ҒАЗВАИ УҲУД

Ҳаққи ин шамшерро кӣ адо мекунад?

Дар лаҳзае, ки ҳеҷ яке аз ду тараф дар ҷои худ ором истода наметавонист, Паёмбари маҳбуби мо шамшереро, ки дар даст дошт, нишон дод. Бар он ин байт навишта шуда буд:

Дар тарсончакӣ ор аст, дар пеш рафтан шарафу эътибор;
Одамӣ бо тарсидан аз тақдир раҳоӣ намеёбад.

Шунида шуд, ки фармуд: «Ин шамшерро кӣ аз ман мегирад?» Бисёре аз асҳоби киром инро шуниданд ва ҳама якбора барои гирифтани он даст дароз карданд. Паёмбари мо боз фармуд: «Кӣ онро мегирад, то ҳаққашро адо кунад?» Ин дафъа асҳоби киром хомӯш монданд ва ақиб истоданд. Зубайр ибни Аввом, ки шамшерро бо шавқу ҳарорат мехост, гуфт: «Ман мегирам, ё Расулаллоҳ.» Паёмбари мо шамшерро ба ҳазрати Зубайр надод. Хоҳиши Абӯбакр, Умар ва Алиро (разияллоҳу анҳум) ҳам Паёмбари мо қабул накард.

Абӯдуҷона пурсид: «Ё Расулаллоҳ! Ҳаққи ин шамшер чист?» Паёмбари маҳбуби мо фармуд: «Ҳаққи он ин аст, ки онро то хам шудану печидан ба душман занӣ. Ҳаққи он ин аст, ки бо он мусалмонеро накушӣ ва бо он аз пеши кофирон нагурезӣ. Ҳаққи он ин аст, ки бо он дар роҳи Аллоҳ биҷангӣ, то Аллоҳ таъоло ба ту зафар ё шаҳодат насиб кунад.» Чун чунин фармуд, Абӯдуҷона гуфт: «Ё Расулаллоҳ! Ман онро мегирам, то ҳаққашро адо кунам.» Паёмбари мо ҳам шамшереро, ки дар даст дошт, ба ӯ супурд.14

Абӯдуҷона разияллоҳу анҳ ҳар қадар ки ҷасуру қаҳрамон буд, ҳамон қадар дар майдонҳои ҷанг зирак рафтор мекард ва ҳадиси шарифи «Ҷанг ҳила аст»15-ро бекаму кост риоя менамуд. Ҳазрати Абӯдуҷона шамшерро гирифт ва бовиқору сарбаланд, бо қадамҳои мағрурона, байт хонда-хонда ба сӯи майдони ҷанг равон шуд. Дар танаш ҷуз як курта ва дар сараш ҷуз саллаи сурхаш чизе набуд.

Ин тарзи роҳ рафтани ҳазрати Абӯдуҷона ба асҳоби киром чандон хуш наомад. Он гоҳ Сарвари мо, Паёмбар, «Ин роҳ рафтанест, ки берун аз ин ҷойҳо (майдонҳои ҷанг) сабаби ғазаби Аллоҳ таъоло аст» фармуда, хабар дод, ки мағрурона роҳ рафтан танҳо дар муқобили душман ҷоиз аст.

Холид ибни Валид, ки дигар тоқати интизорӣ надошт, бо қувваҳои зери фармонаш аз сафҳои мушрикон ба ҳамла бархост. Паёмбари маҳбуби мо ҳам ба асҳоби киром, ки дар ҷояшон ором намегирифтанд, амри ҳамла дод. Дар як лаҳза садои «Аллоҳу акбар!» майдони ҷангро фаро гирифт. Дар пешопеши ҳама ҳазрати Ҳамза бо шамшерҳое, ки дар даст дошт, дар сари қувваҳои безиреҳ ба ҳар кофире, ки рӯ ба рӯ мешуд, шамшер мезад. Қувваҳои Холид ибни Валид, ки бо ҳирси бузург омада буданд, дарҳол ақиб ронда шуданд. Ин бор Холид ибни Валид аз тарафи гузаргоҳи кӯҳ давр зада, барои аз пушт зарба задан камони васеъе кашид ва ба теппаи Айнайн расид. Аммо ҳазрати Абдуллоҳ ибни Ҷубайр ва панҷоҳ далери зери фармонаш онҳоро бо тирборони шадид ақиб заданд.

Акнун ҷанг авҷ гирифта буд. Ҳар ду тараф бо тамоми қувва меҷангиданд. Ҳар саҳобӣ ақаллан бо чор мушрик мубориза мебурд ва мекӯшид пеш равад.

«Эй асҳоби ман! Ба касоне, ки шумораашон кам аст, ҷангидан бо душман душвор меояд. Агар онҳо собитқадамӣ ва кӯшиш нишон диҳанд, Аллоҳ таъоло онҳоро ба кушоиш мерасонад» Ҳадиси шариф

Ҳазрати Ҳамза ҳам «Аллоҳу акбар! Аллоҳу акбар!» гӯён нидо мекард, ҳам «Ман Асадуллоҳам!» мегуфт ва душманро шикаста-шикаста пеш мерафт. Сафвон ибни Умайя ба атрофиёнаш «Ҳамза куҷост? Вайро ба ман нишон диҳед!» мегуфт ва майдони ҷангро мекофт. Як вақт чашмаш ба касе афтод, ки бо ду шамшер меҷангид, ва пурсид: «Ин ки меҷангад, кист?» Атрофиёнаш гуфтанд: «Ҳамон касе, ки меҷӯӣ! Ҳамза!» Сафвон гуфт: «То имрӯз касеро надидаам, ки мисли ӯ ҳарису нотарс барои куштани қавми худ ҳамла кунад.»

