ҲИҶРАТ БА ҲАБАШИСТОН

Ҳиҷрати аввал ба Ҳабашистон

Дар соли панҷуми паёмбарии (беъсати) Сарвари мо Расулуллоҳ, бо вуҷуди шиканҷаҳои мушрикон, шумораи мусалмонон торафт зиёд мешуд. Вале мушрикон ҳам шиканҷаҳояшонро зиёд мекарданд ва аз ҳар чӣ аз дасташон меомад, дареғ намедоштанд. Сарвари мо аз шиканҷаҳои тоқатфарсое, ки асҳобаш мекашиданд, сахт ғамгин мешуд: онҳоро аз пой бо ресмон ба шутурон баста, ба ду самти муқобил мекашиданд ва пора-пора мекарданд. Ин шиканҷаҳо рӯз аз рӯз сахттар мешуданд ва дили пур аз марҳамати Ӯ ба онҳо тоб оварда наметавонист.

Рӯзе асҳоби киромро ҷамъ кард ва фармуд: «Эй асҳоби ман! Акнун дар рӯи замин пароканда шавед. Аллоҳ таъоло ба зудӣ шуморо боз дар як ҷо ҷамъ мекунад.»

Онҳо пурсиданд: «Ё Расулаллоҳ! Ба куҷо равем?» Паёмбари мо бо дасти муборакаш ба сарзамини Ҳабаш ишора кард ва фармуд: «Ана он ҷо! Ба сарзамини Ҳабаш биравед!1 Зеро дар он ҷо подшоҳе ҳаст, ки ба ҳеҷ кадоме аз атрофиёнаш зулм намекунад. Ғайр аз ин, он ҷо сарзамини ростист. То он даме ки Аллоҳ таъоло аз тангиҳое, ки дар он ҳастед, роҳи баромад ва наҷоте накушояд, шумо дар он ҷо бимонед.»

Бад-ин тариқ Сарвари олам Муҳаммад Мустафо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) қарор дод, ки асҳобаш аз шиканҷаҳо раҳо ёбанд ва Ӯ муборизаашро бар зидди мушрикони Макка танҳо худаш идома диҳад. Паёмбари маҳбуби мо, ки ҳангоми валодаташ «Уммати ман! Уммати ман!» фармуда буд, акнун барои наҷоти асҳобаш худро фидо мекард. Бо ин иҷозати Ӯ як қисми асҳоби киром ватанашонро тарк карда, ҳиҷрат мекарданд!.. Вале чун аз Паёмбари маҳбуби мо ҷудо мешуданд, андӯҳашон ҳам хеле зиёд буд.

Дар ин ҳиҷрати аввал ҳазрати Усмон ва занаш ҳазрати Руқайя бинти Расулуллоҳ, Абӯҳузайфа ва занаш Саҳла бинти Суҳайл, Зубайр ибни Аввом, Мусъаб ибни Умайр, Абдурраҳмон ибни Авф, Абӯсалама ибни Абдуласад ва занаш Умму Салама, Ҳотиб ибни Амр, Омир ибни Рабиа ва занаш Лайло бинти Абӯҳасма, Усмон ибни Мазъун, Абӯсабра ибни Абӯруҳм ва занаш Умму Кулсум бинти Суҳайл, Суҳайл ибни Байзо ва Абдуллоҳ ибни Масъуд (разияллоҳу анҳум) иштирок карданд.2 Сарвари мо, Паёмбар, дар бораи ҳазрати Усмон фармуд: «Бешубҳа, Усмон нахустин касест, ки пас аз паёмбар Лут ҳамроҳи завҷааш ҳиҷрат кардааст.»

Як қисми асҳоби киром савора ва як қисм пиёда пинҳонӣ аз Макка баромаданд. Вақте ки корвон ба Шуайба расид, бо лутфи Аллоҳи мутаъол ду киштии тоҷирон омада буд. Асҳоб ба тоҷирон ҳар кас ним тилло кироя дода, ба киштиҳо савор шуданд. Дар ҳамин вақт мушрикон аз ин хабар ёфтанд ва аз паи асҳоб афтоданд. Вақте ки онҳо ба соҳили баҳр расиданд, муҳоҷирон ба киштӣ савор шуда, ба баҳр баромада буданд, бинобар ин ҳеҷ кадомашонро дастгир карда натавонистанд. Кӯшишашон бенатиҷа монд ва ноумед баргаштанд. Асҳоб аз Баҳри Аҳмар саломат ба Ҳабашистон расиданд.3 Подшоҳи Ҳабашистон Наҷошӣ мусалмононро дар кишвараш ҷой дод ва бо онҳо хеле хуб рафтор кард.

«Эй асҳоби ман! Акнун дар рӯи замин пароканда шавед. Аллоҳ таъоло ба зудӣ шуморо боз дар як ҷо ҷамъ мекунад» Ҳадиси шариф

Пас аз он ки асҳоб ба Ҳабашистон рафтанд, сураи Ваннаҷм нозил шуд. Вақте ки Расулуллоҳ дар Масҷидулҳаром ин сураро ба Қурайш мехонд ва ба ҷое расид, ки дар оятҳои каримаи 19 ва 20 бутҳои мушрикон зикр шудаанд, шайтони малъун чизҳое монанди «бутҳо бутҳои бузурганд, аз онҳо шафоат умед дошта мешавад» андармиён андохт. Мушрикон гумон карданд, ки инро Расулуллоҳ гуфтааст, ва гуфтанд: «Модом ки Ӯ бо дини мо мувофиқат кард, мо ҳам бо Ӯ сулҳ кардем.» Дар ҳамон айём Валид ибни Муғира ҳам назди Расулуллоҳ омада, «Аз ин баъд ба ту даст намезанем» гуфт ва Сарвари мо, Паёмбар, ҳайрон монд. Хабари ин сулҳи (!) мушрикон дар охирҳои рамазони шариф ба асҳоб дар Ҳабашистон расид. Мусалмонони Ҳабашистон хабар ёфтанд, ки «Дар Макка мушрикону мусалмонон созиш кардаанд!» ва чунин андеша карданд: «Ҳиҷрати мо, тарк кардани ҷою ватанамон аз сабаби душмании мушрикон буд. Акнун душмании онҳо ба дӯстӣ табдил ёфтааст. Пас биравем ва ба шарафи хизмати Расули акрам (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) мушарраф шавем.» Дар ҳамин вақт Ҷабраил алайҳиссалом ин ҳилаи шайтонро ба Расулуллоҳ хабар дод. Сарвари мо бисёр ғамгин шуд. Ҷаноби Ҳақ ояти каримаи 52-юми сураи Ҳаҷро нозил фармуд, ки маънояш чунин аст: «Ҳар гоҳ расулони соҳибшариат, ки пеш аз ту фиристодем, ва набиёне, ки ба онҳо пайравӣ мекарданд, мехостанд ояти каримае бихонанд ё аз худ чизе бигӯянд, шайтон ба он чи мехонданд ё мегуфтанд, чизе омехта мекард. Аллоҳ таъоло он чиро, ки шайтон омехтааст, аз дурусташ ҷудо мекунад. Сипас оятҳои Худро устувор мегардонад. Аллоҳ таъоло аз аҳволи одамон огоҳ ва иҷрокунандаи ҳукми Худ аст.» Мушрикон ин оятро шунида, боз ба озору ҷафо сар карданд. Муҳоҷирон аз подшоҳи Ҳабашистон иҷозат гирифта, дар моҳи шаввол ба Маккаи мукаррама омаданд. Вале фаҳмиданд, ки хабари гирифтаашон нодуруст будааст.4 Аз ин воқеаҳо огоҳ шуда, ҳайрон монданд. Баъд ба ҳузури Сарвари мо омаданд ва дар бораи Ҳабашистон гуфтанд: «Мо дар он ҷо ҳамсоягии нек ва ҳимоят дидем. Ба динамон касе даст нарасонд, моро наранҷонданд. Сухане ҳам, ки ба мо нохуш ояд, нашунидем. Дар оромӣ ба Аллоҳ таъоло ибодат кардем.»5 Онҳо муфассал нақл карданд, ки обу ҳаво ва меваҳои Ҳабашистон қувват мебахшад, дар он ҷо чор ибодатгоҳ ҳаст, ҳар рӯз дар ин ҷойҳо шутурону гӯсфандон забҳ мекунанд, фақирону ғарибонро даъват карда, хуш пазироӣ мекунанд, подшоҳашон ба дидани онҳо омада, амон дод ва мушкилоташонро бартараф кард, ва хурсандии худро изҳор доштанд.6 Онҳо зиёда аз ду моҳ дар Ҳабашистон монда буданд.

