زموږ د سردار پیغمبر اصحاب
زموږ د پیغمبر ملګري: هر مسلمان، ښځه که نارینه، ماشوم که لوی، چې زموږ سردار رسول الله یې که هر څومره لږ هم وي، یو ځل لیدلی وي، یا که ړوند و، یو ځل یې ورسره خبرې کړې وي، او له ایمان سره وفات شوی وي، «صاحب» یا «صحابي» بلل کېږي. څو تنو ته یې «اصحاب کرام»، «صحابه کرام» یا «صحب» ویل کېږي (رضی الله عنهم اجمعین). هغه څوک چې زموږ پیغمبر یې د کفر په حال کې لیدلی وي او د رسول الله له وفات وروسته یې ایمان راوړی وي، یا یې د مسلمانۍ په حال کې لیدلی وي او بیا مرتد شوی (له اسلام څخه وتلی) وي، صحابي نه دی. څوک چې له صحابي کېدو وروسته مرتد شوی وي او د رسول الله له وفات وروسته یې بیا ایمان راوړی وي، صحابي دی. څرنګه چې زموږ سردار پیغمبر د پېریانو ټولګي ته هم پیغمبر دی، نو پېری هم صحابي کېږي.
له پیغمبرانو او له غوره پرښتو وروسته، د ټولو مخلوقاتو تر ټولو غوره اصحاب کرام دي. د هر یوه نوم باید د «حضرت» یا «رضی الله عنه» په ویلو سره په درناوي او احترام یاد شي. هر هغه چا ته چې د محمد علیه السلام په پیغمبرۍ ایمان لري، یعنې هر مسلمان ته، د هر نژاد او هر هېواد چې وي، د محمد علیه السلام امت ویل کېږي. د اصحاب کرامو هر یو تر دې ټول امت غوره دی. په هغو آیتونو کریمه کې چې د صحابه کرامو (رضی الله عنهم) د فضیلت او غورهوالي په اړه دي، داسې فرمایل شوي دي چې معنا یې دا ده: «تاسې د امتونو غوره یاست.»1 «له مهاجرینو او انصارو څخه له هغو کسانو چې تر ټولو مخکې یې ایمان راوړی دی، او له هغو کسانو چې په نېکۍ کې یې د هغوی پیروي کړې ده (چې د دوی پر لار ځي)، الله تعالی راضي دی؛ هغوی هم له الله تعالی څخه راضي دي. الله تعالی د هغوی لپاره داسې جنتونه چمتو کړي دي چې له لاندې یې ویالې بهېږي. هلته به تل تر تله پاتې وي. دا ډېر لوی نجات دی.»2 «محمد (علیه السلام) د الله تعالی پیغمبر دی. هغه کسان چې له ده سره دي (یعنې اصحاب کرام) ټول پر کافرانو سخت دي، خو یو له بل سره مهربانه دي. ډېری وخت یې په رکوع او سجده کې وینئ. دوی په دې عبادتونو او په هغه شفقت او مینې سره چې خلکو ته یې ښيي، د جناب حق رضا او احسان غواړي. له مخونو یې څرګندېږي چې ډېرې سجدې کوي (په مخونو کې یې د سجدې نښې او علامې شته). په تورات کې د هغوی حال همداسې دی. په انجیل کې یې صفت دا دی: د هغه کښت په څېر دي چې خپله ټوکه یې راویستې، پیاوړی او پنډ شوی او پر خپل ډنډ نېغ ولاړ شوی وي، داسې چې بزګرانو ته ښه ښکاري. (اصحاب کرام هم همداسې وو: لږ او کمزوري وو، بیا ډېر او پیاوړي شول.) دې تشبیه کافران او منکران هم په قهر او غوسه کړي دي. الله تعالی هغو کسانو ته چې ایمان یې راوړی او نېک عملونه یې کړي دي، د بخښنې او لوی اجر ژمنه کړې ده.»3
د اصحاب کرامو په اړه ځینې احادیث شریف:
«زما اصحابو ته کنځل مه کوئ! که له اصحابو وروسته راتلونکو څخه یو کس د غره په اندازه سره زر صدقه کړي، هغه ثواب ته نه رسېږي چې زما یو صحابي د یوې لپې اوربشو په ورکولو ګټلی دی، حتی نیمایي ته یې هم نه رسېږي.»4
«محمد صلی الله علیه وسلم د الله تعالی رسول دی. هغه کسان چې له ده سره دي (اصحاب کرام) پر کافرانو ډېر سخت او یو له بل سره ډېر مهربانه (ډېر شفیق) دي» فتح: ۲۹
«زما اصحاب د آسمان د ستورو په څېر دي. د هر یوه پیروي چې وکړئ، هدایت ته رسېږئ.»5
«زما له اصحابو سره له دښمنۍ څخه ځان وساتئ! له الله څخه ووېرېږئ! څوک چې له هغوی سره مینه کوي، زما د مینې له امله ورسره مینه کوي. څوک چې له هغوی سره دښمني کوي، له ما سره یې دښمني کړې ده. څوک چې هغوی ځوروي، زه یې ځورولی یم؛ او څوک چې ما ځوروي، هرومرو الله تعالی ځوروي.»