Дар авҷи ҷанг Зубайр ибни Аввом аз муҳоҷирон, ки аз он ки шамшерро ба ӯ надоданд, дилгир буд, ба худ гуфт: «Ман шамшерро аз Расулуллоҳ хостам, вале онро ба Абӯдуҷона дод. Ҳол он ки ман писари аммааш Сафия ҳастам. Боз қурайшӣ ҳам ҳастам. Ҳол он ки аввал ман хоста будам. Биравам, бубинам, ки Абӯдуҷона аз ман зиёдтар чӣ мекунад?» Баъд аз паи Абӯдуҷона рафт. Ҳазрати Абӯдуҷона «Аллоҳу акбар!» гӯён такбир мегуфт ва ба ҳар мушрике, ки дучор меомад, зада мекушт. Яке аз ашаддитарини мушрикон, марди тануманде, ки сар то по дар зиреҳ буд ва танҳо чашмонаш намоён буданд, бо Абӯдуҷона рӯ ба рӯ шуд. Аввал худи ӯ ба ҳазрати Абӯдуҷона ҳамла кард. Абӯдуҷона бо сипараш худро аз зарбаи ӯ нигоҳ дошт. Шамшери мушрик дар сипари Абӯдуҷона фурӯ рафт. Шамшерашро зӯр зада кашид, вале берун оварда натавонист. Акнун навбати Абӯдуҷона расида буд. Бо як зарбаи шамшер ҳарифашро кушт.

Баъд аз ин Абӯдуҷона ҳар беимонеро, ки пешаш меомад, ба замин зада, то назди заноне расид, ки дар доманаи кӯҳ бо дафҳояшон мушриконро бармеангехтанд. Аммо ҳарчанд шамшерашро бардошта буд, аз куштани Ҳинд, ҳамсари Абӯсуфён, даст кашид.16 Зубайр ибни Аввом инро дида, ба худ гуфт: «Аллоҳ ва Расули Ӯ беҳтар аз ман медонанд, ки шамшерро ба кӣ бояд дод» ва фармуд: «Валлоҳи, касеро надидаам, ки аз ӯ беҳтар ҷангад ва шамшер занад.»

Миқдод ибни Асвад, Зубайр ибни Аввом, ҳазрати Алӣ, ҳазрати Умар, Талҳа ибни Убайдуллоҳ ва Мусъаб ибни Умайр ҳар яке қалъаи тасхирнопазире буданд. Асҳоби номвар медиданд, ки Сарвари мо, Паёмбар, бисёр наздик ба душман меҷангад ва бор-бор ҳамла мекунад, ва дар ҷояшон ором намегирифтанд. «Мабодо ба Расулуллоҳ осебе расад» гуфта, гирдаш ҷамъ мешуданд ва ба душмани зиреҳпӯш имкони чашм кушодан намедоданд. Дар ин миён диданд, ки ҳазрати Абдуллоҳ ибни Амр шаҳид шудааст. Вай нахустин шаҳиди Уҳуд буд. Ёронаш шаҳодати ӯро дида, шерсифат барои ризои Аллоҳ таъоло ба миёни душман заданд.

Дар яке аз лаҳзаҳои авҷи ҷанг рамзи диловарӣ ҳазрати Абдуллоҳ ибни Ҷаҳш ва пири тирандозон ҳазрати Саъд ибни Абӯваққос ба ҳам вохӯрданд. Ҳар ду аз чанд ҷо захм бардошта буданд. Ҳазрати Саъд ибни Абӯваққос мегӯяд: «Дар Уҳуд, дар як лаҳзаи сахти ҷанг буд. Ногаҳон Абдуллоҳ ибни Ҷаҳш назди ман омад, дастамро гирифт ва маро ба пои харсанге бурд. Гуфт: „Акнун ин ҷо ту дуо кун, ман «Омин» гӯям. Ман дуо кунам, ту «Омин» бигӯ!“ Гуфтам: „Хуб.“ Ман чунин дуо кардам: „Илоҳо, бар ман душманони бисёр пурзӯру сарсахт бифирист, то бо онҳо бераҳмона биҷангам, ҳамаро бикушам ва ғозӣ баргардам.“ Вай ба ин дуои ман бо тамоми дил «Омин» гуфт.

Сипас худаш ба дуо оғоз кард: „Илоҳо, бар ман душманони сарсахт бифирист, то бо онҳо бераҳмона биҷангам, ҳаққи ҷиҳодро адо кунам ва ҳамаро бикушам. Дар охир яке маро шаҳид кунад. Сипас лабҳо, бинӣ ва гӯшҳоямро бибурад. Ғарқи хун ба ҳузури Ту биёям. Вақте ки Ту пурсӣ: «Абдуллоҳ! Бо лабҳо, бинӣ ва гӯшҳоят чӣ кардӣ?», бигӯям: «Илоҳо, бо онҳо бисёр тақсир кардам ва онҳоро дар ҷояш ба кор набурдам; шарм доштам, ки онҳоро ба ҳузурат биёрам. Дар ҷанге, ки Паёмбари маҳбубам дар он буд, ба хоку ғубор олуда шудам ва ҳамин тавр омадам.»“ Дилам намехост ба чунин дуо „Омин“ гӯям. Аммо чун ӯ хоста буд ва ман пештар ваъда дода будам, бемайлона „Омин“ гуфтам.

