Тарбияи асҳоби киром

Масҷиди Набавӣ

Сарвари мо, Паёмбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам, чун Мадинаро мушарраф сохт, мехост, ки пеш аз ҳар кор масҷиде бино шавад: ҷое, ки дар он асҳобашро тарбия кунад ва намозро бо ҷамоат хонанд. Дар ҳамин миён Ҷабраил алайҳиссалом омада гуфт: «Ё Расулаллоҳ! Аллоҳ таъоло ба ту амр мефармояд, ки барои Ӯ аз санг ва хишт хонае (масҷиде) бино кунӣ.» Ҳабиби акрам дарҳол хост ҷоеро, ки ҳангоми ба Мадина расиданашон шутураш Қасво дар он зону зада буд, аз соҳибонаш бихарад. Соҳибонаш бисёр орзу доштанд, ки онро бахшанд, ва мегуфтанд: «Ё Расулаллоҳ! Мо бадали онро танҳо аз Ҷаноби Ҳақ интизорем. Он ҷоро барои ризои Аллоҳ ба шумо ҳадя мекунем.» Бо вуҷуди ин Сарвари мо қабул нафармуд ва нархи онро бо зиёдатӣ пардохт.1

Аз як тараф заминро ҳамвору тайёр мекарданд, аз тарафи дигар хишт мебуриданд ва санг мекашонданд. Ниҳоят, вақте ки ҳама тайёрӣ анҷом ёфт, барои гузоштани таҳкурсӣ ҷамъ омаданд. Санги аввали таҳкурсиро Сарвари мо Муҳаммад Мустафо саллаллоҳу таъоло алайҳи ва саллам бо дастони мубораки худ гузошт. Сипас ба навбат фармуд: «Абӯбакр сангашро дар паҳлӯи санги ман гузорад! Умар сангашро дар паҳлӯи санги Абӯбакр гузорад! Усмон сангашро дар паҳлӯи санги Умар гузорад! Алӣ сангашро дар паҳлӯи санги Усмон гузорад!» Пас аз иҷрои амрҳояш ба асҳоби кироме, ки он ҷо буданд, фармуд: «Шумо низ сангҳоятонро гузоред.» Онҳо ҳам ба гузоштан шурӯъ карданд.

Дар бинои масҷид ҳамаи асҳоби киром, ки Паёмбари маҳбуби мо пешопешашон буд, беист ва бе дам гирифтан кор карданд. Бар пуштҳои мубораки худ санг ва хишт кашонданд. Таҳкурсиро бо санг то якуним метр баланд бардошта, болояшро бо хишт чиданд. Рӯзе Сарвари мо Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам хиште бардошта мебурд. Яке аз асҳобаш бо адаби фавқулодда ба ҳузури шарифи Ӯ омада гуфт: «Ё Расулаллоҳ! Иҷозат медиҳед, ки хиштро ман барам?» Сарвари мо Хотамуланбиё бо нармии боз ҳам бештар ба ӯ баён фармуд, ки худаш ба савоб бештар ниёз дорад, ва хиштро ба ӯ надод. Ба ӯ маслиҳат фармуд, ки ӯ ҳам рафта санге биёрад.

Дар бинои Масҷиди Набавӣ яке аз касоне, ки аз ҳама бештар кор мекард, худи Сарвари мо Расулуллоҳ буд. Вазнинтарин сангҳоро бардошта, дар ҳоле ки синаи мубораки Ӯ танг мешуд, назди устоҳо мебурд. Ҳангоми кашонидани ин сангу хиштҳо қадри коре, ки мекарданд, ва неъматҳоеро, ки ба онҳо хоҳанд расид, мужда дода, асҳоби худро ба ғайрат меовард.

Мусалмонон ин ғайрати Сарвари моро дида, бо ишқи бузург кор мекарданд. Ҳатто вақте ки ҳар кас як хишт мебурд, Аммор ибни Ёсир ду хишт мебурд: якеро барои Сарвари мо, Паёмбар, якеро барои худаш. Сарвари мо Расулуллоҳ чун ин ҳолро дид, назди ӯ рафт ва бо дастони мубораки худ пушти ҳазрати Амморро сила карда, фармуд: «Эй писари Сумайя! Барои ту ду аҷр ҳаст, барои дигарон як аҷр!»

Деворҳои масҷидро дар муддати кӯтоҳ ба охир расонданд ва болояшро пӯшонданд. Ҳуҷраҳо ба одати арабҳо аз шохаи хурмо буданд ва болояшон бо намади мӯйин пӯшида буд. Дар дарҳояшон танҳо парда овехта буд. Ҳуҷраҳо дар тарафҳои ҷанубу шарқӣ ва шимолии масҷид ҷой доштанд ва дари бештари онҳо ба масҷид мекушод. Баландии шифташон як ваҷаб аз қади одами миёнақад зиёд буд. Миёни ҳуҷраҳои ҳазрати Фотима ва ҳазрати Оиша дар буд. Ғайр аз ин, дар паҳлӯи масҷид барои Сарвари мо Расулуллоҳ аз хишт ду ҳуҷра сохтанд ва болояшонро низ бо танаву шохаҳои хурмо пӯшонданд. Бо гузашти вақт шумораи ин ҳуҷраҳо то нӯҳ расид. Пас аз анҷоми бинои масҷид Сарвари мо, Паёмбар, аз хонаи ҳазрати Холид ибни Зайд ба хонае, ки барои Ӯ сохта буданд, кӯчид.2