Мусалмон шудани ҳазрати Ҳамза

Соли шашуми беъсат… Овози ислом рӯз аз рӯз аз гӯш ба гӯш паҳн шуда, ба дилҳо мерасид ва боз ҳам дуртар мерафт. Ин ҳол мушрикони Қурайшро девона мекард, зеро бо вуҷуди ҳамаи талошҳояшон паҳн шудани исломро пешгирӣ карда наметавонистанд. Дар китобҳои «Далоилун-нубувва» ва «Маориҷун-нубувва» чунин омадааст:

Яке аз мушрикон, ки Валид ном дошт, буте дошт. Дар теппаи Сафо ҷамъ омада, ба он бут ибодат мекарданд. Рӯзе Сарвари мо, Паёмбар, назди онҳо рафт ва мушриконро ба имон даъват кард. Як ҷинни кофир ба даруни он бут даромад ва дар ҳаққи Паёмбари маҳбуби мо суханони ношоям гуфт. Фахри олам (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ғамгин шуд. Як рӯзи дигар шахсе, ки худаш дида намешуд, ба Сарвари мо салом дод ва гуфт: «Ё Расулаллоҳ! Як ҷинни кофир дар ҳаққи шумо суханони ношоям гуфтааст. Ман ӯро ёфта, куштам. Агар хоҳед, фардо ба теппаи Сафо ташриф меоред? Шумо боз онҳоро ба ислом даъват мекунед. Ман ҳам ба даруни он бут даромада, суханоне дар мадҳи шумо мегӯям.» Сарвари мо пешниҳоди ин ҷинро, ки Абдуллоҳ ном дошт, қабул кард.

Рӯзи дигар Паёмбари маҳбуби мо ба он ҷо рафта, мушриконро боз ба имон даъват кард.

Абӯҷаҳл низ дар он ҷо буд. Ҷинни мусалмон ба даруни буте, ки дар дасти мушрикон буд, даромада, суханони зебо ва шеърҳое гуфт, ки Паёмбари маҳбуби мо ва исломро васф мекарданд. Мушрикон ин суханонро шунида, бути дасташонро шикастанд ва бар Расулуллоҳ ҳамла карданд. Мӯйҳои муборакаш парешон шуд. Рӯи муборакаш хунолуд гашт. Ба ин озору ҷафоҳои онҳо тоб оварду фармуд: «Эй қурайшиён! Маро мезанед. Вале ман Паёмбари шумо ҳастам.» Баъд аз он ҷо рафту ба хонааш омад. Як канизи хизматгор ин воқеаро аз аввал то охир дида буд. Ҳазрати Ҳамза он вақт дар кӯҳ шикор мекард. Мехост ба оҳуе тир андозад, ки оҳу ба забон омад ва гуфт: «Эй Ҳамза! Ба ҷои он ки ба ман тир андозӣ, агар ба онҳое, ки мехоҳанд бародарзодаатро бикушанд, тир андозӣ, беҳтар аст.» Ҳазрати Ҳамза аз ин суханон ҳайрон монд ва бо шитоб ба сӯи хонааш равон шуд. Одаташ ин буд, ки аз шикор баргашта, аввал барои тавоф ба Ҳарами шариф медаромад ва баъд ба хона мерафт. Он рӯз ҳангоми тавоф канизи хизматгор назди ӯ омад ва он чиро, ки Абӯҷаҳл бо Муҳаммад алайҳиссалом карда буд, хабар дод. Ҳазрати Ҳамза чун шунид, ки Сарвари мо, Паёмбарро таҳқир кардаанд, рагҳои хешовандиаш ҷӯш заданд. Силоҳашро гирифту ба ҷое, ки мушрикон буданд, омад. «Ту ҳамон касе ҳастӣ, ки ба бародарзодаи ман сухани бад гуфта, дилашро ранҷондаӣ? Инак, дини ман ҳам дини Ӯст. Агар қудрат дорӣ, он чиро, ки бо Ӯ кардӣ, бо ман ҳам бикун!» гуфта, бо камоне, ки дар гарданаш овехта буд, сари Абӯҷаҳлро шикофт. Кофирони он ҷо хостанд бар ҳазрати Ҳамза ҳамла кунанд. Вале Абӯҷаҳл гуфт: «Ба ӯ даст нарасонед, Ҳамза ҳақ аст. Ман ба бародарзодааш суханони бад гуфтам.» Пас аз он ки ҳазрати Ҳамза аз он ҷо рафт, Абӯҷаҳл ба атрофиёнаш гуфт: «Зинҳор, ба ӯ даст назанед! Аз мо хафа шуда, мусалмон мешавад. Бо ин Муҳаммад қувват мегирад.» Зеро Ҳамза шахси бообрӯ, азиз ва пурзӯр буд. Абӯҷаҳл ба шикофта шудани сараш розӣ шуда буд, то ҳазрати Ҳамза мусалмон нашавад. Ҳазрати Ҳамза назди Сарвари мо омад ва гуфт: «Эй Муҳаммад! Интиқоми туро аз Абӯҷаҳл гирифта, ӯро дар хун ғарқ кардам. Ғамгин нашав, шод бош!» Паёмбари маҳбуби мо фармуд: «Ман аз чунин чизҳо шод намешавам.» Ҳазрати Ҳамза гуфт: «Барои он ки туро шод кунам ва аз ғам раҳо диҳам, ҳар чӣ хоҳӣ, мекунам!» Сарвари мо фармуд: «Ман танҳо аз он шод мешавам, ки ту имон оварӣ ва ҷисми азизатро аз оташи Ҷаҳаннам наҷот диҳӣ.»

Ҳазрати Ҳамза дарҳол мусалмон шуд. Дар бораи ӯ ояти карима нозил шуд. Ба қавли ҳазрати Абдуллоҳ ибни Аббос, касе, ки дар Қуръони карим, дар ояти каримаи 122-юми сураи Анъом, дар бораи ӯ гуфта мешавад, ки «зинда карда шуд ва ба нур расонида шуд…», ҳазрати Ҳамза ва касе, ки дар бораи ӯ гуфта мешавад, ки «дар зулматҳо саргардон аст…», Абӯҷаҳл аст.

Ҳазрати Ҳамза ба миёни мушрикон рафт ва эълон кард, ки мусалмон шудааст ва Ҳабиби Аллоҳ таъоло Муҳаммад алайҳиссаломро ба баҳои ҷонаш ҳам бошад, ҳимоя хоҳад кард; баъд қасидае хонд. Дар он қасида гуфта буд: «Ҳамд Аллоҳ таъолоро, ки дили маро ба ислом ва ба ҳақ моил гардонид. Ин дин аз ҷониби Аллоҳ таъоло, Парвардигори оламиён, фиристода шудааст, ки ҳар кори бандагонашро медонад, бо ҳама бо лутфи Худ муомила мекунад ва қудраташ бар ҳама чиз ғолиб аст. Вақте ки Қуръони карим хонда мешавад, аз чашмони соҳибони дилу ақл ашк ҷорӣ мегардад. Қуръони карим ба сурати оёте, ки бо забони фасеҳ баён шудаанд, ба Муҳаммад алайҳиссалом нозил шудааст. Ӯ, Муҳаммад Мустафо, дар миёни мо шахси муборакест, ки суханаш шунида мешавад ва дар пешаш гарданҳо хам мешаванд. Эй мушрикон! Ақлатонро аз даст дода, чашматон тира гашта, дар ҳаққи Ӯ суханони тунду вазнин ва дағал нагӯед. Агар ба чунин андеша афтед, то аз болои ҷасадҳои мо мусалмонон нагузаранд, ҳеҷ кас ба Ӯ даст расонда наметавонад.»

«Эй қурайшиён! Маро мезанед. Вале ман Паёмбари шумо ҳастам» Паёмбари маҳбуби мо Муҳаммад алайҳиссалом

Паёмбари маҳбуби мо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) аз мусалмон шудани ҳазрати Ҳамза бисёр шод шуд. Мусалмонон низ бо ҳамроҳ шудани ӯ бисёр қувват гирифтанд. Мусалмон шудани ҳазрати Ҳамза вазъро дигар кард. Зеро аҳли Макка медонистанд, ки ҳазрати Ҳамза ҷанговар, далер, ҷавонмард, паҳлавон ва қаҳрамони бузург аст. Аз ин рӯ мушрикони Қурайш дигар бесабаб бо мусалмонон бадрафторӣ карда наметавонистанд ва махсусан аз зарби шамшери ҳазрати Ҳамза ҳазар мекарданд.7

Бо ишқи ту ба роҳ афтодам,
Шафоат, ё Расулаллоҳ!
Гунаҳкорам, рӯям сиёҳ,
Шафоат, ё Расулаллоҳ!