«زما د امت تر ټولو غوره هغه دي چې زما په زمانه کې دي. له هغوی وروسته تر ټولو غوره هغه دي چې له دوی وروسته راځي، او له هغوی وروسته هم تر ټولو غوره هغه دي چې تر هغوی وروسته به راشي.»
«د دوزخ اور هغه مسلمان نه سوځوي چې زه یې لیدلی یم، او هغه چې هغه کسان یې لیدلي دي چې زه یې لیدلی یم.»6
پورته آیتونه کریمه او احادیث شریف د اصحاب کرامو غورهوالی او فضیلت په ښکاره ښيي.
اصحاب کرام په دیني احکامو کې تر ټولو معتبر مرجع دي؛ ځکه چې قرآن کریم یې له زموږ پیغمبر څخه زده کړ او له ځان وروسته کسانو ته یې ور زده او تشریح کړ. هغه معلومات چې زموږ پیغمبر څه کړي او څه یې فرمایلي دي، پر هغو شیانو ولاړ دي چې دوی پخپله لیدلي، اورېدلي او روایت کړي دي.
هغه احکام چې دوی په ګډه روایت کړل، د احادیث شریفو بنسټ یې جوړ کړ. په اسلام کې د امت اجماع، یعنې د علماوو یوه خوله کېدل، یوازې د اصحابو په زمانه کې په بشپړ او کامل ډول ترسره شوه. سربېره پر دې، د اصحابو هر یو له هغو مجتهدو علماوو څخه دی چې په دین کې یې خبره سند او حجت دی، او تر هغو مجتهدینو غوره دی چې وروسته راغلل. د اهل سنت علماوو اصحاب کرام د غورهوالي د ترتیب له مخې په درېیو ډلو وېشلي دي: ۱. مهاجرین: هغه کسان دي چې د مکې ښار له فتحې مخکې یې له مکې یا له نورو ځایونو څخه خپل وطن او خپلوان پرېښودل او د مدینې ښار ته یې هجرت وکړ. دوی یا له ایمان سره د رسول الله حضور ته راغلل، یا چې راغلل ایمان یې راوړ. حضرت عمرو بن عاص له همدوی څخه دی (رضی الله عنهم اجمعین).
۲. انصار: هغو مسلمانانو ته چې د مدینې په ښار کې یا دې ښار ته نږدې ځایونو کې وو او له اوس او خزرج نومو دوو قبیلو څخه وو، انصار ویل کېږي؛ ځکه چې دوی ژمنه وکړه چې له زموږ سردار پیغمبر او مکیانو سره به په هر ډول مرسته او قرباني کې دریغ نه کوي، او پر خپله ژمنه ودرېدل (رضی الله عنهم اجمعین).
۳. نور اصحاب کرام: هغه مسلمانان دي چې نه مهاجر وو او نه انصار، بلکې له نورو ځایونو راغلل او زموږ د سردار پیغمبر (صلی الله علیه وسلم) په صحبت مشرف شول. هغه کسان چې د مکې ښار د فتحې پر مهال یا په نورو ځایونو کې یې ایمان راوړ، له همدې ډلې څخه دي. دوی ته یوازې صحابي ویل کېږي (رضی الله عنهم اجمعین). د اصحاب کرامو تر ټولو غوره د رسول الله څلور خلیفګان دي. دوی د خلافت د ترتیب له مخې حضرت ابوبکر، حضرت عمر، حضرت عثمان او حضرت علي دي. له دوی وروسته تر ټولو غوره د عشره مبشره، یعنې د هغو لسو کسانو چې د جنت زېری ورکړل شوی دی، پاتې شپږ تنه دي (طلحه بن عبیدالله، زبیر بن عوام، عبدالرحمن بن عوف، سعد بن ابي وقاص، سعید بن زید، ابوعبیده بن جراح) او همدارنګه حضرت حسن او حضرت حسین (رضی الله عنهم اجمعین).
