د وداع خطبه

حمد خاص د الله تعالی لپاره دی. د هغه حمد وایو، له هغه بښنه غواړو او هغه ته توبه کوو. د خپلو نفسونو له شرونو او د خپلو عملونو له ګناهونو څخه په الله تعالی پناه غواړو. هغه څوک چې الله تعالی یې سمې لارې ته هدایت کړي، هېڅوک یې نه شي ګمراه کولای، او هغه څوک چې هغه یې ګمراه کړي، هېڅوک یې سمې لارې ته نه شي برابرولای. شاهدي ورکوم چې له الله تعالی پرته بل معبود نشته. هغه یو دی. هېڅ سیال او شریک نه لري. او بیا شاهدي ورکوم چې محمد (علیه السلام) د هغه بنده او رسول دی.

اې د الله بندګانو! تاسې ته وصیت کوم چې له الله تعالی څخه ووېرېږئ او د هغه اطاعت وکړئ.

اې خلکو! زما خبرې ښې واورئ! نه پوهېږم، کېدای شي له دې کاله وروسته بیا هېڅکله دلته له تاسې سره یو ځای نه شم. خلکو! لکه څنګه چې دا ورځ مو یوه مقدسه ورځ ده، لکه څنګه چې دا میاشت مو یوه مقدسه میاشت ده، او لکه څنګه چې دا ښار مو (مکه) یو مبارک ښار دی، ستاسې ځانونه، مالونه او عزتونه هم همداسې مقدس دي. له هر ډول تېري څخه خوندي دي.

زما اصحابو! سبا به خپل رب ته ورسېږئ او د نن ورځې د هر حال او کړنې پوښتنه به مو خامخا کېږي. خبردار! له ما وروسته پخوانیو ګمراهیو ته مه ګرځئ چې د یو بل غاړې ووهئ!

دا زما وصیت دې حاضر کسان غایبو ته ورسوي!

کېدای شي هغه څوک چې دا خبره ورته رسول کېږي، له هغه چا چې دلته حاضر و او اورېدلې یې ده، ښه پوه شي او ویې ساتي. زما اصحابو! د هر چا سره چې امانت وي، خپل خاوند ته دې یې وسپاري!

سود په ټولو ډولونو سره لرې شوی دی. زما تر پښو لاندې دی. خو د خپل پور اصل باید ورکړئ. نه ظلم وکړئ او نه ظلم ومنئ. د الله تعالی په امر، سودخوري نور منع ده. د جاهلیت د دې بد دود هر ډول زما تر پښو لاندې دی. لومړنی سود چې لرې کوم یې، د عبدالمطلب د زوی (زما د تره) عباس سود دی. زما اصحابو! هغه د وینو دعوې (بدلې) چې د جاهلیت په دوره کې پسې ګرځېدل، هم په بشپړه توګه لرې شوې دي. لومړنۍ د وینې دعوه چې لرې کوم یې، د عبدالمطلب د لمسي (زما د تره د زوی) ربیعه د وینې دعوه ده.

اې خلکو! د جګړې کولو لپاره د حرامو میاشتو ځایونه بدلول، بې‌شکه په کفر کې ډېر مخکې تګ دی. دا هغه څه دي چې کافران پرې ضلالت ته غورځول کېږي. (یوه میاشت) یو کال حلاله ګڼي او بل کال یې حرامه اعلانوي. دا کار د دې لپاره کوي چې د هغو میاشتو له شمېر سره یې برابر کړي چې جناب حق حلالې او حرامې کړې دي. هغوی هغه څه چې الله تعالی حرام کړي، حلالوي او هغه چې حلال کړي، حراموي.

اې زما اصحابو! حج په خپل سم وخت کوو. د میاشتو ترتیب لکه هغه وخت دی چې الله تعالی پیدا کړې. هېڅ شک نشته چې زمانه بېرته هغه شکل او نظم ته راګرځېدلې ده چې الله تعالی یې د پیدا کولو په ورځ درلود.

«الهي! د دې کور شرف، لوړتیا، هیبت او اعتبار زیات کړه. او د هغو کسانو شرف، هیبت، درناوی او نېکي هم زیاته کړه چې په حج او عمره یې تعظیم کوي!» حدیث شریف

اې خلکو! نن شیطان د تل لپاره دا توان له لاسه ورکړی دی چې ستاسې په دې خاوره کې بیا خپل اغېز او واکمني ټینګه کړي. خو که تاسې له دې شیانو پرته چې ما لرې کړل، په هغو کارونو کې چې کوچني یې ګڼئ، د هغه پیروي وکړئ، دا به یې خوشاله کړي. د خپل دین د ساتنې لپاره له دې څخه هم ځان وساتئ!

اې خلکو! تاسې ته سپارښتنه کوم چې د ښځو حقونه په پام کې ونیسئ او په دې اړه له الله تعالی څخه ووېرېږئ. تاسې ښځې د الله تعالی د امانت په توګه اخیستې دي؛ د هغوی عزت او عفت مو د الله تعالی په نوم په ژمنه ځان ته حلال کړی دی. تاسې پر ښځو حق لرئ؛ هغوی هم پر تاسې حقونه لري. پر ښځو ستاسې حق دا دی چې ستاسې د کورنۍ حرمت داسې هېچا ته تر پښو لاندې نه کړي چې تاسې یې نه خوښوئ. که داسې څوک ستاسې کور ته راولي چې تاسې ترې راضي نه یاست، کولای شئ په سپکه وهلو یې منع کړئ. او پر تاسې د ښځو حق دا دی چې د هغوی هر ډول خوراک او پوښاک په مشروع ډول برابر کړئ. اې مؤمنانو! تاسې ته یو امانت پرېږدم چې تر څو مو ټینګ نیولی وي، هېڅکله به لاره ورکه نه کړئ. هغه امانت د الله تعالی کتاب، قرآن کریم دی. (په نورو روایتونو کې «زما سنت» او «زما اهل بیت» هم راغلي دي.)