Мусалмон шудани ҳазрати Умар

Дини ислом рӯз аз рӯз паҳн мешуд ва нури Қуръони карим рӯҳҳоро мунаввар мекард. Касоне, ки насиб доштанд, бо эҳсони Аллоҳ таъоло имон меоварданд ва ба ҳидоят мерасиданд. Ин зотҳои муборак, ки ба шарафи асҳоби киром (разияллоҳу анҳум) будан мушарраф гашта буданд, даст ба даст, дил ба дил дода, мисли парвона гирди Сарвари мо Расулуллоҳ мегаштанд. Кӯчактарин хоҳиш ва ишораи Ӯро амри бузург медонистанд, барои иҷрои он мусобиқа мекарданд ва ҳатто дар ин роҳ аз фидо кардани ҷони худ ҳам ибо намекарданд. Ташвишу изтироби мушрикон бошад, ба авҷ расида буд. Зеро ҳазрати Ҳамза, ки аз қаҳрамонони ангуштнамо буд, низ мусалмон шуда, дар сафи Расулуллоҳ ҷой гирифта буд. Ин воқеаи ғайричашмдошт мушриконро тамоман аз худ берун кард. Аз ин сабаб Умар, писари Хаттоб, (ки ҳанӯз мусалмон нашуда буд) рӯзе аз хона баромад, то Сарвари мо Расулуллоҳро дар ҳар ҷое, ки бубинад, бикушад.

Паёмбари маҳбуби моро дар Масҷидулҳаром дар ҳоли намоз ёфт. Интизори тамом шудани намоз буд, ки он чи Ӯ мехонд, диққаташро ба худ кашид ва бо кунҷковӣ гӯш додан гирифт. Ҳабиби акрам сураи шарифи Ҳоққаро мехонд, ки маънояш чунин аст: «Он қиёмате, ки воқеъ шуданаш ҳақ аст!.. Чист он қиёмате, ки воқеъ шуданаш ҳақ аст (медонӣ)? Чӣ чиз ба ту фаҳмонд, ки он қиёмате, ки омаданаш ҳақ аст, чист? Самуд ва Од (қавмҳо) қиёматро, ки аз даҳшати он дилҳо меларзанд, дурӯғ шумурданд ва инкор карданд. Қавми Самуд ба сабаби саркашиашон (бо наъраи Ҷабраил алайҳиссалом) ҳалок карда шуданд.

Аммо қавми Од, онҳо низ бо боди (тӯфони) харобкунанда, ғуррон, саркаш ва сахт ҳалок карда шуданд. Аллоҳ таъоло он тӯфонро ҳафт шаб ва ҳашт рӯз пайваста бар онҳо мусаллат кард. (Ба ҳоле афтоданд, ки агар он вақт дар он ҷо ҳозир мебудӣ,) медидӣ, ки онҳо чӣ гуна мисли танаҳои пуки дарахти хурмо, ки аз решаашон канда шуда, ба замин афтодаанд, мурданд ва фурӯ ғалтиданд! Оё акнун аз онҳо чизи боқимондае (касе, ягон ҷондоре) мебинӣ? Фиръавн ҳам, онҳое, ки пеш аз ӯ буданд, ҳам ва аҳли шаҳрҳои зеру забаршуда (қавми Лут) ҳама ҳамон хаторо (ширк ва исёнро) карданд… Ҳамин тавр ба паёмбари Парвардигорашон (ба Лут алайҳиссалом ва дигарон) исён варзиданд. Пас онҳоро азобе, сахттар аз азобе, ки ба дигар умматҳо расида буд, фаро гирифт… Ба ростӣ, Мо вақте ки (дар тӯфони Нӯҳ) об ҳама ҷоро фаро гирифт, шуморо (ниёгонатонро, ки сабаби вуҷуди шумоянд) дар киштӣ бардоштем, то барои шумо ибрате бошад ва гӯшҳои шунаванда онро нигоҳ доранд ва аз бар кунанд.

Вақте ки ба Сур як бор дамида шавад ва замин ва кӯҳҳо аз ҷояшон бардошта шуда, ба ҳамдигар сахт бархӯрда, пароканда гарданд, он рӯз қиёмат барпо мешавад. Он рӯз осмон қувват ва устувории худро аз даст дода, мешикофад ва пароканда мешавад.

Фариштагон дар атрофи осмонанд (интизори амри Парвардигорашонанд). Он рӯз Арши Парвардигоратро (аз онҳое, ки дар атрофи осмонанд) ҳашт фаришта бар дӯш мегиранд. Он рӯз шумо (барои ҳисоб ба Аллоҳ таъоло) арза карда мешавед, ба тавре ки (аз Аллоҳ таъоло) ҳеҷ сирре аз шумо (ки дар дунё гумон мекардед пинҳон кардаед) пинҳон намемонад. Он гоҳ касе, ки китобаш ба дасти росташ дода шудааст, (шодикунон) мегӯяд: „Бигиред, китоби маро бихонед! Ба ростӣ, ман ба яқин медонистам, ки бо ҳисоби худ рӯ ба рӯ мешавам.“

Вай дар зиндагии писандида аст, дар Ҷаннати олист… Ки (меваҳояш) наздиканд, то ба осонӣ чида шаванд. (Ба онҳо гуфта мешавад:) „Ба подоши амалҳои солеҳе, ки дар рӯзҳои гузашта (дар дунё) пеш фиристодед, бихӯред ва бинӯшед, гуворо бошад.“

Аммо касе, ки китобаш ба дасти чапаш дода шудааст, мегӯяд: „Эҳ! Кошки китобам ба ман дода намешуд… Ва намедонистам, ки ҳисобам чист. Эҳ! Кошки он (марг) поёни қатъии (зиндагии ман) мебуд (ва зинда намешудам)! Молам ба ман ҳеҷ фоидае набахшид. Ҳама салтанатам (қувватам, далелам, ҳар чӣ доштам) аз ман ҷудо шуда, нобуд гашт!..“ (Аллоҳ таъоло ба фариштагоне, ки дар Ҷаҳаннам вазифадоранд, мефармояд:) „Вайро бигиред ва бибандед (дастонашро ба гарданаш бибандед)!.. Сипас ӯро ба Ҷаҳим (ба шадидтарин ҷои азоби Ҷаҳаннам) андозед! Баъд ӯро ба занҷире, ки дарозиаш ҳафтод газ аст, (боз) дароред!.. Зеро ӯ ба Аллоҳ таъолои азим имон намеовард. Ба таом додани мискин (на ин ки худ таом диҳад, балки дигаронро ҳам) тарғиб намекард. Аз ин рӯ имрӯз дар ин ҷо барои ӯ ҳеҷ хешованде (ва дӯсте) (ки ба ӯ раҳм кунад) нест. Ҷуз ғислин (чирки бо хун омехтаи аҳли Ҷаҳаннам) таоме ҳам нест. Онро ҷуз (дидаву дониста) хатокорон (кофирон) касе намехӯрад…“»8 Ҳазрати Умар он чиро, ки Сарвари мо, Паёмбар, мехонд, бо ҳайрат гӯш медод. Дар умраш чунин суханони зебо нашунида буд. Баъдтар худаш инро чунин нақл кард: «Аз балоғат, ҳамворӣ ва тартиби ин суханоне, ки мешунидам, ҳайрон монда будам. Бо худ гуфтам: „Қасам мехӯрам, ки ин, чунон ки қурайшиён мегӯянд, бояд шоир бошад!“» Дар ҳамин лаҳза Паёмбари мо хондани оёти каримаро давом дод: «Қасам ба он чи мебинед ва ба он чи намебинед, ки бешубҳа он (Қуръони карим) каломест, ки онро расули бисёр шарафманде назди Аллоҳ таъоло (аз ҷониби Парвардигораш) овардааст. Он сухани шоир нест. Шумо чӣ қадар кам имон меоваред!..»9 Ҳазрати Умар нақл кард: «Боз бо худ гуфтам: „Ин бояд коҳин бошад, зеро он чиро, ки аз дилам мегузашт, фаҳмид!..“» Расулуллоҳ хондани сураро давом медод: «Он сухани коҳин ҳам нест. Шумо чӣ қадар кам андеша мекунед!.. Он (Қуръони карим) аз ҷониби Парвардигори оламиён (ба Муҳаммад алайҳиссалом ба воситаи Ҷабраил алайҳиссалом) нозил шудааст. Агар Ӯ (Паёмбар) аз худ бар Мо баъзе суханонеро (ки Мо нагуфтаем) мебофт, албатта Ӯро сахт мегирифтем ва сипас бешубҳа раги ҷонашро (шоҳрагашро) мебуридем ва ҳалок мекардем!

