرانو سل زره کسیزه رمه چې د اسلام د ساه بندولو لپاره راټوله شوې وه… په ظاهره د ځواک داسې توازن و چې د پرتلې وړ نه و. د دې له مخې یوه مسلمان باید له دېرشو څخه له زیاتو رومیانو سره جګړه کړې وای. دواړو خواوو د جګړې لیکې جوړې کړې. په دې وخت کې زموږ د سردار پیغمبر (صلی الله علیه وسلم) د امر له مخې ولیدل شول چې د اسلام له لښکر څخه یو پلاوی د رومیانو د لښکرګاه پر لور ورمخکې کېږي. هغوی رومي لښکر ته وړاندیز وکړ چې اسلام ته راشي، کنه جزیه ورکړي. خو هغوی دا بلنه رد کړه. نور د ضایع کولو وخت نه و. قوماندان حضرت زید بن حارثه، په داسې حال کې چې د اسلام مقدس بیرغ یې په لاس کې و، خپل لښکر ته د برید امر وکړ. مجاهدین چې د همدې شېبې انتظار یې کاوه، د «الله اکبر!» په نارو د غشي په څېر مخکې ودانګل. تورې یې د برېښنا په څېر راوویستلې او د توپان په څېر د دښمن منځ ته ورننوتل… د آسونو شیهې، د تورو شړنګ، د تکبیر غږونه او د ټپیانو چیغې آسمان ته رسېدې او لا د جګړې په پیل کې ډګر د وینو په ډنډ بدلېده. نامتو صحابه وو به چې هر ځل توره وښوروله، یا به یې یو سر غورځاوه یا یو لاس.

حضرت زید، چې د رسول الله سپین بیرغ یې په لاس کې و، د دښمن په زړه کې د «الله، الله» په ویلو جنګېده. په هغو تورو چې ښورولې یې، په یوه شېبه کې خپل شاوخوا پرانیسته او دښمن یې له مخې ته راتلو پښېمانه کاوه. نامتو صحابه وو چې د خپل قوماندان اتلانه جګړه لیدله، له هغه وروسته نه پاتې کېدل؛ هر یوه هڅه کوله چې یوازې دېرشو دښمنانو ته توره ورسوي او له پښو یې وغورځوي. یو وخت ولیدل شول چې څو نېزې یوځای د قوماندان حضرت زید په مبارکه سینه کې ننوتې. نورې نېزې هم ورپسې راغلې. د نامتو صحابي بدن سوري سوري شوی و. په پای کې ولیدل شول چې زید بن حارثه پر تودې خاورې ولوېد او د شهادت هغه شربت یې وڅښه چې ډېره تلوسه یې ورته درلوده.

حضرت جعفر، چې د زید بن حارثه پسې و، سمدستي بیرغ ونیو. مجاهدینو چې د اسلام بیرغ رپېدونکی ولید، په نوې مینه یې جګړې ته دوام ورکړ. حضرت جعفر هم د زید بن حارثه په څېر اتلانه جنګېده. له یوې خوا یې پر دښمن برید کاوه او له بلې خوا یې ملګرو ته زړورتیا او هیجان ورکاوه. دې نوي قوماندان، چې په مېړانه جنګېده، په چټکو او ګړندیو حرکتونو توره ښوروله او دښمن ته یې د سترګو د رپولو مجال نه ورکاوه. حضرت جعفر، چې له ځانه بې‌خبره جنګېده، تر خپلو ملګرو ډېر مخکې تللی و. د رومیانو په منځ کې یوازې جنګېده او هر یوه ته یې جلا جلا توره ورکوله. خو ډېر وخت یې ونه نیو چې پوه شو، د دې تګ بېرته راتګ نشته. زړور قوماندان ویل: «زما برخه دا ده چې د کافرانو هر یوه ته په خپله توره ګوزار وکړم!» او د «الله اکبر!.. الله اکبر!..» له مبارک کلام څخه یې نوی معنوي ځواک ترلاسه کاوه. په هر ګوزار یې یو دښمن له منځه وړ او هېڅوک یې ځان ته نه پرېښودل چې نږدې شي. د الله تعالی مبارک نوم یې له ژبې نه غورځېده او په نه ختمېدونکي ځواک جنګېده. په پای کې د دښمن یوه عسکر د حضرت جعفر پر ښي لاس توره ووهله. حضرت جعفر، چې ښی لاس یې پرې شو، د اسلام مقدس بیرغ له دې مخکې چې پر ځمکه ولوېږي، په کیڼ لاس ونیو. پورته یې کړ او بیا یې ورپاوه. بیا د تورې یو بل ګوزار… کیڼ لاس یې هم پرې شوی و. دا ځل یې هڅه وکړه چې بیرغ د پرې شویو مټو ترمنځ سینې ته ټینګ کړي او ورپوي یې. خو د دښمن په پرله پسې او سختو راښکته کېدونکو تورو د شهادت هغې مرتبې ته ورسېد چې ډېره تلوسه یې ورته درلوده. مبارک روح یې د جنت لوړو درجو ته الوتی و… د هغه پر بدن تر نوي زیات د تورې او نېزې ټپونه وشمېرل شول.3 زړورو مجاهدینو چې ولیدل قوماندان یې شهید شو، د اسلام هغه بیرغ چې پر ځمکه لوېدلی و، سمدستي پورته کړ او حضرت عبدالله بن رواحه ته یې وسپاره.