اې مؤمنانو! زما خبرې ښې واورئ او ښې یې وساتئ! مسلمان د مسلمان ورور دی او په دې توګه ټول مسلمانان ورونه دي. د خپل دیني ورور په هر حق تېری بل چا ته حلال نه دی، مګر دا چې هغه پخپله په خوښ زړه ورکړی وي. زما اصحابو! پر خپلو نفسونو (پر ځانونو) ظلم مه کوئ. ستاسې ځان هم پر تاسې حق لري. اې خلکو! الله تعالی هر حقدار ته خپل حق (په قرآن کریم کې) ورکړی دی. وارث ته وصیت ته اړتیا نشته. ماشوم د هغه چا دی چې د هغه په بستر زېږېدلی وي. زنا کوونکي ته بې‌برخې کېدل دي. هغه بې‌اصله چې له خپل پلار پرته بل چا ته د نسب دعوه کوي، یا هغه ناشکره چې له خپل مولا پرته بل چا ته ځان منسوبوي، د الله تعالی په غضب او د پرښتو او ټولو مسلمانانو په لعنت دې اخته شي! جناب حق د داسې خلکو نه توبه مني او نه له عدالت سره شاهدي. اې خلکو! رب مو یو دی. پلار مو هم یو دی؛ ټول د آدم اولاد یاست. آدم هم له خاورې څخه دی. د الله په نزد تر ټولو ګران ستاسې هغه دی چې تقوا یې ډېره وي. عرب ته پر غیر عرب هېڅ برتري نشته. برتري یوازې په تقوا ده. که یو معیوب تور غلام پر تاسې امیر وټاکل شي او تاسې د الله په کتاب اداره کړي، خبره یې واورئ او اطاعت یې وکړئ. مجرم یوازې په خپل جرم تورنېږي. پلار د خپل زوی په جرم او زوی د خپل پلار په جرم نه تورنېږي.

اې خلکو! پام وکړئ! دا څلور کارونه باید په هېڅ ډول ونه کړئ:

۱. له الله سره هېڅ شی شریک مه نیسئ.

۲. هغه ځان چې الله حرام کړی دی، په ناحقه مه وژنئ.

۳. زنا مه کوئ.

۴. غلا مه کوئ.

زه مأمور شوی یم چې له خلکو سره تر هغه جهاد وکړم چې «لا اله الا الله، محمد رسول الله» ووايي (یعنې مسلمانان شي). کله چې دا ووايي، خپلې وینې او مالونه یې خوندي کړي دي. حساب یې له الله تعالی سره دی. اې خلکو! سبا به زما په اړه له تاسې پوښتنه وکړي؛ څه به ووایئ؟.. اصحاب کرامو وویل: «شاهدي ورکوو چې تا د الله تعالی دین ورساوه، خپله دنده دې ترسره کړه او موږ ته دې وصیت او نصیحت وکړ.» نو زموږ سردار رسول اکرم (صلی الله علیه وسلم) خپله مبارکه د شهادت ګوته پورته کړه، د جماعت پر لور یې ښکته کړه او ویې فرمایل: «شاهد اوسه، یا رب! شاهد اوسه، یا رب! شاهد اوسه، یا رب!»

په هغه ورځ چې زموږ ګران پیغمبر د وداع خطبه ولوسته، د مائدې سورت دریم آیت کریمه نازل شو چې معنا یې دا ده: «نن مې ستاسې لپاره ستاسې دین بشپړ کړ، پر تاسې مې خپل نعمت پوره کړ او په دې راضي شوم چې تاسې ته اسلام د دین په توګه درکړم…» کله چې زموږ سردار پیغمبر دا آیت کریمه اصحاب کرامو ته ولوست، حضرت ابوبکر په ژړا شو. کله چې اصحاب کرامو د هغه د ژړا لامل وپوښت، ویې فرمایل: «دا آیت کریمه په دې دلالت کوي چې د رسول الله وفات نږدې دی. له دې امله ژاړم.»1

له خطبې وروسته یې په جبل رحمت کې وقوف وکړ. د ماښام لمونځ یې په عرفاتو کې ونه کړ، بلکې د ماسخوتن له لمانځه سره یوځای یې په مزدلفه کې امامت وکړ. هغه شپه یې په مزدلفه کې تېره کړه. بله ورځ سهار مهال یې په مشعر الحرام کې وقوف وکړ. د اختر په لومړۍ ورځ له مزدلفې څخه د منا په لور روان شول. په لاره کې په هغه وادۍ کې چې محسر نومېږي او د اصحاب فیل2 د تمځای ده، تم نه شول او تېر شول. منا ته راغلل؛ دلته یې د قربانۍ له اوښانو څخه ۶۳ پخپله حلال کړل او چاړه یې حضرت علي ته ورکړه. پاتې نور حضرت علي حلال کړل. د اختر په دویمه، دریمه او څلورمه ورځ یې جمرې وویشتلې، او د ذوالحجې په څوارلسمه ورځ د سهار له لمانځه مخکې بیت الله ته راغلل او د وداع طواف یې وکړ. زموږ سردار رسول الله په مکه کې ۱۰ ورځې پاتې شو، د وداع حج او د وداع طواف یې وکړ او مدینې ته راستون شو. په مسجد نبوي کې یې دوه رکعته لمونځ وکړ او خپل د سعادت کور ته یې تشریف یووړ. له وداع حج وروسته اصحاب کرام هغو ځایونو ته لاړل چې له کومه راغلي وو، او هغه څه چې رسول الله رسولي او امر کړي وو، هلته یې بیان کړل.