«(Эй амак!) Ман танҳо аз он шод мешавам, ки ту имон оварӣ ва ҷисми азизатро аз оташи Ҷаҳаннам наҷот диҳӣ» Ҳадиси шариф

Ҳеҷ кадоме аз шумо инро манъ карда наметавонистед! Бешубҳа, он (Қуръони карим) барои парҳезгорон панди қатъист. Мо албатта медонем, ки дар миёни шумо онҳое ҳастанд, ки онро дурӯғ мешуморанд (чунон ки тасдиқкунандагон низ ҳастанд). Ба ростӣ, он (Қуръони карим) барои кофирон (ногузир) ҳасрат аст (вақте ки дар охират неъматҳоеро, ки ба тасдиқкунандагони он дода шудааст, бубинанд). Ба ростӣ, он (Қуръони карим) ҳаққулъяқин аст (он албатта ҳақиқати илми яқинӣ ва худи илми яқинист). Пас номи Парвардигори бузургатро тасбеҳ гӯй.»10

Ҳазрати Умар гуфт: «Вақте ки Расулуллоҳ тамоми сураро хонд, дар дилам ба ислом майле пайдо шуд.» Се рӯз пас аз мусалмон шудани ҳазрати Ҳамза Абӯҷаҳл мушриконро ҷамъ кард ва гуфт: «Эй Қурайш! Муҳаммад ба бутҳои мо забон дароз кард. Гуфт, ки ниёгони мо, ки пеш аз мо гузаштаанд, дар Ҷаҳаннам азоб мекашанд ва мо ҳам ба он ҷо меравем!..

Ғайр аз куштани Ӯ дигар чорае нест!.. Ба касе, ки Ӯро бикушад, сад шутури сурхмӯй ва тиллои бешумор медиҳам!..» Дар як лаҳза майл ба ислом аз дили Умар, писари Хаттоб, нопадид шуд. Аз ҷояш ҷаҳиду гуфт: «Ин корро ҷуз писари Хаттоб касе карда наметавонад.» Ба ӯ кафкӯбӣ карда, гуфтанд: «Қани, эй писари Хаттоб! Бубинем туро!»

Шамшерашро ба камар баст ва роҳ пеш гирифт. Дар роҳ бо Нуайм ибни Абдуллоҳ вохӯрд. Нуайм пурсид: «Бо ин қадар шиддату хашм ба куҷо, эй Умар?» Умар гуфт: «Меравам, ки Муҳаммадро, ки дар миёни қавм ду дастагӣ андохт ва бародарро бо бародар душман кард, бикушам.» Нуайм гуфт: «Эй Умар! Ин кори душвор аст. Асҳобаш мисли парвона гирди Ӯ мегарданд ва то ба Ӯ осебе нарасад, бар Ӯ меларзанд. Ба онҳо наздик шудан бисёр душвор аст. Агар Ӯро бикушӣ ҳам, аз дасти Бани Абдулмутталиб гиребонатро халос карда наметавонӣ.»

Ҳазрати Умар аз ин суханон сахт хашмгин шуд ва «Наход ту ҳам аз онҳо бошӣ? Аввал кори туро тамом кунам» гуфта, ба шамшер даст бурд. Нуайм гуфт: «Эй Умар! Маро вогузор! Назди хоҳарат Фотима ва шавҳараш Саид ибни Зайд рав; онҳо ҳам мусалмон шудаанд.» Ҳазрати Умар ба ин сухан бовар накард. «Агар бовар накунӣ, рафта бипурс! Мефаҳмӣ», гуфт Нуайм.

Агар ҳазрати Умар ин корро ба анҷом мерасонд, ихтилофи динӣ аз миён мерафт, вале хунхоҳӣ, ки одати арабҳо буд, сар мезад: Қурайш ду пора мешуд ва задухӯрдҳое оғоз меёфтанд, ки охир надоштанд. Бад-ин тариқ на танҳо Умар ибни Хаттоб, балки тамоми Бани Хаттоб кушта мешуданд. Вале Умар ибни Хаттоб бисёр пурзӯр, далер ва тундмизоҷ буд ва аз ин рӯ ин чизҳоро андеша карда натавонист. Дар ташвиши хоҳараш дарҳол ба хонаи онҳо рафт.

Дар он айём сураи Тоҳо нав нозил шуда буд; Саид ва Фотима (разияллоҳу анҳумо) онро нависонда, саҳобие бо номи ҳазрати Хаббоб ибни Аратро ба хонаашон оварда буданд ва онро мехонданд. Ҳазрати Умар аз пушти дар овози онҳоро шунид ва дарро бисёр сахт кӯфт. Вайро шамшер дар камар ва хашмгин дида, навиштаро пинҳон карданд ва ҳазрати Хаббобро ҳам пинҳон намуданд. Баъд дарро кушоданд. Умар даромаду пурсид: «Чӣ мехондед?» Гуфтанд: «Ҳеҷ чиз.»

Хашмаш боз ҳам афзуд ва фарёд зад: «Он чи шунидам, рост будааст, шумо ҳам ба ҷодуи Ӯ фирефта шудаед!» Ҳазрати Саидро аз гиребонаш гирифта, ба замин зад. Хоҳараш хост шавҳарашро халос кунад, ки бо хашм ба рӯи ӯ ҳам шаппотӣ зад. Чун дид, ки аз рӯи ӯ хун равон шуд, ба хоҳараш раҳмаш омад. Фотима сахт дард кашида, хунолуд шуда буд. Вале қуввати имон ӯро ба ҳаракат овард ва ба Аллоҳ таъоло паноҳ бурда, гуфт: «Эй Умар! Чаро аз Аллоҳ шарм намедорӣ ва ба Паёмбаре, ки Ӯро бо оятҳо ва мӯъҷизаҳо фиристодааст, имон намеоварӣ? Инак, ман ва шавҳарам ба шарафи мусалмонӣ мушарраф шудем. Агар сари моро бибурӣ ҳам, аз ин барнамегардем.» Баъд калимаи шаҳодатро хонд.

Ҳазрати Умар дар баробари ин имони хоҳараш ногаҳон нарм шуд ва ба замин нишаст. Бо овози мулоим гуфт: «Қани, он китоберо, ки мехондед, биёред.» Фотима гуфт: «То пок нашавӣ, онро ба ту намедиҳам.» Ҳазрати Умар ғусл кард.

Баъд Фотима саҳифаи Қуръони каримро овард. Ҳазрати Умар хуб мехонд. Ба хондани сураи Тоҳо сар кард. Фасоҳат, балоғат, маъноҳо ва бартариҳои Қуръони карим дили ӯро торафт нарм мекарданд. Вақте ки ояти каримаро хонд, ки маънояш чунин аст: «Ҳар чӣ дар осмонҳо ва дар замин ва дар миёни онҳо ва дар зери (ҳафт табақаи) хок аст, ҳама аз они Ӯст»11, ба андешаи амиқ фурӯ рафт. Гуфт: «Эй Фотима! Оё ҳамаи ин мавҷудоти беохир аз они Аллоҳест, ки шумо ба Ӯ ибодат мекунед?» Хоҳараш ҷавоб дод: «Бале, албатта! Магар шубҳае ҳаст?» Умар гуфт: «Эй Фотима! Мо тақрибан ҳазору панҷсад ҳайкали кандакорӣ ва ороишёфта аз тилло, нуқра, биринҷ ва санг дорем. Ҳеҷ кадоми онҳо дар рӯи замин ҳеҷ чиз надорад», ва ҳайраташ боз ҳам афзуд. Боз каме хонд ва дар бораи ояти каримае андеша кард, ки маънояш чунин аст: «Ҷуз Аллоҳ таъоло ҳеҷ илоҳи ҳақ, ҳеҷ маъбуде, ки сазовори ибодат ва парастиш бошад, нест. Беҳтарин номҳо аз они Ӯст.»12 «Ҳақиқатан, чӣ қадар рост аст!» гуфт. Хаббоб ин суханро шунида, аз ҷояш ҷаҳид ва пас аз такбир гуфтан, гуфт: «Мужда, эй Умар! Расулуллоҳ ба Аллоҳ таъоло дуо карда, фармуд: „Ё Раббӣ! Ин динро бо Абӯҷаҳл ё бо Умар қувват бахш!“ Инак, ин давлат, ин саодат насиби ту гашт.»