«Мӯъминон танҳо бародаранд» Ҳуҷурот: 10

Ё Расулаллоҳ!
Он чи ошиқони шайдоро ҳамеша шайдо месозад,
– ҷамоли туст, ё Расулаллоҳ.
Он чи субҳу шом онҳоро бо дард ба оҳ водорад,
– ҳасрати туст, ё Расулаллоҳ!
Он чи кори маро шабу рӯз нолаву афғон кардааст,
Он чи диламро дар оташи ҳасрат сӯзон кардааст,
Он чи ин чашмонамро дамодам гирён кардааст,
– фироқи туст, ё Расулаллоҳ!
Лутфи Худо, ки асфиё диданд,3
Завқу сафое, ки авлиё чашиданд,4
Рифъате, ки анбиё ёфтанд, эй шаҳ,
– давлати туст, ё Расулаллоҳ!
Бар мани ғариби овора раҳм кун,
Муҷримам, бар ин рӯсиёҳ раҳм овар,
Шафқат бар бекасу бечора
– одати туст, ё Расулаллоҳ!
Эй шафеъи гунаҳкорон, эй нури Аҳад,
Насуҳӣ бандаи худи туст, ӯро марон,
Карам кун, аз даргоҳи лутфат раддаш макун,
Вай аз уммати туст, ё Расулаллоҳ!
Насуҳии Ускудорӣ

Нолаи танаи хурмо

Дар Масҷиди Набавӣ танаи хурмое истода буд. Сарвари мо, Паёмбар, рӯзҳои ҷумъа ба ин сутуни масҷид, ки Ҳаннона ном дошт, такя карда, хутба эрод мефармуд.

Баъдтар минбаре бо се зина созонд. Рӯзи ҷумъае Сарвари мо Расулуллоҳ ва асҳоби киром дар Масҷиди Набавӣ ҷамъ омада буданд. Ҳамин ки Сарвари мо барои хутба ба минбари нав баромад, танаи хушки хурмо, ки пештар ба он такя мекард, бо овозе монанди нолаи шутури ҳомила чунон гиряву нола сар кард, ки ҳама мешуниданд. Ҳамаи асҳоби киром бо ҳайрат ба ин овоз гӯш медоданд, вале овоз ҳеҷ қатъ намешуд. Он гоҳ Сарвари оламиён аз минбар фуромад ва бо дастони мубораки худ танаро навозиш кард. Дар ҳамон лаҳза гиряву нола хомӯш шуд. Саҳобагоне, ки ин муҳаббату ишқи танаи хушки хурморо ба Паёмбари мо диданд, ашки худро нигоҳ дошта натавонистанд.

Ҳазрати Анас ибни Молик дар бораи ин воқеа гуфтааст: «Ҳатто масҷид аз овози он ба ларза омад.» Ибни Абӯвадоъа бошад, гуфтааст: «Танаи хурмо кафид ва аз ҷояш ҷунбид. То Сарвари мо Расулуллоҳ наомаду дасти мубораки худро бар он нагузошт, хомӯш нашуд.»

Сарвари мо, Паёмбар, фармуд: «Қасам ба Аллоҳ таъоло, ки ҷонам дар қабзаи қудрати Ӯст, агар онро навозиш намекардам, аз ҳасрату ғами дурии ман то рӯзи қиёмат ҳамин тавр гиря мекард.» Дар ривояти дигар чунин омадааст: Расул алайҳиссалом ба танаи хушки хурмо рӯ оварда фармуд: «Агар хоҳӣ, туро ба боғе, ки дар он будӣ, бармегардонам; боз шоху барг меронӣ ва ба ҳоли пештараи худ бармегардӣ. Агар хоҳӣ, туро дар Ҷаннат мешинонам, то дӯстони Аллоҳ таъоло аз меваат бихӯранд.» Сарвари мо Расулуллоҳ ба он гӯш дод ва шунид, ки мегӯяд: «Маро дар Ҷаннат шинон, то дӯстони Аллоҳ таъоло аз ман бихӯранд ва дар ҷое бошам, ки ҳаргиз кӯҳна нашавам ва напӯсам.» Ин сухани дарахтро касоне, ки дар назди Сарвари мо, Паёмбар, буданд, низ шуниданд. Он гоҳ Сарвари мо Расулуллоҳ дар ҷавобаш фармуд: «Он чиро хостӣ, ба ҷо меорам.» Сипас ба асҳоби худ рӯ оварда фармуд: «Дори бақоро бар дори фано (ин дунё) афзал донист.»5 Баъд бо амри Расулуллоҳ танаи хурморо дафн карданд.