له دوی وروسته غوره هغه څلوېښت کسان دي چې تر ټولو لومړی مسلمانان شول؛ بیا هغه درې سوه دیارلس صحابه چې د بدر په غزا کې حاضر وو؛ بیا هغه اووه سوه اتلان چې د احد په غزا کې حاضر وو. له دوی وروسته غوره هغه څوارلس سوه کسان دي چې د هجرت په شپږم کال یې د ونې لاندې له رسول الله سره بیعت وکړ او ویې ویل: «مرګ شته، بېرته ګرځېدل نشته!» دې بیعت ته «بیعة الرضوان» ویل کېږي.7
د اصحاب کرامو شمېر: د مکې په فتحه کې دولس زره، د تبوک په غزا کې دېرش زره، د وداع په حج کې نوي زره، او د رسول الله د وفات پر مهال د ځمکې پر مخ شاوخوا یو لک او څلور ویشت زره صحابه وو. په دې اړه نور روایتونه هم شته.8
هغه اصحاب کرام چې تر ټولو وروسته وفات شول دا دي: عبدالله بن اوفی د ۷۰۵ میلادي (۸۶ هجري) کال په کوفه کې وفات شو؛ عبدالله بن بسر د ۷۰۶ میلادي (۸۸ هجري) کال په دمشق کې؛ سهل بن سعد د ۷۰۹ میلادي (۹۱ هجري) کال په سل کلنۍ کې په مدینه کې؛ انس بن مالک د ۷۱۱ میلادي (۹۳ هجري) کال په بصره کې؛ او ابوالطفیل عامر بن واثله د ۷۱۸ میلادي (۱۰۰ هجري) کال په مکه کې وفات شول (رضی الله عنهم اجمعین). زموږ د پیغمبر له وفات وروسته، د څلورو خلیفګانو په دوره کې هم اصحاب کرام د اسلام د دین د خپرولو او جهاد په اړه پر خپله ژمنه ولاړ پاتې شول او هېڅکله یې له خپلې ژمنې څخه مخ وانه اړاوه. ټولو په یوه خوله خپل ځایونه او کورونه پرېښودل، له عربستان څخه ووتل او هرې خوا ته خواره شول. د تللو ډېری بېرته رانه غلل؛ په هغو ځایونو کې چې ورغلي وو، تر مرګه یې جهاد وکړ او د اسلام دین یې خپور کړ. په دې توګه په لږ وخت کې ډېر هېوادونه فتح شول، او په فتح شویو ځایونو کې اسلام په چټکۍ سره خپور شو. ټول اصحاب کرام عادل دي. د اسلام په رسولو کې ټول شریک دي. قرآن کریم هغوی راټول کړ. احادیث شریف هغوی له زموږ پیغمبر څخه روایت کړل. له دوی ټولو سره مینه د اهل سنت پر عقیده د پاتې کېدو تر ټولو مهم او ناګزیر شرط دی. (د اسلام دین ته د اصحاب کرامو د خدمتونو، د دوی د نمونهيي ژوند، فضیلتونو، نومونو او د ټولو د ژوندلیکونو په اړه ډېر آثار لیکل شوي او خپاره شوي دي. د حقیقت خپرندویې له خوا خپاره شوي کتابونه «اصحاب کرام» او «مناقب چهار یار ګزین» ډېر ارزښتناک دي.)
«زما اصحاب د آسمان د ستورو په څېر دي. د هر یوه پیروي چې وکړئ، هدایت ته رسېږئ» حدیث شریف
د عالمونو د رب محبوب محمد دی؛
بدن یې پاک، نوم یې احمد، عالمونو ته رحمت دی.
د خلق عظیم څښتن او د «لولاک…» مخاطب،
د علم، ادب، فیض، نور او محبت سرچینه ده.
همغه د حق او بنده ترمنځ ریښتینې واسطه ده؛
خبره یې روحونو ته شفا، نوم یې د زړه زنګ ته درمل دی.
همغه د ناهیلي زړه ناروغ ته ریښتینی طبیب دی؛
نه یوازې پخپله، بلکې امت یې هم تر پرښتو لوړ دی.
حق خپل دې تر ټولو غوره بنده ته مرستندویان ورکړل؛
خپل تر ټولو ګران بندګان یې د هغه اصحاب کړل.
رسول الله وفرمایل: «د دوی لار زما لار ده»؛
دا پېړۍ یې د پېړیو تر ټولو غوره وښوده.
محمد مصطفی یې تر خپل ځان ډېر خوښاوه؛
مال، ملک او مقامونه یې د هغه په لار کې پرېښودل.
د اسلام د خپرولو لپاره یې په مینه ځانونه ورکړل؛
یا ربه، دا څه ښکلی حال دی! یا ربه، دا څه عزت دی!
د هغه په یوه صحبت کې یې نفسونه پاک شول؛
زړونه یې له معرفت، فیض، نور او تجلي ډک شول.
د اولیاوو حالونه یې په یوه شېبه کې ومومل،
او تل یې د هغه پیروي وکړه؛ دا څومره لوی شرف دی!
ټول عادل دي، پر هېچا ظلم نه کوي؛
د خپل نفس لپاره هېڅکله خلافت نه غواړي.
له همدې امله نه جګړه کوي، نه یو بل ځوروي؛
په تر ټولو لوړ مقام کې دي او ټول مجتهدین دي.