«اې زما قومه، له کومه سببه تردد کوئ؟ ایا موږ د شهادت په نیت جګړې ته نه یو راغلي؟» عبدالله بن رواحه (رضی الله عنه)

هغه هم بیرغ پر خپل آس رپاوه او په سختۍ یې پر دښمن برید وکړ. له یوې خوا یې هغه دښمنان چې مخې ته ورتلل، غورځول او له بلې خوا یې داسې ویل:

اې زما نفسه، خامخا به ما ته غاړه کېږدې،
نن به شهید شم؛ په دې جګړه کې مې قسم خوړلی دی.
یا به ته پخپله پر دې راضي شې،
یا به یې زه په زوره درباندې ومنم.
که په دې جګړه کې ونه وژل شې، اې زما نفسه، ووایه،
ایا هېڅکله به نه مرې؟
که هغه څه چې جعفر بن ابي طالب او زید بن حارثه وکړل،
ته هم وکړې، پوه شه چې ښه دې کړي دي.
هغوی شهیدان شول، اې زما نفسه، شا ته مه درېږه،
کنه بدبخته به شې؛ ځه، مخکې ودانګه!

حضرت عبدالله هم د «الله اکبر!» د نارو په منځ کې له دښمن سره په بې امانه جګړه بوخت شوی و. یو وخت د تورې یو ګوزار د هغه ګوتې ته ولګېد او پرې شوې ګوته یې په لاس کې ځوړنده شوه. دا مبارک قوماندان، چې د الله تعالی او د هغه د رسول په مینه سوځېده، سمدستي له آس څخه ځمکې ته ټوپ کړ، ټپي ګوته چې د جګړې خنډ یې کېده، تر پښې لاندې کړه او د «ته یوازې یوه ټپي ګوته نه یې؟ دا پېښه دې هم د الله تعالی په لاره کې لیدلې ده!» په ویلو یې راکښله او جلا یې کړه. د برېښنا په څېر پر خپل آس ټوپ کړ او په ټول ځواک یې بیا جګړه پیل کړه. خو څرنګه چې له دومره جګړې سره سره شهادت ته ونه رسېد، ځان یې ملامتول پیل کړل… بیا بیا یې پر دښمن بریدونه وکړل. په پای کې د نېزې په ګوزار پر ځمکه ولوېد. د الله تعالی او د هغه د رسول په لاره کې د جنګېدو پر مهال شهید شو او مبارک روح یې جنت ته والوت… په هماغه شېبه کې ابوالیسر کعب بن عمیر، چې د حضرت عبدالله تر څنګ جنګېده، هڅه وکړه چې بیرغ ورپوي. خپلې سترګې یې د اصحابو په منځ کې وګرځولې او یو داسې څوک یې ولټاوه چې له ده زوړ او پوخ وي. کله یې چې ثابت بن اقرم ولید، بیرغ یې هغه ته وسپاره. حضرت ثابت بیرغ د مجاهدینو مخې ته ودراوه او ویې ویل: «اې زما وروڼو! ژر له خپل منځه یو څوک قوماندان وټاکئ او پیروي یې وکړئ!» هغوی وویل: «تا مو وټاکه»، خو حضرت ثابت ونه منله. سترګې یې پر حضرت خالد بن ولید ولګېدې. هغه ته یې وویل: «اې ابوسلیمان! بیرغ ته واخله!» حضرت خالد، چې نوی له مسلمانانو سره یوځای شوی و، له ادبه یې ونه غوښتل چې مقدس بیرغ واخلي او له مبارکو شونډو یې دا خبرې راووتې: «زه دا بیرغ له تا څخه نه شم اخیستلای! ته تر ما ورته ډېر وړ یې؛ ځکه تر ما زوړ یې او د بدر په غزا کې د رسول الله تر څنګ د جنګېدو په شرف مشرف شوی یې!