Ба Мадина омадани аҳли хонадон

Сарвари олам саллаллоҳу алайҳи ва саллам ва ҳазрати Абӯбакр ҳангоми ҳиҷрат фарзандони худро дар Макка гузошта буданд. Дар ҳадиси шарифе, ки Имоми Бухорӣ ривоят кардааст, ҳазрати Оиша фармудааст, ки Сарвари мо Расулуллоҳ ба ӯ фармуд: «Эй Оиша! Ту ду бор дар хоб ба ман нишон дода шудӣ. Гӯё сурати туро дар пораи абрешими сабз дидам ва ба ман гуфта шуд: „Соҳиби ин сурат ҳамсари ояндаи туст.“» Пас аз ин хоб (як сол пас аз вафоти модари мо ҳазрати Хадича) Сарвари мо, Паёмбар, ва модари мо ҳазрати Оиша, вақте ки ҳанӯз дар Макка буданд, номзад шуда буданд; вале тӯй ҳанӯз барпо нашуда буд. Модари мо ҳазрати Оиша инро чунин нақл кардааст: «Вақте ки Расулуллоҳ ба Мадина ҳиҷрат кард, моро ва духтарони худро дар Макка гузошта буд. Чун Мадинаро мушарраф сохт, ғуломи озодкардааш Зайд ибни Ҳориса ва Абӯрофеъро бо 500 дирҳам харҷӣ назди мо фиристод, то ду шутур ва чизҳои лозимаро бихаранд.

Падарам ҳам Абдуллоҳ ибни Урайқитро бо ду-се шутур ҳамроҳи онҳо кард ва ба бародарам Абдуллоҳ мактуб навишта, амр кард, ки модарам, ман ва хоҳарам Асморо ба шутурҳо савор карда, бифиристад. Ман, модарам Умму Румон, аз духтарони гиромии Расулуллоҳ ҳазрати Фотимаи Заҳро ва Умму Кулсум, ҳамсари Ӯ Савда, инчунин Умму Айман ва Усома ҳама якҷоя ба роҳ баромадем. Чун ба ҷое бо номи Қудайд расидем, Зайд бо 500 дирҳам боз се шутур харид. Талҳа ибни Убайдуллоҳ ҳам ба корвон ҳамроҳ шуд. Вақте ки аз Мино ба ҷое бо номи Байд расидем, шутури ман рамида гурехт. Ман дар каҷова будам, модарам ҳам дар паҳлӯям. Модарам дасту по зада, мегуфт: „Вой духтарчаам! Вой арӯсчаам!“ Аллоҳ таъоло шутури моро ором гардонд ва моро наҷот дод. Ниҳоят ба Мадина расидем. Ман бо аҳли хонаи падарам фуруд омадам. Аҳли хонаи Сарвари мо Расулуллоҳ дар пеши ҳуҷраҳои Ӯ фуруд омаданд.»

«Агар (Ҳаннонаро) ба оғӯш намегирифтам, аз ҷудоии ман то рӯзи қиёмат гиря мекард» Ҳадиси шариф

Модари мо ҳазрати Оиша муддате дар хонаи падараш ҳазрати Абӯбакр зиндагӣ кард. Тӯяшон пас аз ғазваи Бадр барпо шуд.

Чӣ хушбахт аст он кас,
Ки хондааш Қуръон бошад!
Чун азону иқомат шунавад,
Дилаш пур аз имон бошад!

Азони Муҳаммадӣ

Пас аз бино шудани Масҷиди Набавӣ ягон тарзе набуд, ки даромадани вақти намозро эълон кунад ва мусалмононро ба масҷид даъват намояд. Танҳо мегуфтанд: «Ассалоту ҷомиъа (Биёед ба намоз)».

Рӯзе Сарвари мо Расулуллоҳ бо асҳоби худ машварат карда, пурсида фармуд, ки мӯъминонро дар вақтҳои намоз чӣ гуна бояд ба масҷид даъват кард. Баъзеҳо гуфтанд, ки мисли насоро барои эълони вақтҳои намоз ноқус, яъне зангӯла, бизанем; баъзеҳо гуфтанд, ки мисли яҳудиён карнай навохта шавад. Баъзеи дигар фикри худро чунин гуфтанд: «Вақти намоз оташ афрӯхта, онро баланд бардорем.» Сарвари мо Расулуллоҳ ҳеҷ кадомашро қабул накард.6

Абдуллоҳ ибни Зайд ибни Саълаба ва ҳазрати Умар дар хоб диданд, ки азон гуфта мешавад. Ҳазрати Абдуллоҳ назди Паёмбари маҳбуби мо омада, хобашро чунин нақл кард: «Марде дидам, ки шоли сабз дошт, лунге баста ва зангӯлае дар даст гирифта буд. Аз ӯ пурсидам: „Зангӯлаи дастатро мефурӯшӣ?“ Гуфт: „Бо он чӣ мекунӣ?“ Гуфтам: „Барои эълони вақтҳои намоз онро менавозам.“ Он шахс гуфт: „Ман ба ту чизи беҳтар аз инро меомӯзонам“ ва рӯ ба қибла карда, бо овози баланд хондан гирифт: „Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар…“ Чун ба охир расонд, гуфт: „Вақте ки ба намоз мехезӣ, низ“ ва азонро такрор карда, наздик ба охираш ин ҷумларо илова кард: „Қад қоматис-салот“.»