Ин ояти карима ва ин дуо душманиро аз дили ҳазрати Умар шусту рӯфт. Дарҳол пурсид: «Расулуллоҳ куҷост?» Дилаш акнун ба Расулуллоҳ банд шуда буд. Он рӯз Расули акрам (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) дар хонаи ҳазрати Арқам ба асҳобаш насиҳат мефармуд. Асҳоби киром ҷамъ омада буданд; бо дидани ҷамоли пурнури Ӯ ва шунидани суханони ширину таъсирбахши Ӯ дилҳояшонро сайқал медоданд ва дар лаззату завқу шодии беохир аз ҳоле ба ҳоле гашта, рӯҳҳояшонро тароват мебахшиданд.

Аз хонаи Арқам диданд, ки ҳазрати Умар меояд. Шамшераш ҳам бо ӯ буд. Азбаски ҳайбатнок ва пурзӯр буд, асҳоби киром гирди Расулуллоҳро гирифтанд. Ҳазрати Ҳамза мегуфт: «Аз Умар чӣ ҷои тарс аст? Агар ба некӣ омада бошад, хуш омадааст. Вагарна пеш аз он ки шамшерашро кашад, сарашро мепаронам», ки Расулуллоҳ фармуд: «Роҳ диҳед, дарояд!»

«Он сухани коҳин ҳам нест. Шумо чӣ қадар кам андеша мекунед!.. Он (Қуръони карим) аз ҷониби Парвардигори оламиён (ба Муҳаммад алайҳиссалом ба воситаи Ҷабраил алайҳиссалом) нозил шудааст» Ҳоққа: 42–43

Ҷабраил алайҳиссалом пештар хабар дода буд, ки ҳазрати Умар барои имон овардан меояд ва дар роҳ аст. Сарвари мо Расулуллоҳ ҳазрати Умарро бо табассум пешвоз гирифт ва фармуд: «Раҳояш кунед, аз назди ӯ дур шавед.» Ҳазрати Умар дар пеши Расулуллоҳ зону зад. Расулуллоҳ ҳазрати Умарро аз бозуяш гирифта, фармуд: «Имон овар, эй Умар!» Умар ҳам бо дили пок калимаи шаҳодатро гуфт. Асҳоби киром аз шодӣ садои такбирро то осмон баланд карданд.

Ҳазрати Умар пас аз мусалмон шудан ҳоли худро чунин нақл кард:

«Вақте ки ман мусалмон шудам, асҳоби киром аз мушрикон пинҳон мешуданд ва ибодатҳояшонро пинҳонӣ адо мекарданд. Аз ин ҳол сахт ғамгин шудам ва пурсидам: „Ё Расулаллоҳ! Магар мо бар ҳақ нестем?“ Сарвари мо фармуд: „Бале. Қасам ба Аллоҳ таъоло, ки вуҷуди ман дар қабзаи қудрати Ӯст, хоҳ мурда бошед, хоҳ зинда, шумо албатта бар ҳақ ҳастед.“

Он гоҳ гуфтам: „Ё Расулаллоҳ! Модом ки мо бар ҳақ ва мушрикон бар роҳи ботиланд, пас чаро динамонро пинҳон мекунем? Валлоҳи, мо барои ошкор кардани дини ислом дар баробари куфр ҳаққи бештар дорем ва сазовортарем. Дини Аллоҳ таъоло дар Макка бешубҳа ғолиб хоҳад омад. Агар қавми мо бо мо инсоф кунанд, чӣ беҳтар, вагарна агар саркашӣ кардан хоҳанд, бо онҳо меҷангем.“ Сарвари мо Расулуллоҳ фармуд: „Мо шумораамон бисёр кам аст!“

Гуфтам: „Ё Расулаллоҳ! Қасам ба Аллоҳ таъоло, ки туро паёмбари ҳақ фиристодааст, ҳеҷ маҷлиси мушрикон намемонад, ки дар он бе ибо ва бе тарс нишаста, исломро баён накунам. Акнун ошкоро берун оем!“ Чун қабул фармуд, дар ду саф берун баромадем ва ба сӯи Ҳарами шариф равон шудем. Дар сари яке аз сафҳо Ҳамза ва дар сари дигаре ман будам. Бо қадамҳои сахт, ки гӯё хокро орд мекардем, бовиқору ҳайбатнок қадам зада, ба Масҷидулҳаром даромадем. Мушрикони Қурайш гоҳ ба ман, гоҳ ба Ҳамза менигаристанд. Ба чунон ғаму андӯҳе гирифтор шуданд, ки шояд дар умрашон ҳаргиз ба чунин ноумедӣ наафтода буданд.» Ҳазрати Умар ҳамин тавр омад, ки Абӯҷаҳл пеш баромад ва гуфт: «Эй Умар! Ин чӣ ҳол аст?» Ҳазрати Умар ба ӯ ҳеҷ парво накарда, гуфт: «Ашҳаду ан ло илоҳа иллаллоҳу ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва Расулуҳу.» Абӯҷаҳл намедонист, ки чӣ гӯяд, ва шах шуда монд. Ҳазрати Умар ба он гурӯҳи мушрикон рӯ оварду гуфт: «Эй Қурайш!.. Ҳар кӣ маро мешиносад, мешиносад! Ҳар кӣ намешиносад, бидонад, ки ман Умар, писари Хаттобам… Ҳар кӣ мехоҳад занаш бева ва фарзандонаш ятим монанд, аз ҷояш ҷунбад! Ҳар киро, ки ҷунбад, бо шамшерам пора карда, ба замин мезанам!…» Ин суханонро шунида, мушрикони Қурайш дар як лаҳза пароканда шуданд ва аз он ҷо дур рафтанд. Расулуллоҳ ва асҳоби волои Ӯ саф кашида, бо овози баланд такбир гуфтанд. Осмони Макка аз нидоҳои асҳоби киром: «Аллоҳу акбар!… Аллоҳу акбар!…» танинандоз шуд. Бори аввал дар Ҳарами шариф ошкоро намоз хонда шуд.13 Чун ҳазрати Умар мусалмон шуд, ояти каримаи 64-уми сураи Анфол нозил шуд, ки маънояш чунин аст: «Эй Паёмбари Ман! Барои ёрии ту Аллоҳ таъоло ва мӯъминоне, ки аз паи ту мераванд, басандаанд.» Баъзе касоне, ки дар тараддуд саргардон буданд, мусалмон шудани ҳазрати Умарро дида, исломро ихтиёр карданд ва ба шарафи асҳоб будан мушарраф гаштанд.

Аз он пас шумораи мусалмонон рӯз аз рӯз мисли тарма афзудан гирифт.

«Ё Раббӣ! Ин динро бо Абӯҷаҳл ё бо Умар қувват бахш!» Ҳадиси шариф

Дар ҳар кор зикр мекард номи Раҳмонро он кони карам,
Ба санову ҳамд Паёмбар кон буд, он кони карам.
Ӯ буд маҳзари алтоф, ҳам манбаи илму ҳилм,
Ки бо ҳусни хулқ пур гашта буд он ҷон, он кони карам.
Ба махлуқи Ҳақ барои Аллоҳ бо нармию тавозуъ
Ба ҷумла халқ лутфу эҳсон мекард он кони карам.