Баъд шамшерҳоямонро кашидем ва ҷангро давом додем. Ҳар дуямон ҳар киро пешамон меомад, мекуштем. Вай бениҳоят далерона ҳамла мекард ва сафҳои душманро торумор месохт. Бор-бор ба душман мезад ва бо орзуи беохири шаҳодат боз ҳамла мекард. Ҳангоме ки „Аллоҳу акбар! Аллоҳу акбар!…“ гӯён меҷангид, шамшераш шикаст. Ҳамон дам Паёмбари маҳбуби мо ба ӯ шохаи хурмое дароз кард ва амр фармуд, ки ҷангро давом диҳад. Ин шоха ба мӯъҷиза шамшер шуд ва ӯ бо ҳар кӣ пеш меомад, ҷангид ва бисёр душманонро кушт. Наздики охири ҷанг аз тирҳое, ки мушрике бо номи Абулҳакам партофт, ба шаҳодате, ки орзу дошт, расид. Чун шаҳид шуд, кофирон бар ҷасадаш ҳуҷум оварда, бинӣ, лабҳо ва гӯшҳояшро буриданд. Сар то пояш ғарқи хун буд.»

Дар сафи муҷоҳидон марде бо номи Қузмон буд. Вай ғилофи шамшерашро шикаст ва «Мурдан аз гурехтан хеле беҳтар аст!» гуфта, бо шамшери урён ба миёни мушрикон зад ва диловариву қаҳрамониҳои бисёр нишон дод. Худаш танҳо ҳафт-ҳашт кофирро кушт. Дар охир захм бардошта, ба замин афтод. Асҳоби киром аз ин қаҳрамонии ӯ ҳайрон монданд ва ба Сарвари мо, Паёмбар, хабар доданд. Ӯ фармуд: «Вай аҳли Ҷаҳаннам аст.» Ҳазрати Қатода ибни Нӯъмон назди Қузмон рафт ва гуфт: «Эй Қузмон! Шаҳодат бар ту муборак бод!» Қузмон гуфт: «Ман на барои ғайрати дин, балки барои он ҷангидам, ки қурайшиён ба Мадина наоянд ва нахлистони маро вайрон накунанд!» Баъд бо тир рагҳои банди дасташро сӯрох карда, худкушӣ кард. Он гоҳ ҳикмати сухани Сарвари мо, Паёмбар, ки «Вай аҳли Ҷаҳаннам аст!» фармуда буд, маълум шуд.

Аз аввали ҷанг ҳамаи асҳоби киром, пеш аз ҳама Сарвари оламиён, Паёмбари маҳбуби мо, муборизаи бузурге карданд. Бо ҳамлаҳои шадид лашкари мушриконро ақиб заданд. Тӯдаи мушрикон, ки аз бутҳои сангину чӯбине, ки «Лот, Уззо, Ҳубал!» гуфта мепарастиданд, фоида ва ёрӣ металабиданд, дар баробари ин қаҳрамониҳои муҷоҳидон шикаст хӯрда, ба гурез сар карданд. Заноне, ки барои ташвиқи онҳо ба ҷанг омада буданд, доду фиғон бардошта, мекӯшиданд худро ба сарбозони гурезон расонанд.

Вақте ки мушрикони Қурайш майдони ҷангро тарк карданд ва молҳои овардаашонро партофта, ба сӯи Макка гурехтан гирифтанд, сарбозони ислом шод гаштанд ва барои расидан ба зафаре, ки Аллоҳ таъоло ба онҳо ваъда дода буд, ҳамд гуфтанд. Мушрикон бо вуҷуди он ки аз ҷиҳати шумора ва қувва чандин баробар бартарӣ доштанд, дар баробари мусалмонон парешон шуда буданд. Онҳо якдигарро поймол карда мегурехтанд, асҳоби номвар бошанд, онҳоро таъқиб мекарданд ва ба ҳар кӣ мерасиданд, зада мекуштанд. Дар ин гиру дор ҳазрати Ҳанзала ибни Абӯомир, ки нав тӯй карда буд, ба Абӯсуфён, фармондеҳи кулли лашкари мушрикон, ки савора гурехтан мехост, расид. Шамшерро ба пойҳои аспаш зад ва аспро ба замин хобонд. Абӯсуфён ба замин афтоду бо тамоми овоз фарёд бардошт: «Эй қурайшиён!… Бирасед!… Ман Абӯсуфёнам! Ҳанзала мехоҳад маро бо шамшер пора-пора кунад!…» Мушриконе, ки бо ӯ мегурехтанд, ин ҳолро медиданд, вале ғами ҷони худро мехӯрданд ва ба фармондеҳашон парво накарданд.

«Ҷанг ҳила аст» Ҳадиси шариф

Аммо ҳамон лаҳза Шаддод ибни Асвади мушрик, ки рост дар паси ҳазрати Ҳанзала буд, найзаашро ба пушти Ҳанзала халонд. Ҳазрати Ҳанзала «Аллоҳу акбар!» гуфта, хост ҳамлае кунад, вале ба замин афтоду шаҳид шуд ва рӯҳи муборакаш ба Ҷаннат парвоз кард. Расули акрам саллаллоҳу алайҳи ва саллам фармуд: «Дидам, ки фариштагон Ҳанзаларо дар миёни осмону замин, дар табақи нуқрагин, бо оби борон ғусл медоданд.» Абӯусайд нақл кард: «Ин сухани Расулуллоҳро шунида, назди Ҳанзала рафтам. Аз сараш оби борон мечакид. Баргаштам ва инро ба Расули акрам хабар додам. Ҳазрати Ҳанзаларо „Ғасилулмалоика“, яъне касе, ки фариштагон ӯро ғусл доданд, номиданд.»17

Баъзе аз тирандозони гузаргоҳи Айнайн диданд, ки мушрикон мегурезанд, ва бо гумони он ки ҷанг ба охир расид, ҷойҳояшонро тарк карданд. Фармондеҳашон Абдуллоҳ ибни Ҷубайр ва дувоздаҳ нафар дар ҷояшон монданд.18

Диловарии ҳазрати Алӣ

Дар ин вақт Холид ибни Валид, фармондеҳи дастаи тирандозони Қурайш, ки ҳушёр интизор буд ва мекӯшид ҳеҷ фурсатро аз даст надиҳад, дид, ки муҷоҳидони гузаргоҳ кам шудаанд, ва саворони зери фармонашро ба ҳаракат овард.