…» خو وخت قیمتي و. د هغوی شاوخوا اصحاب کرام له دښمن سره سخت جنګېدل او هڅه یې کوله چې سل زره کسیز دښمن شا ته وشړي. حضرت ثابت خپله خبره تکرار کړه: «اې خالد! د رسول الله مقدس بیرغ ژر واخله! والله، ما دا د دې لپاره اخیستی و چې تا ته یې درکړم. ته د جګړې طریقه تر ما ښه پېژنې!» او له شاوخوا مجاهدینو یې وپوښتل: «اې زما وروڼو! د خالد د قوماندانۍ په اړه ستاسې نظر څه دی؟» هغوی ټولو په یوه خوله وویل: «هغه مو خپل قوماندان کړ.» نو حضرت خالد هغه بیرغ چې د عالمونو سردار په خپل مبارک لاس سپارلی و، په ډېر درناوي او ادب واخیست او ښکل یې کړ. پر خپل آس یې ټوپ کړ او په ټوله شوکت او هیبت یې پر دښمن برید وکړ.4

زړور صحابه د خپل نوي قوماندان پسې بیا برید ته ودانګل. حضرت خالد په بې‌سارې زړورتیا او مهارت جنګېده او هر څوک چې یې مخې ته راتلل، غورځول یې. یو وخت حضرت قطبه بن قتاده د دښمن له قوماندانانو څخه د مالک بن زافله سر له تنې جلا کړ. د رومیانو روحیه ماته شوې وه. خو وخت تنګ شوی و؛ ماښام شوی و او هوا په تیاره کېدو وه. په تیاره کې جګړه ډېره خطرناکه وه؛ ځکه کېدای شو په تېروتنه خپل ملګري ووهي…

له همدې امله دواړه خواوې خپلو لښکرګاوو ته ستانه شوې. ټپیان تر درملنې لاندې ونیول شول. حضرت خالد د جګړې په فن کې نابغه و. غوښتل یې چې سهار په نوي تکتیک سره د دښمن مخې ته ووځي او هغوی حیران کړي. هغه شپه یې د عسکرو ځایونه بدل کړل: ښي اړخ کسان یې کیڼ ته، کیڼ اړخ کسان یې ښي ته، مخکیني یې شا ته او شاتني یې مخې ته راوستل.

سهار زړورو مجاهدینو، چې بیا برید ته پاڅېدلي وو، د «الله اکبر» د نارو په منځ کې جګړه پیل کړه. د دښمن عسکرو هغه عسکر چې پر دوی یې برید کاوه، د لومړي ځل لپاره لیدل. دا هغه کسان نه وو چې پرون ورسره جنګېدلي وو.

خامخا مسلمانانو ته یو نوی لښکر د مرستې لپاره راغلی و!… د رومي عسکرو روحیه، چې ګومان یې وکړ ملاتړي ځواکونه راغلي دي او ووېرېدل، ماته شوه. وارخطا شول او تېښته یې پیل کړه. د اسلام لښکر دا فرصت وګاڼه او پر هغوی یې سخت برید وکړ.