Он гоҳ Сарвари мо Расулуллоҳ фармуд: «Хоб ҳақ аст. Он калимаҳоро ба Билол биёмӯзон, то бихонад!» Инро азон номиданд.7

Ҳазрати Билол ҳам ба боми баланде, ки дар наздикии Масҷиди шариф буд, баромада, нахустин азонро бо калимаҳое, ки ба ӯ омӯзонда буданд, хонд.

Ҳазрати Умар садои азонро шунида, давон-давон ба ҳузури Сарвари мо Расулуллоҳ омад ва арз кард, ки айнан ҳамон калимаҳоеро, ки ҳазрати Билол гуфт, дар хоб дидааст. Он шаб як гурӯҳ аз асҳоби киром низ ҳамин хобро дида буданд. Маҳз дар ҳамин вақт ояти каримаи 9-уми сураи Ҷумъа нозил шуд ва ин амр бо ваҳй низ эълон гардид.

Рӯзе Билоли Ҳабашӣ дар вақти намози бомдод пеши дари хонаи Паёмбари маҳбуби мо ду бор нидо кард: «Ассалоту хайрун минан-навм.»8 Сарвари мо, Паёмбар, инро писандид ва фармуд: «Эй Билол, ин чӣ сухани зебоест! Вақте ки азони бомдодро мехонӣ, инро ҳам бигӯ.» Бад-ин тариқ гуфтани ин сухан дар азони бомдод низ оғоз ёфт.

Билоли Ҳабашӣ, ки то вафоти Паёмбари мо муаззин буд, овози баланд, бисёр зебо ва бағоят таъсирбахш дошт. Чун азон сар мекард, ҳама бо ишқу ваҷди бузург гӯш медоданд ва аз худ бехуд мешуданд. Азон гуфтанаш ҳамаро ба гиря меовард.

Он ки асҳоби киром дар вақтҳои намоз якдигарро бо азони Муҳаммадӣ ба масҷид даъват мекарданд, ба назари мушрикону яҳудиёни Мадина бисёр аҷиб намуд. Ҳангоми азон онро масхара мекарданд ва бозича мегирифтанд. Аллоҳ таъоло дар ҷавоби ин масхарабозиҳояшон дар Қуръони карим фармуд, ки маънояш чунин аст: «Онҳо, вақте ки шумо бо азон ба намоз даъват мекунед, онро бозича ва саргармӣ мегиранд. Ин аз он сабаб аст, ки онҳо қавме ҳастанд, ки ақлашон намерасад.»9

Муаззин нидо кард, истоду иқомат гуфт,
Рӯ ба сӯи Каъба гардонд ва ният низ кард.
Аҳли имон чун шуниданд, бо эҳтиром гӯш доданд,
Сипас ба намоз истода, ба Парвардигор бандагӣ карданд.

Асҳоби Суффа

Сарвари мо, Паёмбар, дар канори девори шимолии Масҷиди Набавӣ аз шохаҳои хурмо соябоне созонд ва амр фармуд, ки саҳобагони муҷаррад, ки аз Макка ҳиҷрат карда буданд ва молу мулке надоштанд, дар он ҷо бимонанд.10 Ин саҳобагони муҷаррад бо камбағалони Ансор ва муҳоҷирон дар зери чортоқи калоне дар паҳлӯи Масҷиди Набавӣ, ки Суффа ном дошт, зиндагӣ мекарданд ва ба омӯхтану омӯзондани илм машғул буданд. Шумораашон аз даҳ то чорсад нафар тағйир меёфт ва аксар вақт ҳафтод нафар буданд. Ин саҳобагон ҳеҷ гоҳ аз назди Сарвари мо Расулуллоҳ дур намешуданд ва ягон суҳбати Ӯро аз даст намедоданд. Шабу рӯз Қуръони карим мехонданд, илм меомӯхтанд ва ҳадисҳои шарифро аз ёд мекарданд. Бештари рӯзҳоро бо рӯза мегузарониданд ва лаҳзае аз ибодату тоат ҷудо намешуданд. Онҳоеро, ки дар ин ҷо тарбия меёфтанд, ба қабилаҳое, ки нав мусалмон шуда буданд, мефиристоданд ва онҳо ба он қабилаҳо Қуръони карим ва суннатҳои шариф, яъне дини исломро меомӯзонданд. Ин саҳобагони муборак, ки фазилатҳои бисёр доштанд, лашкари бузурги ирфон буданд. Сарвари мо, Паёмбар, онҳоро бисёр дӯст медошт, бо онҳо менишаст, суҳбат мекард ва ҳамдастархон мешуд. Касонеро, ки дар ин ҷо мемонданд, «асҳоби Суффа» мегуфтанд. Рӯзе Сарвари мо Расулуллоҳ ба асҳоби Суффа нигариста, андешид, ки онҳо дар ниҳояти фақр ҳастанд. Бо вуҷуди ин ҳол онҳо бо оромиву равшании дил ибодат мекарданд. Сарвари мо ба онҳо марҳамат карда, фармуд: «Эй асҳоби Суффа! Шуморо мужда бод! Агар аз уммати ман касе боқӣ монад, ки ба ин шароити душворе, ки шумо дар он ҳастед, розӣ бошад, вай бешубҳа аз ёрони ман аст.»