Вай бо Икрима ибни Абӯҷаҳл дар як лаҳза ба гузаргоҳи Айнайн расид. Ҳазрати Абдуллоҳ ибни Ҷубайр ва ёрони вафодору содиқаш саф кашида, паҳн шуданд. То тирҳои тирдонашон тамом шуд, бар душман тир бориданд. Баъд бо найзаҳо ва, вақте ки сина ба сина омаданд, бо шамшерҳо «Аллоҳу акбар! Аллоҳу акбар!» гӯён қаҳрамониҳои бисёр нишон доданд. Миёни имондорон ва беимонон нисбате бисёр нобаробар, мисли як ба бисту панҷ, буд. Асҳоби номвари киром барои ба ҷо овардани амри Паёмбарашон то қатраи охирини хунашон ҷангиданд. Яке паси дигаре шарбати шаҳодат нӯшиданд, ҷисмҳои муборакашон ба хок афтод ва рӯҳҳояшон ба Ҷаннат парвоз карданд (разияллоҳу анҳум).

Мушрикон аз кина либоси ҳазрати Абдуллоҳро кашиданд ва ҷисми муборакашро бо найза сӯрох-сӯрох карданд. Шикамашро дарида, узвҳои дарунашро берун кашиданд.

Холид ибни Валид ва Икрима муҷоҳидони гузаргоҳро шаҳид карданд ва шитобон аз пушт ба лашкари ислом ҳуҷум оварданд. Асҳоби киром ногаҳон душманро дар паси худ диданд ва фурсати ҷамъ шудан наёфтанд, зеро бисёриҳо ҳатто яроқашонро гузошта буданд. Ҳама чиз якбора дигаргун шуд. Мушрикони Қурайш, ки пешопеш мегурехтанд, диданд, ки Холид ибни Валид аз пушт ҳамла сар кардааст, ва боз баргаштанд. Муҷоҳидон дар миёни ду оташ монданд. Душман аз пешу пас ҳамла оварда, муҷоҳидонро ба танг овард. Робитаи саҳоба бо якдигар канда шуд. Ночор пароканда шуданд.19

Ҳазрати Алӣ чунин нақл кард: «Ба миёни дастаи мушрикон, ки Икрима ибни Абӯҷаҳл ҳам дар миёнашон буд, задам. Гирдамро гирифтанд; бештарашонро аз дами шамшер гузарондам. Ба миёни дастаи дигаре задам ва бисёре аз онҳоро ҳам аз по афкандам. Чун аҷалам нарасида буд, ба ман чизе нашуд. Як лаҳза Расулуллоҳро дида натавонистам. Ба худ гуфтам: „Қасам мехӯрам, ки Ӯ касе нест, ки майдони ҷангро партофта равад. Шояд Аллоҳ таъоло ба сабаби корҳои номуносибе, ки кардем, Ӯро аз миёни мо бардоштааст! Акнун барои ман роҳе ҷуз ҷангида мурдан намондааст.“ ва ғилофи шамшерамро шикастам. Вақте ки бар мушрикон ҳамла карда, онҳоро пароканда сохтам, дидам, ки Расулуллоҳ дар миёни онҳо мондааст. Фаҳмидам, ки Аллоҳ таъоло Расулуллоҳро бо фариштагонаш муҳофизат мекард.»

Сарбозони душман то наздики Расули акрам саллаллоҳу алайҳи ва саллам расида буданд. Вазъ бағоят хатарнок буд. Паёмбари маҳбуби мо мисли кӯҳи сарбаланду устувор истода буд, собитқадам монд ва аз ҷояш ҷудо нашуд. Ҳам бо душман меҷангид ва ҳам мекӯшид асҳоби парокандаашро ҷамъ кунад ва мефармуд: «Эй фалонӣ, ба сӯи ман биё! Эй фалонӣ, ба сӯи ман биё! Ман Расулуллоҳам.

Ҳар кӣ ба сӯи ман баргардад, барои ӯ Ҷаннат ҳаст!» Ҳазрати Абӯбакр, ҳазрати Умар, Абдурраҳмон ибни Авф, Талҳа ибни Убайдуллоҳ, Алӣ ибни Абӯтолиб, Зубайр ибни Аввом, Абӯдуҷона, Абӯубайда ибни Ҷарроҳ, Саъд ибни Муоз, Саъд ибни Абӯваққос, Ҳубоб ибни Мунзир, Усайд ибни Ҳузайр, Саҳл ибни Ҳунайф, Осим ибни Собит ва Ҳорис ибни Симма разияллоҳу анҳум дар як лаҳза гирди Паёмбари маҳбуби мо ҳалқа заданд ва барои ҳимояи Ӯ девори зиндае мисли қалъа сохтанд.

Дар ин вақт садои ҳазрати Аббос ибни Убода шунида шуд, ки барои ҷамъ кардани асҳоби парокандаи киром фарёд мезад: «Эй бародаронам! Ин мусибате, ки ба сари мо омад, натиҷаи ба ҷо наовардани амри Паёмбарамон аст. Пароканда нашавед! Гирди Паёмбарамон биёед! Агар мо дар қатори ҳимоятгарон ҷой нагирем ва сабаб шавем, ки ба Расулуллоҳ осебе расад, дигар дар назди Парвардигорамон ҳеҷ узре нахоҳем дошт.» Ҳазрати Аббос ибни Убода ҳамроҳи Хориҷа ибни Зайд ва Авс ибни Арқам «Аллоҳу акбар!» гӯён бо шамшерҳои урён ба миёни душман заданд. Дар роҳи Расулуллоҳ ва барои ҳимояи Ӯ қаҳрамонона ҷангиданд. Хориҷа ибни Зайд аз нуздаҳ ҷо захм бардошта буд. Захмҳои он ду нафари дигар ҳам аз ӯ камтар набуданд. Оқибат ҳар сеяшон ба мартабаи шаҳодат, ки сахт орзу доштанд, расиданд.