Намуди қадимаи Каъбаи муаззама Маккаи мукаррама

Ҳиҷрати дуюм ба Ҳабашистон

Асҳоби киром (алайҳимурризвон) ба Макка омаданд ва мушрикон боз ба озору ҷафо сар карданд. Зулмашон торафт меафзуд. Ҳар гуна шиканҷаро бе ҳеҷ ибо раво медиданд. Рӯзе ҳазрати Усмон гуфт: «Ё Расулаллоҳ! Ҳабашистонро ҷои хуби тиҷорат дидам. Тиҷорати якмоҳа фоидаи бисёр меорад. То он даме ки Аллоҳ таъоло ҷои ҳиҷратро муайян кунад, барои мусалмонон аз он ҷо беҳтар ҷое буда наметавонад. Ақаллан мӯъминон аз ҷафои Қурайш халос мешаванд. Наҷошӣ ба мо лутфу некиҳои бисёре кардааст.» Он гоҳ Сарвари мо, Паёмбар, фармуд: «Боз ба Ҳабашистон баргардед, то бо номи Аллоҳ таъоло маҳфуз бошед.» Ҳазрати Усмон гуфт: «Ё Расулаллоҳ! Агар шумо ба он ҷо ташриф мебурдед, шояд онҳо мусалмон мешуданд. Азбаски аҳли китобанд, зуд ба ислом меоянд ва ёрии худро дареғ намедоранд.» Паёмбари маҳбуби мо фармуд: «Ман ба оромиву роҳат маъмур нашудаам. Дар бораи ҳиҷрат амри шарифи Аллоҳ таъолоро интизорам. Чунон ки амр шавад, ҳамон тавр амал мекунам.»

Дар соли шашуми беъсат, ба як ривоят, корвоне иборат аз саду як нафар аз асҳоби киром (разияллоҳу анҳум), ки 83 нафарашон мард ва 18 нафарашон зан буданд, бори дуюм ба сӯи Ҳабашистон роҳ пеш гирифт. Сардори ин корвон ҳазрати Ҷаъфар ибни Абӯтолиб таъин шуда буд. Онҳо саломат ба кишвари Наҷошӣ расиданд. Воқеаҳоеро, ки дар Ҳабашистон бо онҳо рӯй доданд, ҳазрати Умму Салама (разияллоҳу анҳо) чунин нақл кард: «Вақте ки ба Ҳабашистон расидем, дар он ҷо ҳамсояи бисёр неке ёфтем. Ин ҳамсоя подшоҳ Наҷошӣ буд. Вай ҳар хоҳиши моро ба ҷо овард. Аҳкоми динамонро чунон ки мехостем, адо карда метавонистем. Ба Аллоҳ таъоло озодона ибодат мекардем ва ҳеҷ озор намедидем. Ҳеҷ сухани баде намешунидем.» Мушрикони Макка аз ин ҳол хабар ёфта, қарор доданд, ки ба подшоҳи Ҳабашистон ду элчӣ фиристанд. Барои Наҷошӣ ғайр аз чизҳои бисёр гаронбаҳо аз чарми мешини Макка, ки онро хеле дӯст медошт, ҳадяҳо тайёр карданд. Барои кашишон ва арбобони давлат низ ҳадяҳо андешиданд. Ин корро ба Абдуллоҳ ибни Абӯрабиа ва Амр ибни Ос супориданд. Ба ин ду элчӣ ёд доданд, ки дар ҳузури Наҷошӣ чӣ бигӯянд. Ба онҳо гуфтанд: «Пеш аз он ки бо подшоҳ сухан гӯед, ҳадяҳоро ба ҳар яке аз патриархҳо ва фармондеҳонаш диҳед. Сипас ҳадяи Наҷоширо пешкаш кунед. Пас аз он ки ин корро кардед, талаб кунед, ки мусалмононе, ки дар он ҷоянд, ба шумо супорида шаванд. Ба Наҷошӣ имкон надиҳед, ки бо мусалмонон вохӯрда, суҳбат кунад.»14 Элчиён ба Ҳабашистон омаданд. Арбобони давлатро дида, ҳадяҳояшонро доданд ва ба ҳар яке гуфтанд: «Дар миёни мо чанд нафар пайдо шуданд. Онҳо дини наверо бофтанд, ки на мо медонем, на шумо. Мехоҳем ин омадагонро ба ватанашон баргардонем. Вақте ки бо подшоҳатон дар бораи онҳо сухан мегӯед, кӯшиш кунед, ки бе гуфтугӯ бо онҳо ба мо супорида шаванд. Касоне, ки аз ҳама бештар бо онҳо сару кор дошта метавонанд, падару модарони худи онҳо ва ҳамсояҳояшон ҳастанд. Онҳо инҳоро бисёр хуб мешиносанд.»15 Патриархҳо ин пешниҳодро қабул карданд. Баъд элчиёни Макка ҳадяҳои Наҷоширо пешкаш карданд. Подшоҳ Наҷошӣ ҳадяҳоро қабул кард ва онҳоро даъват карда, муддате бо онҳо суҳбат намуд.

«Боз ба Ҳабашистон баргардед, то бо номи Аллоҳ таъоло маҳфуз бошед» Ҳадиси шариф

Элчиён ба Наҷошӣ чунин гуфтанд: «Эй подшоҳ! Чанд нафар аз миёни мо ба кишвари шумо паноҳ овардаанд. Ин омадагон чунон ки дини қавми худро тарк кардаанд, ба дини шумо ҳам надаромадаанд. Дини бофтае доранд, ки ба фаҳми худашон мувофиқ аст. Ин динро на мо медонем ва на шумо. Моро бузургони қавме, ки инҳо ба он мансубанд, назди шумо фиристоданд. Ин бузургон падарон ва хешовандони наздики касоне ҳастанд, ки ба кишвари шумо паноҳ овардаанд. Хоҳиши онҳо ин аст, ки омадагон баргардонида шаванд. Зеро онҳо ҳоли инҳоро аз наздиктар мешиносанд. Беҳтар медонанд, ки инҳо дар дини аслии худ чиро нописанд медонистанд…» Чизе, ки ҳам Амр ибни Ос ва ҳам Абдуллоҳ ибни Абӯрабиа аз ҳама бештар мехостанд, ин буд, ки Наҷошӣ ин суханонро шунида, мувофиқи хоҳиши онҳо рафтор кунад. Пас аз он ки элчиён ин суханонро гуфтанд, патриархҳои Наҷошӣ сухан гирифтанд ва гуфтанд: «Инҳо бисёр рост гуфтанд. Қавми инҳо бо онҳо беҳтар сару кор дошта метавонанд ва беҳтар медонанд, ки онҳо чиро писанд мекунанд ва чиро не. Аз ин рӯ шумо ин мардумро супоред, то инҳо онҳоро ба ватан ва қавмашон баранд.» Подшоҳ Наҷошӣ аз ин суханон сахт хашмгин шуд ва гуфт: «Валлоҳи, не! Ман ин мардумро намесупорам. Ба касоне, ки ба ман паноҳ оварда, ба кишварам омадаанд, хиёнат карда наметавонам. Инҳо маро бар дигарон бартарӣ дода, ба кишвари ман омадаанд. Аз ин рӯ муҳоҷиронеро, ки омадаанд, ба қасрам даъват мекунам, аз онҳо мепурсам, ки дар ҷавоби суханони ин мардум чӣ мегӯянд, ва ҷавобҳояшонро мешунавам. Агар муҳоҷирон чунон бошанд, ки инҳо мегӯянд, онҳоро ба омадагон супорида, ба қавмашон бармегардонам. Агар чунин набошанд, онҳоро ҳимоя мекунам ва то дар кишвари ман бошанд, ба онҳо некӣ мекунам.» Наҷошӣ пештар китобҳои осмониро омӯхта буд. Медонист, ки замони омадани Муҳаммад алайҳиссалом наздик аст ва қавмаш Ӯро дурӯғгӯ хонда, имон намеоранд ва аз Макка берун мекунанд. Наҷошӣ аз элчиёни Макка пурсид: «Онҳо ба кӣ имон доранд?» Онҳо гуфтанд: «Ба Муҳаммад.» Наҷошӣ ин номро шунида, фаҳмид, ки Ӯ паёмбар аст, вале инро зоҳир накард. Боз аз омадагон пурсид: «Дин ва мазҳаби Ӯ чист ва ба чӣ даъват мекунад?» Амр гуфт: «Ӯ мазҳабе надорад.» Наҷошӣ гуфт: «Чӣ гуна гурӯҳеро, ки ба ман паноҳ овардааст ва дину мазҳабашро намедонам, супорам? Маҷлис барпо кунем. Онҳоро ҳам биёрем. Шуморо рӯ ба рӯ кунем. Ҳоли ҳамаатон маълум шавад. Дини онҳоро ҳам бидонам.» Мусалмононро ба қаср даъват карданд. Мусалмонон аввал байни худ машварат карданд (гуфтугӯ карданд) ва гуфтанд: «Чӣ бигӯем, ки ба подшоҳи Ҳабашистон писанд ояд ва ба табъашон мувофиқ бошад?» Ҳазрати Ҷаъфар фармуд: «Валлоҳи, донистаҳои мо дар ин бора ҳамон аст, ки Паёмбари мо ба мо фармудааст. Натиҷа ҳар чӣ бошад, розӣ ҳастем.» Ҳама инро қабул карданд ва ба як қарор омаданд, ки танҳо ҳазрати Ҷаъфар сухан гӯяд; баъд ба ҳузури Наҷошӣ омаданд. Подшоҳ Наҷошӣ ҳам олимони худро ҷамъ кард. Девони бузурге барпо шуд. Сипас муҳоҷиронро оварданд. Мусалмонон даромаданду салом доданд.