«Онҳо, вақте ки шумо бо азон ба намоз даъват мекунед, онро бозича ва саргармӣ мегиранд. Ин аз он сабаб аст, ки онҳо қавме ҳастанд, ки ақлашон намерасад» Моида: 58

Ҳабиби акрам саллаллоҳу алайҳи ва саллам пеш аз ҳама эҳтиёҷи ин асҳоби баргузидаи худро таъмин мекард, баъд ба рафъи эҳтиёҷи аҳли байти худ мекӯшид. Абӯҳурайра чунин нақл кард: «Қасам ба Аллоҳ таъоло, ки ғайр аз Ӯ маъбуде нест, гоҳе аз гуруснагӣ шикамамро ба замин мениҳодам ва гоҳе сангеро аз замин бардошта, ба шикамам мефишурдам. Боз дар чунин ҳол будам. Он рӯз сари роҳе нишаста будам, ки Расулуллоҳ аз он ба масҷид мегузашт. Дар ҳамин вақт зинати ду ҷаҳон, ки раҳмате барои оламиён фиристода шуда буд, нур пошида назди ман омад. Ҳоламро фаҳмида, табассум кард ва фармуд: „Эй Абӯҳурайра!“ Гуфтам: „Ҷонам фидои ту бод, амр фармо, ё Расулаллоҳ!“ Фармуд: „Бо ман биё.“ Дарҳол аз паи Ӯ равон шудам. Ба хонаи саодатбахши худ даромад. Дар хона як қадаҳ шир буд. Фармуд: „Бирав, аҳли Суффаро назди ман даъват кун.“ Вақте ки барои даъвати онҳо мерафтам, бо худ меандешидам: „Як қадаҳ шир ба ҳамаи аҳли Суффа чӣ гуна мерасад? Оё ба ман ҳам як ҷуръа мерасад?…“ Онҳоро даъват кардам, ба хонаи саодатбахш омадем, иҷозат пурсида, ба дарун даромадем. Пас аз он ки ҳар кас дар ҷои муносиб нишаст, Сарвари мо Расулуллоҳ фармуд: „Эй Абӯҳурайра! Ин қадаҳи ширро гир ва ба онҳо деҳ!“ Ман қадаҳро гирифта, ба навбат ба ёронам медодам. Ҳар кадом қадаҳро гирифта, то сер шудан менӯшиду ба ман бармегардонд. Ҳар бор, ки аз касе мегирифтам, медидам, ки қадаҳ ҳеҷ кам нашуда, ҳамчунон пур аз шир аст. Ҳамин тавр ба ҳамаи ёроне, ки омада буданд, пешкаш кардам. Ҳама нӯшиданд ва сер шуданд. Сипас Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам қадаҳро гирифт, ба ман табассум кард ва фармуд: „Эй Абӯҳурайра! Танҳо ману ту мондаем, ки шир нанӯшидаем. Биё, ту ҳам биншин ва бинӯш!“ Нишастам ва нӯшидам. Фармуд: „Боз бинӯш!“ Боз нӯшидам. Сарвари мо чанд бор фармуд: „Бинӯш!“ ва ман ҳар бор нӯшидам. Ниҳоят гуфтам: „Падару модарам фидои ту бод, ё Расулаллоҳ! Дигар нӯшида наметавонам. Қасам ба Аллоҳ таъоло, ки туро бо дини ҳақ фиристодааст, хуб сер шудам.“ Фармуд: „Пас қадаҳро ба ман деҳ.“ Додам. Аллоҳ таъолоро ҳамду сано фармуд ва бо бисмиллоҳ ширро нӯшид.»

Саҳобагони Мадина ба ин асҳоби мумтоз, ки ягон суҳбати Сарвари мо Расулуллоҳро аз даст надода, дар масҷид илм меомӯхтанд, муҳаббате доштанд, ки монандаш дида нашуда буд. Шабе яке аз саҳобагони Суффа, ки аз гуруснагӣ мадораш намонда буд, ба ҳузури шарифи Сарвари мо Расулуллоҳ омада, ҳоли худро арз кард. Сарвари мо, Паёмбар, аз хонаи саодатбахши худ пурсида фармуд, ки оё чизи хӯрданӣ ҳаст. Ҷавоб омад: «Ҳоло дар хона ғайр аз об чизи хӯрданӣ нест.» Он гоҳ ба асҳобе, ки он ҷо ҳозир буданд, фармуд: «Кӣ ин гуруснаро меҳмон мекунад?» Яке аз асҳоби киром, ки аз аҳли Мадина буд, аз ҳама пеш бархоста гуфт: «Падару модарам фидои ту бод, ё Расулаллоҳ! Ман ӯро меҳмон мекунам.» Меҳмонашро ба хона бурда, ба занаш гуфт: «Чизе тайёр кун, ки меҳмони Сарвари мо Расулуллоҳро зиёфат кунем.» Занаш ҷавоб дод: «Ҳоло дар хонаи мо ғайр аз хӯроки кӯдакон чизе нест.» Он саҳобӣ гуфт: «Аввал кӯдаконро хобон, баъд он таомро биёр.» Пас таомеро, ки танҳо ба як кас мерасид, гирифта, ба утоқи меҳмон даромад. Дастархон кушода, ӯро ба таом даъват кард. Баъди он ки якҷоя ба хӯрдан сар карданд, бархост ва гӯё чароғро рост мекунад, онро хомӯш кард. Боз дар торикӣ сари дастархон нишаст ва худро ба хӯрдан монанд карда, интизор шуд, то меҳмон сер шавад. Чун меҳмон сер шуд, дастархонро ҷамъ кард. Он шаб бо кӯдаконашон гурусна субҳ карданд. Субҳ, вақте ки ба ҳузури шарифи Сарвари мо, Паёмбар, рафтанд, фармуд: «Аллоҳ таъоло аз кори дишабаи шумо розӣ шуд.» Он гоҳ Аллоҳ таъоло ояти каримаи 9-уми сураи Ҳашрро нозил карда, фармуд, ки маънояш чунин аст: «Онҳо (Ансор), ҳарчанд худ дар тангдастӣ ва ниёз бошанд, (муҳоҷиронро) аз худашон бартар медонанд.»