Асҳоби киром дар ин лаҳзаи бағоят хатарнок оҳиста-оҳиста гирди Сарвари мо, Паёмбар, ҷамъ шудан гирифтанд. Мушрикон Паёмбари маҳбуби мо ва асҳоби номварашро, ки танашонро ба Ӯ сипар карда буданд, ба ҳалқа гирифтанд ва аз ҳар тараф даста-даста пеш омада, ҳалқаро тангтар мекарданд. Сарвари оламиён дид, ки гурӯҳе аз қурайшиён пеш ҷаҳиданд, ва ба асҳобаш, ки дар паҳлӯяш буданд ва барои фидои ҷон омода буданд, фармуд: «Ин дастаро кӣ пешвоз мегирад?» Ҳамон дам ҳазрати Ваҳб ибни Қобус «Ҷонам фидои ту бод, ё Расулаллоҳ! Ман пешвоз мегирам» гуфта, пеш ҷаҳид. Ин қаҳрамон, ки номи шарифи Аллоҳ таъоло аз забонаш намеафтод, бо шамшери урён ба миёни мушрикон зад. Сарвари мо, Паёмбар, фармуд: «Туро ба Ҷаннат мужда медиҳам.» Чун собитқадамӣ ва ҷаҳдеро, ки ӯ дар баробари душман нишон медод, дид, фармуд: «Илоҳо! Ба ӯ раҳмат кун! Ба ӯ марҳамат кун!»

Саъд ибни Абӯваққос дид, ки мушрикон ҳазрати Ваҳбро дар миён гирифта, бо найза шаҳид карданд; барои ёрии ӯ пеш ҷаҳид, ба миёни душман даромад ва қаҳрамониҳои бемисл нишон дод. Бисёр кофиронро аз по афканд, дигаронро ҳам ақиб зада, назди Паёмбари маҳбубаш омад. Расули акрам дар бораи ҳазрати Ваҳб фармуд: «Ман аз ту розӣ ҳастам. Аллоҳ таъоло ҳам розӣ бошад.» Ҳабиби акрам дид, ки дастае аз мушрикон ҳалқаи муҷоҳидонро шикофта, ба сӯи Ӯ пеш меояд, ва ба ҳазрати Алӣ фармуд: «Ба онҳо ҳамла кун!» Ҳазрати Алӣ ҳамла кард, Амр ибни Абдуллоҳро кушт ва дигаронро гурезонд. Чун шамшераш шикаст, Паёмбари мо Зулфиқорро ба ӯ дод. Вақте ки гурӯҳи дигаре меомад, Сарвари мо, Паёмбар, фармуд: «Эй Алӣ! Шарри инҳоро аз ман дафъ кун!» Асадуллоҳ, ки ҷонашро фидои Расулуллоҳ карда буд, дарҳол ҳамла кард. Шайба ибни Моликро кушт ва дигаронро ақиб ронд. Ҳамон дам Ҷабраил алайҳиссалом омад ва ба Сарвари мо, Паёмбар, гуфт: «Ё Расулаллоҳ! Ин кор ҷавонмардии фавқулодаест, ки аз Алӣ зоҳир шуд.» Сарвари мо Расулуллоҳ фармуд: «Вай аз ман аст ва ман аз вай.»

«Дидам, ки фариштагон Ҳанзаларо дар миёни осмону замин, дар табақи нуқрагин, бо оби борон ғусл медоданд» Ҳадиси шариф

Ҷабраил алайҳиссалом ҳам гуфт: «Ман ҳам аз ҳар дуи шумоям.» Дар ҳамон вақт овозе мегуфт: «Ҷавонмарде мисли Алӣ ва шамшере мисли Зулфиқор ёфт намешавад.»

Мушрикон фаҳмиданд, ки ба Паёмбари маҳбуби мо наздик шуда наметавонанд, ва ба тирандозӣ сар карданд. Тирҳо ё аз болои сари Ӯ мегузаштанд, ё пеши Ӯ, ё ба тарафи рост ё чапи Ӯ меафтоданд.

Асҳоби киром, ки барои ақиб задани душман ҷон дар каф меҷангиданд, ҳамин ки ин ҳолро диданд, гирди Сарвари оламиён ҷамъ омаданд ва ҷисмҳои муборакашонро дар баробари тирҳо сипар сохтанд. Сарвари мо, Паёмбар, ба асҳобаш амр фармуд, ки бо тир ҷавоб диҳанд, ва саҳобагон ҳам ба сӯи душман тир андохтан гирифтанд. Паёмбари маҳбуби мо ҳазрати Саъд ибни Абӯваққосро пеши худ шинонд. Ҳазрати Саъд, ки тирандози бисёр моҳир буд, шитобон ва пай дар пай бар душман тир борид. Ҳар бор ки аз тирдонаш, яъне халтаи тираш, тире мекашид, мегуфт: «Ё Раббӣ! Ин тири Туст. Бо он душманро бизан!» Сарвари мо, Паёмбар, ҳам мефармуд: «Илоҳо! Дуои Саъдро қабул кун! Илоҳо! Тири Саъдро рост гардон!… Давом деҳ, Саъд! Давом деҳ! Падару модарам фидои ту бод!» Ҳамин тавр бо ҳар тире, ки партофта мешуд, Сарвари мо, Паёмбар, ҳамон дуоҳоро такрор мефармуд.