له دې وروسته چې دښمن وشړل شو، د موتې کلا ته راغلل. حصار یې هم فتح کړ او د هغه له مشرانو یې ډېر کسان ووژل. حضرت خالد او زړورو صحابه وو هغه ورځ لا ښه وجنګېدل، پر دښمن یې تورې ووهلې او د زرګونو ځانونه یې دوزخ ته ولېږل. هغه ورځ د حضرت خالد بن ولید په لاس کې نهه تورې ماتې شوې.5 د الله تعالی په احسان او زموږ د سردار رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) د دعاګانو په برکت درې زره غازي مجاهدینو د دښمن سل زره کسیز لښکر مات کړ. په دې لویه جګړه کې پنځلس شهیدان ورکړل شول. په دې توګه د بیزانس امپراتورۍ ته خپل حد وښودل شو او جنوب ته د هغې د نورو بریدونو مخه ونیول شوه… زموږ سردار رسول اکرم او محترم نبي، مخکې له دې چې د جګړې له ډګره څه خبر ورته ورسېږي، خپل اصحاب یې په جومات کې راټول کړي وو، څو هغه څه ورته ووايي چې په موته کې پېښ شوي وو. زموږ د ګران پیغمبر له مبارک مخ څخه ښکارېده چې ډېر خپه دی او هېچا د دې له وېرې چې لا به خپه شي، د څه پوښتلو جرئت نه کاوه. په پای کې له اصحاب کرامو څخه یوه وویل: «زموږ ځانونه دې پر تا قربان شي، یا رسول الله! کله مو چې ستاسې خپګان لیدلی، زموږ زړونه وینې ژاړي، او زموږ د غم اندازه یوازې جناب حق پېژني!» زموږ د ګران پیغمبر له مبارکو سترګو اوښکې روانې شوې او ویې فرمایل: «هغه خپګان چې تاسې په ما کې ولید، او هغه څه چې زه یې په غم کې پرېښی وم، زما د اصحابو شهیدېدل وو. دا حال تر هغو دوام وکړ چې هغوی مې په جنت کې د داسې وروڼو په څېر ولیدل چې پر تختونو یو د بل مخې ته ناست دي. زید بن حارثه بیرغ په لاس کې واخیست. په پای کې شهید کړل شو. هغه اوس جنت ته ننوت. هلته منډې وهي. بیا جعفر بن ابي طالب بیرغ واخیست. د دښمن پر لښکرو یې برید وکړ. وجنګېد او په پای کې هغه هم شهید شو. هغه د شهید په توګه جنت ته ننوت او له یاقوتو دوو وزرو سره څنګه چې وغواړي، الوزي. له جعفر وروسته عبدالله بن رواحه بیرغ واخیست. بیرغ یې په لاس کې و چې له دښمنانو سره وجنګېد، شهید شو او جنت ته ننوت. هغوی ما ته په جنت کې د سرو زرو پر تختونو وښودل شول. الهي! زید وبښه!… الهي! جعفر وبښه! الهي! عبدالله بن رواحه وبښه!»

«اې خالد! د رسول الله مقدس بیرغ ژر واخله! والله، ما دا د دې لپاره اخیستی و چې تا ته یې درکړم. ته د جګړې طریقه تر ما ښه پېژنې!» ثابت بن اقرم (رضی الله عنه)