Вале саҷда накарданд. Наҷошӣ пурсид: «Чаро саҷда накардед?» Ҷавоб доданд: «Мо ба ғайр аз Аллоҳ таъоло ба касе саҷда намекунем. Паёмбари мо моро аз саҷда кардан ба ғайри Аллоҳ таъоло манъ карда, фармудааст: „Саҷда танҳо махсуси Аллоҳ таъоло аст.“» Наҷошӣ ба муҳоҷирон гуфт: «Эй гурӯҳе, ки ба ҳузури ман омадаед! Ба ман бигӯед. Барои чӣ ба кишварам омадед? Ҳолатон чист? Тоҷир нестед, ягон талабе ҳам надоред. Ҳоли ин Паёмбаратон, ки зуҳур кардааст, чӣ гуна аст? Чаро чунон ки мардуми ватанатон, ки ба ин ҷо меоянд, салом медиҳанд, салом намедиҳед?»

Ҷаъфар (разияллоҳу анҳ) гуфт: «Эй подшоҳ! Ман аввал се сухан мегӯям. Агар рост гӯям, маро тасдиқ кунед, агар дурӯғ гӯям, раддам кунед. Пеш аз ҳама амр кунед, ки аз ин мардон танҳо яке сухан гӯяд, дигаре хомӯш бошад!»

Амр ибни Ос гуфт: «Ман сухан мегӯям.» Наҷошӣ гуфт: «Эй Ҷаъфар, аввал ту сухан гӯй.»

Ҳазрати Ҷаъфар гуфт: «Ман се сухан дорам. Аз ин мард бипурсед: оё мо ғуломоне ҳастем, ки бояд дастгир шуда, ба соҳибонамон баргардонида шавем?» Наҷошӣ пурсид: «Эй Амр! Оё онҳо ғуломанд?» Амр гуфт: «Не! Онҳо ғулом нестанд, озоданд!» Ҳазрати Ҷаъфар гуфт: «Магар мо ноҳақ хуни касеро рехтаем, ки бояд ба соҳибони хун супорида шавем?» Наҷошӣ аз Амр пурсид: «Оё инҳо касеро ноҳақ куштаанд?» Амр гуфт: «Не, ҳатто як қатра хун ҳам нарехтаанд.» Ҳазрати Ҷаъфар ба Наҷошӣ гуфт: «Оё бар зиммаи мо моле ҳаст, ки аз дигарон ноҳақ гирифта бошем ва уҳдадори адои он бошем?» Наҷошӣ гуфт: «Эй Амр! Агар ин бечорагон қарз дошта бошанд, ҳатто агар тиллои бисёре бошад, ки бояд адо кунанд, онро ман адо мекунам, бигӯед!» Амр гуфт: «Не, ҳатто як қирот (як воҳиди пул) ҳам не!» Наҷошӣ пурсид: «Пас шумо аз инҳо чӣ мехоҳед?» Амр гуфт: «Мо ва онҳо дар як дин ва дар як роҳ будем. Онҳо инро тарк карданд. Аз паи Муҳаммад ва дини Ӯ рафтанд.» Наҷошӣ аз Ҷаъфар пурсид: «Чаро дине, ки дар он будед, тарк карда, аз паи дигаре рафтед? Модом ки аз дини қавматон ҷудо шудаед ва дар дини ман ҳам нестед, ин дине, ки ба он имон доред, чӣ гуна аст? Дар бораи он ба ман маълумот медиҳед?»

Ҳазрати Ҷаъфар гуфт: «Эй подшоҳ! Мо қавми ҷоҳил будем. Бутҳоро мепарастидем. Мурдори ҳайвонҳои мурдаро мехӯрдем, ҳар гуна бадӣ мекардем. Пайванди хешовандиро мебуридем, бо ҳамсояҳо хуб рафтор намекардем. Тавоноёни мо ба нотавонон зулм мекарданд ва намедонистанд, ки марҳамат чист. То он даме ки Аллоҳ таъоло ба мо аз миёни худамон паёмбаре фиристод, ки ростгӯӣ, амонатдорӣ, иффату покдоманӣ ва покии насабашро медонистем, дар ҳамин ҳол будем. Он паёмбар моро даъват кард, ки ба вуҷуд ва ягонагии Аллоҳ таъоло имон оварем, ба Ӯ ибодат кунем ва сангҳо ва бутҳоеро, ки мо ва ниёгонамон аз қадим мепарастидем, тарк кунем. Ба мо амр кард, ки ростгӯ бошем, дар амонат хиёнат накунем, ҳаққи хешовандиро риоя кунем, бо ҳамсояҳо хуб зиндагӣ кунем, аз гуноҳҳо ва хунрезӣ парҳез кунем. Моро аз ҳар гуна бадахлоқӣ, дурӯғгӯӣ, даст дароз кардан ба моли ятимон ва туҳмат задан ба занони покдоман боздошт. Ба мо амр кард, ки ба Аллоҳ таъоло бе он ки ба Ӯ ҳамто ва шарике қоил шавем, ибодат кунем. Мо ҳам қабул кардем ва ба ҳар чӣ аз ҷониби Аллоҳ таъоло овард, имон овардем ва гуфтаҳояшро ба ҷо овардем. Ба Аллоҳ таъоло ибодат кардем. Он чиро, ки Ӯ бар мо ҳаром кард, ҳаром ва он чиро, ки ҳалол кард, ҳалол донистем ва ҳамин тавр амал кардем. Аз ин сабаб қавмамон бо мо душман шуд ва зулм кард. Барои он ки моро аз динамон баргардонанд, аз ибодати Аллоҳ таъоло боздоранд ва боз бутҳоро бипарастем, моро ба шиканҷаҳо ва машаққатҳои гуногун гирифтор карданд. Ба мо зулм карданд. Моро торафт бештар фишор доданд. Миёни мо ва динамон монеъ шуданд ва хостанд моро аз динамон ҷудо кунанд. Мо ҳам ватану хонаамонро тарк карда, ба кишвари ту паноҳ овардем. Туро бар дигарон бартарӣ додем. Ба ҳимоят ва ҳамсоягии ту дил бастем. Умедворем, ки дар назди ту ба зулму беадолатӣ гирифтор намешавем.» Ҳазрати Ҷаъфар суханашро чунин идома дод: «Аммо дар бораи салом додан, мо туро бо саломи Расулуллоҳ салом додем. Ба ҳамдигар ҳам ҳамин тавр салом медиҳем. Паёмбари мо хабар додааст, ки саломи аҳли Ҷаннат низ ҳамин гуна аст. Барои ҳамин ба зоти олии шумо ҳамин тавр салом додем. Азбаски Паёмбари мо фармудааст, ки ба одамон саҷда карда намешавад, аз саҷда кардан ба ғайри Аллоҳ таъоло ба Аллоҳ таъоло паноҳ мебарем.» Наҷошӣ пурсид: «Оё аз он чи Аллоҳ баён фармудааст, чизе медонӣ?» Ҳазрати Ҷаъфар гуфт: «Бале.» Наҷошӣ гуфт: «Онро ба ман бихон.» Ҳазрати Ҷаъфар ба хондани оятҳои аввали сураи Марям сар кард. (Инчунин хабар дода шудааст, ки аз сураҳои Анкабут ва Рум хондааст.) Наҷошӣ мегирист. Ашки чашмонаш ришашро тар кард. Роҳибон низ гиристанд. Наҷошӣ ва роҳибон гуфтанд: «Эй Ҷаъфар! Аз ин каломи ширину зебо боз каме бихон.» Ҳазрати Ҷаъфар аз аввали сураи Каҳф хонд, ки дар он фармуда шудааст, ки маънояш чунин аст: «Ҳамд Аллоҳро, ки бар бандаи Худ (бар Муҳаммад алайҳиссалом) Китоби ростро (Қуръони каримро) нозил кард, ки дар лафзаш ҳеҷ каҷӣ ва дар маъноаш ҳеҷ зиддияте нагузошт (аз ифроту тафрит дур аст), то кофиронро ба азоби сахттарине (ба Ҷаҳаннам), ки аз ҷониби (волои) Ӯ содир мешавад, битарсонад ва мӯъминонеро, ки амалҳои солеҳ мекунанд, ба подоши нек (ба Ҷаннат), ки дар он ҷовидона хоҳанд монд, мужда диҳад ва онҳоеро, ки мегӯянд: „Аллоҳ таъоло фарзанд гирифтааст“, битарсонад. На онҳо (ки мегӯянд Аллоҳ таъоло фарзанд гирифтааст) ва на ниёгонашон дар ин бора (дар бораи ин сухан) ҳеҷ илме (ва огоҳие) надоранд. Ин сухане, ки аз даҳонҳояшон мебарояд, (вазнин ва) бисёр хатарнок аст. Онҳо ҷуз дурӯғ намегӯянд. (Эй Расули Ман!) Агар ба ин Қуръони карим имон наоваранд, магар аз андӯҳу хашм дар паи онҳо худро ҳалок мекунӣ! Мо он чиро, ки дар рӯи замин аст, (ҷангалҳо, наҳрҳо, конҳо, ҳайвонот ва наботот…) зинат гардондем, то бисанҷем, ки кадоме аз одамон амали солеҳ мекунад…»16