Чун тирҳои ҳазрати Саъд тамом шуданд, Паёмбари маҳбуби мо тирҳои худро ба ӯ дод ва фармуд, ки бипартояд. Ҳар тири ҳазрати Саъд ибни Абӯваққос ё ба душмане мерасид, ё ба ҳайвоне, ки вай савораш буд.

Ҳангоми тирандозии мушрикон ҳазрати Абӯталҳа пеши Паёмбари маҳбуби моро гирифта, бо тан ва сипари худ ҳар тиреро, ки меомад, пеш мегирифт ва гоҳ-гоҳ наъраҳое мезад, ки душманро саросема мекард. Сарвари мо, Паёмбар, фармуд: «Дар лашкар овози Абӯталҳа аз сад мард беҳтар аст.» Абӯталҳа ҳар гоҳ ки фурсат меёфт, аз тир андохтан ба мушрикон бознамеистод; сахт ва бисёр тез тир меандохт ва тираш хато намерафт. Ҳар гоҳ ки Расули акрам барои дидани тирҳое, ки ӯ меандохт, сари муборакашро боло мекард, Абӯталҳа аз тарси он ки ба Расулуллоҳ тире расад, мегуфт: «Падару модарам ва ҷонам фидои ту бод, ё Расулаллоҳ! Сари муборакатонро боло накунед. Мабодо тири душман ба шумо расида, зиён расонад! Тани ман сипари тани муборакат ва фидои туст! То маро сар набуранд, ба ту расида наметавонанд! То ман намурам, ба шумо чизе намешавад!…» ва ҳамин тавр Паёмбари маҳбуби моро аз худ авло медонист.

Дар ҳар гӯшаи майдони Уҳуд набарди бераҳмонаву даҳшатнок бо тамоми шиддат давом дошт; баъзеҳо савора ва баъзеҳо пиёда муборизаи имону куфрро идома медоданд. Асҳоби киром ҳанӯз ҷамъ нашуда буданд. Гирди Сарвари мо, Паёмбар, танҳо тақрибан сӣ саҳобӣ парвонавор мечархиданд ва танашонро дар баробари тиру найза ва шамшерҳо сипар месохтанд. Ягона орзуяшон ба ҷо овардани амри Сарвари мо, Паёмбар, ва дур кардани ҳар гуна зиёне буд, ки мумкин буд ба Ӯ расад. Сардори паҳлавонон ҳазрати Ҳамза дар он гиру дор аз Сарвари мо, Паёмбар, дур афтода, дар миёни издиҳом бо ду шамшер дар ду даст меҷангид ва «Аллоҳу акбар!…» гӯён ба дили душман тарс меафканд. То он дам худаш танҳо расо сию як мушрикро кушта ва бисёреро аз дасту по маҳрум карда буд. Дар лаҳзае, ки галаи мушриконро, ки ба миёнашон даромада буд, пароканда месохт, Сибоъ ибни Умму Анмор «Оё паҳлавоне ҳаст, ки ба муқобили ман истода тавонад?» гуфта, ҳазрати Ҳамзаро ба мубориза хонд. Ҳазрати Ҳамза гуфт: «Назди ман биё, эй писари зани хатнакунанда! Пас ту бо Аллоҳ ва Расули Ӯ даъвои муқобила мекунӣ, ҳа?» ва ба ӯ имкони чашм кушодан надода, аз пойҳояш гирифту ба замин зад.20 Бар болояш нишаст ва сарашро аз тан ҷудо кард. Баъд дид, ки Ваҳшӣ, ки ҳанӯз мусалмон нашуда буд, дар паси харсанги рӯ ба рӯ найза ба даст ӯро нишон гирифтааст. Дарҳол ба сӯи ӯ равон шуд. Вақте ки ба чуқурие, ки селҳо сари роҳаш канда буданд, расид, пояш лағжид ва ба пушт афтод. Дар он лаҳза зиреҳаш аз болои шикамаш кушода шуда буд. Ваҳшӣ фурсатро ғанимат шумурду найзаашро партофт!… Найза парида омада, ба ҷисми мубораки ҳазрати Ҳамза халид ва аз тарафи дигар баромад. Бузурги паҳлавонон «Илоҳо!» гуфта, ҳамон ҷо ба замин нишаст. Вай шаҳид шуда, ба мақоме, ки орзу дошт, расида буд. Дар роҳи Аллоҳ таъоло ва барои Паёмбари маҳбубаш ҷонашро фидо карда буд (разияллоҳу анҳ).

«Эй Саъд! Падару модарам фидои ту бод! Ё Раббӣ! Тирҳои ӯро ба ҳадаф бирасон ва дуоҳояшро қабул фармо!» Ҳадиси шариф

Дар ин вақт касе аз сафҳои душман «Эй ҷамоати Қурайш! Аз ҷанг бо Муҳаммад, ки ҳаққи хешовандиро риоя намекунад ва қавми шуморо пора-пора кардааст, даст накашед. Агар Муҳаммад наҷот ёбад, ман наҷот наёбам!…» гӯён, мушриконро ба ҳамла бар Сарвари коинот саллаллоҳу алайҳи ва саллам бармеангехт. Ин овози Осим ибни Абӯавф буд. Ҳазрати Абӯдуҷона ин овозро шунида буд. Ҷангкунон Осим ибни Абӯавфро ёфт ва дарҳол кушт. Аммо Маъбади мушрик, ки дар паси ӯ буд, шамшерашро бо тамоми зӯр ба сӯи ҳазрати Абӯдуҷона ҳаво дод. Абӯдуҷона ба эҳсони Аллоҳ таъоло бо як ҳаракати ногаҳонию бисёр тез ба замин нишаст ва аз зарбаи марговар наҷот ёфт. Дарҳол бархост, шамшерашро ба Маъбад зад ва ӯро кушт.