د عالمونو د سردار له مبارکو سترګو څخه لا هم اوښکې روانې وې. د اوښکو په منځ کې یې داسې دوام ورکړ: «له عبدالله بن رواحه وروسته بیرغ خالد بن ولید واخیست. همدا اوس جګړه سخته شوه. الهي! هغه (خالد بن ولید) ستا له تورو څخه یوه توره ده. مرسته یې وکړه!…»6 زموږ ګران پیغمبر د الله تعالی په اذن، د معجزې په توګه، د جګړې د هغه ډګر حال ولید چې تر زرو کیلومترو زیات لرې و، او خپلو اصحابو ته یې خبر ورکړ. په هغه ورځ چې حضرت جعفر بن ابي طالب شهید شو، د دې پېښې تر بیانولو وروسته پاڅېد او د حضرت جعفر کور ته ورغی. د هغه مېرمن اسماء د کور کارونه بشپړ کړي وو، ماشومان یې وینځلي او ویښتان یې ږمنځولي وو. زموږ ګران پیغمبر وفرمایل: «اې اسماء! د جعفر زامن چېرته دي؟ ما ته یې راوله!» کله چې اسماء خاتون ماشومان راوستل، زموږ سردار رسول الله هغوی سینې ته ټینګ کړل او په مړه خېټه یې ښکل او بوی کړل. مبارک زړه یې ونه شو زغملای او له مبارکو سترګو یې د تار په څېر اوښکې روانې شوې. د حضرت جعفر مېرمن چې دا ولیدل، په زارۍ یې وپوښتل: «مور، پلار او ځان مې پر تا قربان شي، یا رسول الله! ولې زما له زامنو سره هغه مهرباني کوئ چې له یتیمانو سره یې کوئ؟ کوم تریخ خبر خو مو د جعفر او د هغه د ملګرو په اړه نه دی ترلاسه کړی؟!» د عالمونو سردار ډېر متأثر شوی و. ویې فرمایل: «هو!… هغوی نن شهیدان شول!…» زموږ مور حضرت اسماء هم خپل یتیم بچي سینې ته ټینګ کړل او په ژړا یې پیل وکړ. زموږ ګران پیغمبر دا منظره ډېره ونه شوه زغملای او له هغه ځایه لاړ.7

زموږ سردار حبیب اکرم (صلی الله علیه وسلم) چې خپل د سعادت کور ته راستون شو، خپلو پاکو مېرمنو ته یې وفرمایل: «د جعفر د کورنۍ لپاره د خوړو په چمتو کولو کې غفلت مه کوئ!» درې ورځې د شهیدانو کورنیو ته خواړه ولېږل شول. ورځې تېرې شوې وې چې حضرت یعلی بن امیه مدینې ته د زېري خبر راووړ. لا یې چې څه نه وو ویلي، زموږ سردار رسول اکرم ورته وفرمایل: «که غواړې، ته د پېښو خبر راکړه، او که غواړې، زه یې تا ته ووایم»، او د جګړې په ډګر کې پېښ شوي حالات یې په جزئیاتو سره بیان کړل. نو حضرت یعلی بن امیه وویل: «په هغه الله تعالی قسم خورم چې ته یې په حق دین او کتاب سره پیغمبر رالېږلی یې، د مجاهدینو له تېرو پېښو څخه مو یوه پېښه هم نه ده پرېښې چې بیان مو نه کړي.» زموږ سردار هم وفرمایل: «الله تعالی زما لپاره د منځ واټن لرې کړ او د جګړې ډګر مې په خپلو سترګو ولید.»

څو ورځې وروسته خبر راوړونکو خبر ورکړ چې د اسلام لښکر مدینې ته نږدې کېږي. زموږ سردار پیغمبر له خپلو اصحابو سره پاڅېد او د هرکلي لپاره د مدینې بهر ته ووت. له لرې یوه د دوړو ورېځ پورته کېده او د اسلام مقدس بیرغ رپېده. د تورو او ډالونو ځلا شاوخوا د هیندارې په څېر روښانه کوله… په ټولو کې ژور هیجان لیدل کېده. لږ وروسته غازي مجاهدین، چې په سر کې یې حضرت خالد بن ولید و، مدینې ته ننوتل، رضی الله تعالی عنهم اجمعین…

«الهي! زید وبښه!… الهي! جعفر وبښه! الهي! عبدالله بن رواحه وبښه!» حدیث شریف

د حورو پېغلې راغلې،
د نور په قنداغ کې یې ونغاړه،
پر محمد یې مخونه ومښل،
په هغه شپه چې محمد دنیا ته راغی.
د آسمانونو دروازې پرانیستل شوې،
پر عالم رحمت وشیندل شو،
د جنت جامې پرې شوې،
په هغه شپه چې محمد دنیا ته راغی.
یونس وايي: اې وروڼو،
له سترګو وینې لړلې اوښکې بهېږي،
غرونو او ډبرو سجده وکړه،
په هغه شپه چې محمد دنیا ته راغی.

د کعبې معظمې یو زوړ انځور /

مکه مکرمه [۱۸۹۰]