Мисраъ:

Ҳар чӣ бошад, сухан аз дӯст гуфтан ширинтар аст!

Суҳбати Султони дилҳо

Фахри коинот саллаллоҳу алайҳи ва саллам барои тарбия ва ба камол расонидани асҳоби кироми худ дар Масҷиди Набавӣ суҳбатҳои беназир мекард ва файзу баракатеро, ки Аллоҳ таъоло ба Ӯ эҳсон фармуда буд, ба дилҳои онҳо ҷорӣ месохт. Касоне, ки ба шарафи ҳузур дар суҳбати Сарвари мо, Паёмбар, мушарраф мешуданд, аз ҳамон суҳбати нахустин дар дили худ дигаргунии бузурге ҳис мекарданд ва ба маърифатҳои бисёр олии илоҳӣ мерасиданд. Ба баракати ин суҳбатҳо асҳоби киром дар сари ҳама Паёмбари маҳбуби мо ва ҳамаи ёрони саҳобии худро аз ҷони худ бештар дӯст медоштанд. Аллоҳ таъоло онҳоро дар оёти карима ситоиш фармудааст. Онҳо дар ҳузури шарифи Сарвари мо Расулуллоҳ чунон боадабу бодиққат менишастанд, ки гӯё бар сарашон паррандае нишастааст ва бо андак ҷунбише парида меравад. Бад-ин тариқ асҳоби киром пас аз паёмбарон ва фариштагони бузург афзалтарин ва волотарини махлуқот гаштанд. Сарвари мо Расулуллоҳ амру наҳйи дини моро ба асҳоби худ мӯ ба мӯ баён мекард ва таълим медод: шартҳои имон ва ислом; ҳамаи аҳкоми намоз, рӯза, ҳаҷ ва закот; тафсири оёти карима; хӯрокҳо ва пӯшокҳои ҳалолу ҳаром; қасам, назр11 ва каффоратҳо; масъалаҳои хариду фурӯш; одоби хӯрдану нӯшидан, пӯшидан, мулоқоту суҳбат ва салом додан; муносибатҳои ҳамсоягӣ, хешовандӣ ва дӯстӣ; аҳкоми никоҳ, нафақа, ворисӣ ва мерос; даъвоҳо, ҷазоҳо, аҳдҳо ва шарикӣ; донишҳои саломатӣ ва беҳдошт; ҷанг бо душман ва ҳуқуқи ҷанг… Хулоса, ҳамаи донишҳои ухравӣ ва дунявии дини исломро аз алиф то ё ба тарзе, ки ҳама бифаҳманд, баён мекард ва масъалаеро, ки муҳим медонист, се бор такрор мефармуд.12 Донишҳои марбут ба занонро низ ба воситаи ҳамсарони мубораки худ таълим медод.

Ҳадиси Ҷабраил

Пешвои далери мусалмонон, яке аз волотарин асҳоби киром, ки бо ростгӯии ҳамешагӣ машҳур буд, бузурги маҳбуби мо Умар ибни Хаттоб разияллоҳу анҳ мефармояд:

«Чунин рӯзе буд, ки чанд нафар аз мо асҳоби киром дар ҳузур ва хизмати Сарвари мо Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам будем. Он рӯз, он соат чӣ қадар пуршараф, чӣ қадар гаронбаҳо ва дастнорас буд! Он рӯз шарафи ҳузур дар суҳбати Расулуллоҳ ва дар назди Ӯ будан ва дидани ҷамоли Ӯ, ки ғизои рӯҳҳост ва ба ҷонҳо завқу сафо мебахшад, насиб гашта буд. (Барои баёни шараф ва қадри он рӯз фармуд: „Чунин рӯзе буд…“. Оё вақте пуршарафтару гаронбаҳотар аз рӯзе ёфт мешавад, ки дар он дидани Ҷабраил алайҳиссалом ба сурати инсон, шунидани овози ӯ ва шунидани илме, ки бандагон ба он муҳтоҷанд, ба тарзи бисёр зебо ва равшан, аз даҳони мубораки Расулуллоҳ насиб шуда бошад?)