Ҳадафи мушрикони Қурайш Сарвари оламиён буд. Барои ба Ӯ наздик шудан тамоми қувваашонро сарф мекарданд. Вале ба ҳеҷ ваҷҳ аз асҳоби номвару бошарафи Ӯ, ки парвонавор гирдаш мечархиданд ва аз тарси он ки ба Ӯ осебе расад, аз фидои ҷонашон заррае дареғ намедоштанд, гузашта наметавонистанд. Ин сӣ паҳлавони қаҳрамон дар пеши Сарвари мо Расулуллоҳ гуфтанд: «Ё Расулаллоҳ! Барои он ки ҳаргиз аз паҳлӯят ҷудо нашавем, рӯи мо дар пеши рӯи муборакат сипару паноҳ аст ва тани мо фидои тани муборакат; фақат ту саломат бош!»

Мушрикон даста-даста ҳамла мекарданд. Фахри олам ба асҳоби қаҳрамонаш, ки дар паҳлӯяш буданд ва танашонро ба Ӯ сипар карда буданд, як дастаро нишон дод ва фармуд: «Кӣ дар роҳи Аллоҳ таъоло тани худро барои мо фидо мекунад?» Ҳамин ки инро фармуд, панҷ саҳобӣ аз аҳли Мадина пеш ҷаҳиданд. Ин парвонаҳои қаҳрамон дар пеши чашмони мубораки Сарвари мо Расулуллоҳ такбиргӯён, чарх зада-зада ҷангиданд. Оқибат чор нафарашон ҳамон ҷо дарҳол шаҳид шуданд. Вақте ки панҷумӣ аз чордаҳ ҷо захм бардошта, ба замин афтод, Сарвари оламиён фармуд: «Вайро ба наздам биёред.» Аз ҳама ҷои баданаш хун ҷорӣ буд. Паёмбари маҳбуби мо нишаст ва пойҳои муборакашро болини сари ӯ кард. Ин саҳобии хушбахт, ки дар ҳамон ҳол ба шарафи шаҳодат расид, ҳазрати Умора ибни Язид буд.

Қаҳрамонии Талҳа ибни Убайдуллоҳ

Мушрикон хеле наздик омада буданд, ки Паёмбари мо фармуд: «Инҳоро кӣ пешвоз мегирад, кӣ онҳоро бозмедорад?» Ҳазрати Талҳа ибни Убайдуллоҳ «Ман! Ё Расулаллоҳ!» гуфт ва хост пеш ҷаҳад. Сарвари мо, Паёмбар, фармуд: «Боз кӣ монанди ту ҳаст?» Яке аз саҳобагони Мадина «Ё Расулаллоҳ! Ман!» гуфта, иҷозат хост. Чун Паёмбари маҳбуби мо фармуд: «Бирав, ту онҳоро пешвоз гир», вай пеш ҷаҳид ва бар мушрикон ҳамла кард.

Қаҳрамониҳои бемисл нишон дод ва пас аз куштани чанд беимон шарбати шаҳодат нӯшид.21 Расули акрам боз фармуд: «Кӣ ба муқобили инҳо меистад?» Боз пеш аз ҳама ҳазрати Талҳа баромад. Чун Сарвари мо, Паёмбар, фармуд: «Боз кӣ монанди ту ҳаст?», яке аз Ансор, марди муборак, гуфт: «Ман онҳоро пешвоз мегирам, ё Расулаллоҳ.» Паёмбари мо фармуд: «Бирав, ту онҳоро пешвоз гир.» Вай ҳам бо мушрикон ҷангида-ҷангида шаҳид шуд. Ҳамин тавр ҳамаи саҳобагоне, ки он лаҳза дар паҳлӯи Сарвари мо, Паёмбар, буданд, ҷангкунон ба шаҳодат расиданд.

Он лаҳза дар паҳлӯи Султони коинот ҷуз ҳазрати Талҳа ибни Убайдуллоҳ касе намонда буд. Ҳазрати Талҳа аз хавфи он ки ба Расулуллоҳ осебе расад, ба ҳар чор тараф медавид ва бо кофирон бемаҳобо меҷангид. Он қадар тез шамшер заданаш, дар як лаҳза ба душманони ҳар тарафи Расулуллоҳ ҷавоб доданаш ва танашро дар баробари зарбаҳои тиру найза ва шамшер сипар карданаш воқеаи бемисле буд. Ҳазрати Талҳа парвонавор мечархид ва ба шамшерҳое, ки ба ӯ мерасиданд, ҳеҷ парво намекард. Орзуяш ҳимояи Султони коинот ва мисли дигар бародаронаш дар ин роҳ шаҳид шудан буд. Дар баданаш ҷое намонда буд, ки захм нахӯрда бошад, дар либосаш ҷуз хун чизе намоён набуд. Бо вуҷуди ин ба ҳар чор тараф якбора мерасид. Дар ин вақт ҳазрати Абӯбакр ва ҳазрати Саъд ибни Абӯваққос ба паҳлӯи Расули акрам расиданд.

Дар ин миён сардори паҳлавонон ҳазрати Талҳа аз хунравӣ ба хоки гарм афтоду беҳуш шуд. Тамоми баданаш аз зарбаҳои шамшер, найза ва тир сӯрох-сӯрох буд. Шасту шаш захми калон ва захмҳои хурди бешумор дошт. Паёмбари маҳбуби мо ба ҳазрати Абӯбакр амр фармуд, ки дарҳол ба ёрии ҳазрати Талҳа шитобад. Абӯбакри Сиддиқ барои ба ҳуш овардани ҳазрати Талҳа ба рӯи муборакаш об пошид. Ҳазрати Талҳа ибни Убайдуллоҳ ҳамин ки ба ҳуш омад, «Эй Абӯбакр! Расулуллоҳ саломат аст?» гуфт ва бо ин зеботарин намунаи муҳаббату вафодориро нишон дод. Расули акрамро дӯст доштан ва ҷонро фидои ҷисми мубораки Ӯ кардан аз ин зиёда намешавад. Чун ҳазрати Абӯбакр гуфт: «Расулуллоҳ хуб аст. Маро Ӯ фиристод», Талҳа нафаси осуда кашид ва гуфт: «Шукри беҳад ба Аллоҳ таъоло. Модом ки Ӯ саломат аст, ҳар мусибат ҳеҷ аст.» Дар ин вақт боз чанд саҳобӣ расида буданд.