«Саҷда танҳо махсуси Аллоҳ таъоло аст» Ҳадиси шариф

Наҷошӣ худдорӣ карда натавонист ва гуфт: «Валлоҳи, ин нурест, ки аз ҳамон як қандил фаввора мезанад. Мусо ва Исо (алайҳимассалом) низ бо ҳамин омада буданд.» Сипас ба элчиёни Қурайш рӯ оварду гуфт: «Биравед! Валлоҳи, ман на онҳоро ба шумо месупорам ва на дар ҳаққи онҳо бадӣ меандешам.» Абдуллоҳ ибни Абӯрабиа ва Амр ибни Ос аз ҳузури Наҷошӣ баромаданд.17 Амр ба Абдуллоҳ гуфт: «Қасам мехӯрам, ки дар назди Наҷошӣ як айби онҳоро ошкор карда, решаашонро мекканам, мебинӣ!» Рафиқаш ба Амр гуфт: «Онҳо бо мо мухолифат кунанд ҳам, хубу бад бо онҳо хешӣ дорем, ин корро накун.» Амр гуфт: «Ба Наҷошӣ хабар медиҳам, ки онҳо Исо алайҳиссаломро банда медонанд.» Рӯзи дигар назди Наҷошӣ рафт ва гуфт: «Эй подшоҳ! Онҳо дар ҳаққи Исо (алайҳиссалом), писари Марям, суханони вазнин мегӯянд. Ба назди онҳо одам фиристода, бипурс, ки дар бораи Исо алайҳиссалом чӣ мегӯянд.» Наҷошӣ ба назди мусалмонон одам фиристод, то эътиқоди онҳоро дар бораи ҳазрати Исо пурсад. Онҳо боз ҷамъ шуданд ва ба ҳамдигар гуфтанд: «Агар дар бораи Исо алайҳиссалом пурсанд, чӣ ҷавоб медиҳем?» Ҳазрати Ҷаъфар гуфт: «Валлоҳи, дар бораи ҳазрати Исо ҳамон чиро мегӯем, ки Аллоҳ таъоло фармудааст ва Паёмбари мо ба мо овардааст.» Чун ба ҳузури Наҷошӣ баромаданд, ӯ пурсид: «Шумо дар бораи Исо алайҳиссалом, писари Марям, чӣ мегӯед?» Ҳазрати Ҷаъфар гуфт: «Мо дар бораи Исо алайҳиссалом ҳамон чиро мегӯем, ки Паёмбари мо аз ҷониби Аллоҳ таъоло ба мо оварда, расондааст. Қабул дорем, ки вай бандаи Аллоҳ таъоло ва расули Ӯст ва каломи Ӯст, ки Аллоҳ таъоло ба ҳазрати Марям, зани покдомане, ки аз дунё ва аз мардон даст кашида, ба Ҳақ таъоло пайваста буд, илқо фармудааст. Ҳол ва шаъни Исо, писари Марям, ҳамин аст. Мегӯем: чунон ки ҳазрати Одамро аз хок офарид, Исо алайҳиссаломро низ бе падар офарид.» Он гоҳ Наҷошӣ дасташро ба замин дароз кард, як хасча бардошт ва гуфт: «Қасам мехӯрам, ки Исо, писари Марям, ҳам аз он чи шумо мегӯед, зиёда чизе нест. Дар миён ҳатто ба андозаи ин хасча фарқ нест.»

Наҷошӣ инро гуфт, ки арбобони давлат ва фармондеҳони атрофаш байни худ пичир-пичир ва ғур-ғур сар карданд.

Наҷошӣ инро дида, ба онҳо гуфт: «Қасам мехӯрам, ки шумо ҳар чӣ гӯед, гӯед, ман дар бораи инҳо фикри нек дорам.» Баъд ба муҳоҷирони мусалмон рӯ оварду гуфт: «Шуморо ва он зотеро, ки аз назди Ӯ омадаед, табрик мегӯям! Ман ба ин имон овардам, ки Ӯ расули Аллоҳ аст. Охир, мо Ӯро дар Инҷил дида будем. Он Расулро Исо, писари Марям, низ хабар додааст. Валлоҳи, агар Ӯ дар ин ҷо мебуд, рафта пойафзолашро мебардоштам ва пойҳояшро мешустам! Биравед! Дар қисми дастнахӯрдаи кишварам, дур аз ҳар гуна таҷовуз, дар амният ва оромӣ зиндагӣ кунед. Ҳар кӣ ба шумо бадӣ кунад, ҳалокаш мекунам. Агар ба ман ба андозаи кӯҳ тилло диҳанд ҳам, ҳеҷ якеи шуморо ғамгин намекунам!»

Сипас Наҷошӣ дар бораи ҳадяҳое, ки элчиёни Қурайш оварда буданд, гуфт: «Ба инҳо ниёзе надорам! Вақте ки Аллоҳ таъоло ин мулки маро, ки дигарон ғасб карда буданд, ба ман бармегардонд ва мардумро ба ман итоаткор мекард, аз ман пора нагирифт», ва ҳадяҳояшонро баргардонд. Элчиёни Қурайш аз ҳузури Наҷошӣ дастхолӣ баргаштанд. Наҷошии хушбахт бошад, исломро ихтиёр карда, асҳоби киромро бисёр шод гардонда буд.18

ҲАҚ ОФАРИД ОЛАМРО
Ҳақ офарид оламро ба ишқи Муҳаммад,
Моҳу рӯзро офарид ба шавқи Муҳаммад.
«Бош!» фармуд, олам шуд, навишта шуд Лавҳу Қалам,
Хонда шуд хатми калом ба шаъни Муҳаммад.
Ҳама авлиё омаданд, ба даргоҳ рӯй суданд,
Зикри тавҳид карданд ба нури Муҳаммад.
Увайси Қаранӣ ёфт, боз ҳам орзу кард,
Ҳашт Ҷаннат ороста шуд ба ишқи Муҳаммад.
Мурғони парвозкунанда, кӯҳу сангҳои сабзгашта,
Дарахтони мевадор ҳама ба ишқи Муҳаммад.
Беимонон омаданд, аз Ӯ имон гирифтанд,
Панҷ вақт намоз хонданд ба ишқи Муҳаммад.
Фариштагон омаданд, саф-саф истоданд,
Панҷ вақт намоз хонданд ба ишқи Муҳаммад.
Юнус кист, ки мадҳ кунад, ояти Қуръон ситояд,
Ёд кун, салавот фирист ба ишқи Муҳаммад.

«Шуморо ва он зотеро, ки аз назди Ӯ омадаед, табрик мегӯям! Ман ба ин имон овардам, ки Ӯ расули Аллоҳ аст. Охир, мо Ӯро дар Инҷил дида будем. Он Расулро Исо, писари Марям, низ хабар додааст» Наҷошӣ Асҳама