«Эй асҳоби Суффа! Шуморо мужда бод! Агар аз уммати ман касе боқӣ монад, ки ба ин шароити душворе, ки шумо дар он ҳастед, розӣ бошад, вай бешубҳа аз ёрони ман аст» Ҳадиси шариф

Дар ҳамон вақт шахсе мисли моҳе, ки тулӯъ кунад, назди мо омад. Либосаш сап-сафед ва мӯяш қоп-қора буд. Дар ӯ ҳеҷ нишони сафар, монанди гарду хок ва арақ, дида намешуд. Ҳеҷ кадоме аз мо, ки асҳоби Расулуллоҳ будем, ӯро намешинохт; яъне аз касоне набуд, ки дида ва шинохта бошем. Дар ҳузури Расулуллоҳ нишаст ва зонуҳояшро ба зонуҳои мубораки Ӯ наздик овард. (Он ки омад, Ҷабраил буд; вай ба сурати инсон даромада буд. Ҷабраил алайҳиссалом барои баёни амри муҳиме чунин нишаст; яъне нишон медиҳад, ки барои омӯхтани илми дин шарм доштан дуруст нест ва ғурур ва кибр ба устод намезебад. Ҷабраил алайҳиссалом бо ин ҳоли худ ба асҳоби киром мефаҳмонад, ки ҳар кас бояд он чиро, ки аз дин омӯхтан мехоҳад, аз муаллимон озодона ва бе шарм пурсад; зеро дар омӯхтани дин шарм кардан ва дар адои ҳаққи Аллоҳ таъоло, дар омӯзондану омӯхтан дилтангӣ кардан дуруст нест.)

Он зоти шариф дастҳояшро бар зонуҳои мубораки Расули акрам гузошт ва гуфт: „Ё Расулаллоҳ! Исломро, мусалмониро ба ман баён кун.“

Расули акрам фармуд: „Шарти аввали ислом гуфтани калимаи шаҳодат аст. (Гуфтани калимаи шаҳодат, яъне гуфтани Ашҳаду ан ло илоҳа иллаллоҳ ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳ; яъне касе, ки оқилу болиғ аст ва сухан гуфта метавонад, бигӯяд: «Дар замин ва осмон ғайр аз Ӯ ҳеҷ чиз ва ҳеҷ кас сазовори ибодату парастиш нест.

Маъбуди ҳақиқӣ танҳо Аллоҳ таъолост. Ӯ воҷибулвуҷуд аст. Ҳар камол дар Ӯст. Дар Ӯ ҳеҷ нуқсоне нест. Номи Ӯ Аллоҳ аст» ва ба ин бо дил қатъиян имон дошта бошад. Боз бигӯяд: «Он зоти олие, ки гулранг, сафеди сурхфом, дурахшон ва ширинрӯй, абрӯсиёҳу чашмсиёҳ буд, пешонии мубораки Ӯ кушода, хӯяш нек буд, сояаш ба замин намеафтод ва суханаш ширин буд, ки чун дар Арабистон, дар Макка ба дунё омада буд, араб номида мешавад, аз авлоди Ҳошим, писари Абдуллоҳ аст ва Муҳаммад ном дорад, бандаи Аллоҳ таъоло ва Расули Ӯ, яъне паёмбари Ӯст.»)

Баъд аз он, намоз хондан аст, вақте ки вақташ расад; закоти мол додан аст; дар рамазони шариф ҳар рӯз рӯза доштан аст; ва барои касе, ки тавоноӣ дорад, як бор дар умр ҳаҷ гузоридан аст.“

Он зот чун ин ҷавобҳоро аз Расулуллоҳ шунид, гуфт: „Рост гуфтӣ, ё Расулаллоҳ!“ Мо, ки гӯш медодем, аз ин сухани ӯ ҳайрон мондем ва гуфтем: „Ҳам мепурсад, ҳам худаш тасдиқ мекунад!“

Он зот боз гуфт: „Ё Расулаллоҳ! Имон чист, онро низ ба ман хабар деҳ.“ (Дар ин ҳадиси шариф набояд маънои луғавии имонро дар назар дошт; зеро маънои луғавии он тасдиқ кардан ва бовар доштан аст ва дар миёни ҷоҳилони араб касе набуд, ки ин маъноро надонад; чӣ расад ба он ки асҳоби киром разияллоҳу таъоло анҳум аҷмаъин онро надонанд. Ҷабраил алайҳиссалом мехост маънои имонро ба асҳоби киром биёмӯзонад. Дар ин ҷо пурсида мешавад, ки дар ислом чиро имон мегӯянд.) Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам низ баён фармуд, ки имон ба шаш чизи муайян бовар доштан аст: „Аввал, имон овардан ба Аллоҳ таъоло, ба фариштагони Ӯ, ба китобҳои Ӯ, ба расулони Ӯ, ба рӯзи охират, ба қадар ва ба он ки хайру шар аз Аллоҳ таъолост.“ Он зот боз „Рост гуфтӣ“ гуфта, онро тасдиқ кард.

Сипас боз гуфт: „Ё Расулаллоҳ! Эҳсон чист, онро низ ба ман хабар деҳ.“ Сарвари мо Расулуллоҳ фармуд: „Он аст, ки Аллоҳ таъолоро чунон ибодат кунӣ, ки гӯё Ӯро мебинӣ; зеро агарчи ту Ӯро намебинӣ, Ӯ бешубҳа туро мебинад.“ Он зот боз гуфт: „Ё Расулаллоҳ! Маро аз қиёмат хабар деҳ!“ Расул алайҳиссалом фармуд: „Дар ин масъала пурсидашуда аз пурсанда донотар нест.“ Он зот боз гуфт: „Пас аз аломатҳояш хабар деҳ.“ Сарвари мо Расулуллоҳ фармуд: „Он аст, ки канизон соҳибони худро бизоянд ва бубинӣ, ки чӯпонони пойлуч, бараҳна ва тиҳидаст (сарватманд гашта) дар бунёди иморатҳои баланд бо якдигар мусобиқа мекунанд.“ Баъд аз ин баргашту рафт. Расулуллоҳ ба ман рӯ оварда фармуд: „Эй Умар! Оё медонӣ, ки он пурсанда кӣ буд?“ Гуфтам: „Аллоҳ таъоло ва Расули Ӯ беҳтар медонанд.“ Расулуллоҳ фармуд: „Вай Ҷибрил (Ҷабраил) буд. Омада буд, то дини шуморо ба шумо биёмӯзонад.“»13 Сарвари мо, Паёмбар, ба асҳоби худ мувофиқи дараҷаи ҳар кас дар дин, ба тарзе ки бифаҳманд, баён мекард.

Рӯзе ҳазрати Умар, ки аз волотарин асҳоби киром буд, ба масҷид мерафт ва дид, ки Сарвари мо Расулуллоҳ ба Абӯбакри Сиддиқ чизе баён мекунад. Назди онҳо рафта, гӯш дод. Дигарон низ инро диданд, вале аз омадан ва гӯш додан ибо карданд. Фардои он рӯз ҳазрати Умарро дида, гуфтанд: «Эй Умар! Дирӯз Расулуллоҳ ба шумо чизе баён мекард; бигӯ, то мо ҳам биёмӯзем.» Зеро Сарвари мо Расулуллоҳ ҳамеша мефармуд: «Он чиро, ки аз ман мешунавед, ба бародарони диниатон низ нақл кунед! Ба гӯши якдигар расонед!» Ҳазрати Умар гуфт: «Дирӯз ҳазрати Абӯбакр маънои ояти каримаеро, ки аз Қуръони карим нафаҳмида буд, пурсид ва Расулуллоҳ ба ӯ баён мекард. Як соат гӯш додам, вале чизе нафаҳмидам.» Зеро Расулуллоҳ мувофиқи дараҷаи олии ҳазрати Абӯбакр баён мекард. Ҳазрати Умар чунон баландмартаба буд, ки Сарвари мо Расулуллоҳ дар бораи ӯ фармуд: «Ман охирини паёмбаронам. Баъд аз ман паёмбаре нахоҳад омад. Агар баъд аз ман паёмбаре меомад, Умар паёмбар мешуд.» Бо вуҷуди ин қадар баландмартабагӣ ва бо он ки забони арабиро, ки забони модариаш буд, хуб медонист, тафсири Қуръони каримро, ки ба ҳазрати Абӯбакр баён мешуд, нафаҳмид. Дараҷаи Абӯбакр аз ӯ хеле баландтар буд. Ҳазрати Абӯбакр ва ҳатто Ҷабраил алайҳиссалом маъно ва асрори Қуръони каримро аз Расулуллоҳ мепурсиданд. Расулуллоҳ тафсири тамоми Қуръони каримро ба асҳоби худ баён фармудааст.

Паёмбари маҳбуби мо ҳамчунон ки ба асҳоби худ дин таълим мефармуд, ба даъвоҳо низ расидагӣ мекард: гувоҳонро мешунид ва душвортарин ихтилофҳоро ба натиҷа расонда, ҳал менамуд. Барои шиносондану паҳн кардани ислом ва аз оташи Ҷаҳаннам раҳонидани боз як нафар кӯшиши бузург ба харҷ медод, бо ҳолу рафтори худ ба мардум намуна мешуд ва барои ҳифзи мӯъминон аз шарри мушрикон низ тадбирҳои лозимиро фароҳам меовард.

«Эй Умар! Оё медонӣ, ки он пурсанда кӣ буд? Вай Ҷибрил (Ҷабраил) буд. Омада буд, то дини шуморо ба шумо биёмӯзонад» Ҳадиси шариф

Эй ҷамоле, ки нури чашми авлиё ҳастӣ,
Алмадад, эй маъдани нури Худо!
Хоки поят тӯтиёи чашми асфиёст,
Алмадад, эй маъдани нури Худо!
Бе ту касе ба висоли Ҳақ намерасад,
Аз файзи лутфи ту одамӣ мақбул мегардад,
Ту «раҳмате барои оламиён» ҳастӣ, эй Расул,
Алмадад, эй маъдани нури Худо!
Беҳад ҷурму гуноҳ кардам,
Бо аҳли ҳаво ҳамнишин гаштам,
Бар исёнам шафоат кун, эй Карим,
Алмадад, эй маъдани нури Худо!
Эй кони карам, эй Расули Кибриё,
Ин Салимии пурхато камтарин бандаи туст,
Ба даргоҳи ту паноҳ меорад, ато металабад,
Алмадад, эй маъдани нури Худо!
Явуз Султон Салим (Салимӣ)