Сарвари оламиён, Муҳаммади Мустафо саллаллоҳу таъоло алайҳи ва саллам, назди ҳазрати Талҳа ташриф овард. Муҷоҳиди захмӣ Расулуллоҳро саломат дида, аз шодӣ гирист. Сарвари мо, Паёмбар, бадани ӯро масҳ кард, баъд дастҳояшро кушода, чунин дуо фармуд: «Илоҳо! Ба ӯ шифо деҳ, қувват ато фармо.» Ба мӯъҷизаи Расули акрам ҳазрати Талҳа соғу саломат аз ҷо бархост ва боз бо душман ҷанг сар кард. Паёмбари маҳбуби мо дар бораи ӯ фармуд: «Рӯзи Уҳуд дидам, ки дар рӯи замин ғайр аз Ҷабраил дар тарафи ростам ва Талҳа ибни Убайдуллоҳ дар тарафи чапам касе ба ман наздик набуд.»22 Инчунин фармуд: «Ҳар кӣ мехоҳад ба касе аз аҳли Ҷаннат, ки дар рӯи замин роҳ меравад, нигарад, ба Талҳа ибни Убайдуллоҳ нигарад.»

«Талҳа ва Зубайр дар Ҷаннат ҳамсояҳои мананд» Ҳадиси шариф

Дар тамоми ҷабҳа ҷанг бо тамоми шиддат давом дошт. Дар гирди Сарвари мо, Паёмбар, Абӯдуҷона, парчамдор Мусъаб ибни Умайр, Талҳа ибни Убайдуллоҳ, Насиба хотун, ки барои ҳимояи Паёмбари мо аз сафҳои ақиб давида омада буд, ва чанд саҳобии дигар буданд. Онҳо ҳамроҳи Сарвари мо Расулуллоҳ бо мушрикон меҷангиданд. Мушрики ашаддӣ Абдуллоҳ ибни Ҳунайд, ки сар то по мусаллаҳ ва зиреҳпӯш буд ва хӯд бар сар дошт, Паёмбари маҳбуби моро дида, ба аспаш маҳмез зад ва фарёд мезад: «Ман писари Зуҳайрам. Муҳаммадро ба ман нишон диҳед. Ё ман Ӯро мекушам, ё дар паҳлӯи Ӯ кушта мешавам!» Аспашро ба сӯи Сарвари мо, Паёмбар, меронд, ки ҳазрати Абӯдуҷона сари роҳаш истод ва гуфт: «Биё бинем! Ман касе ҳастам, ки бо тани худ ҷисми мубораки Муҳаммад алайҳиссаломро ҳимоя мекунам. То маро поймол накунӣ, ба Ӯ расида наметавонӣ!» Шамшерашро ба пойҳои асп зада, Абдуллоҳ ибни Ҳунайдро ба замин афканд, баъд шамшер бардошт ва «Бигир, ин ҳам аз писари Хараша!» гуфта, бо як зарба ӯро ба хок хобонд. Сарвари оламиён, ки ин воқеаро тамошо мекард, чунин дуо фармуд: «Илоҳо! Чунон ки ман аз писари Хараша (Абӯдуҷона) розӣ ҳастам, Ту ҳам аз ӯ розӣ бош!»

Молик ибни Зуҳайр, яке аз мушрикон, тирандози бисёр моҳире буд, ки ҳар чиро мепартофт, мезад. Вай ҳама ҷо Сарвари мо, Паёмбарро меҷуст ва мехост фурсате ёфта, Ӯро бо тир занад. Ба наздикии Сарвари мо Расулуллоҳ омад, камонашро кашид ва сари мубораки Паёмбари маҳбуби моро нишон гирифта, тирашро раҳо кард. Ҳатто ба қадри як чашм пӯшиду кушодан вақт набуд. Ҳазрати Талҳа дар ҳамон дам дасташро кушода, нишонаи тир шуд. Тир ба кафи дасти ҳазрати Талҳа халид ва дасташро пора кард. Ҳамаи пайҳои ангуштонаш бурида шуданд ва устухонҳои дасташ шикастанд. Фахри олам саллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳам он чиро, ки рӯй дод, дида, бисёр ғамгин шуда буд ва фармуд: «Агар (ҳангоми барои ҳимояи ман ба сӯи тир дароз кардани дастат) „Бисмиллоҳир-Раҳмонир-Раҳим“ мегуфтӣ, дар ҳоле ки мардум ба ту менигаристанд, фариштагон туро ба осмонҳо мебурданд.»23

Чор мушрики Макка, Абдуллоҳ ибни Қамиа, Убай ибни Халаф, Утба ибни Абӯваққос ва Абдуллоҳ ибни Шиҳоби Зуҳрӣ, бо ҳам аҳд баста, қасам хӯрда буданд, ки ба ҳаёти Расули акрам хотима диҳанд. Дар ин лаҳзаи танг Сарвари мо Расулуллоҳ бо чанд саҳобие, ки дар паҳлӯяш буданд, бо душман бемаҳобо мубориза мебурд. Пеши Сарвари мо, Паёмбар, парчамдор ҳазрати Мусъаб ибни Умайр буд. Ҳазрати Мусъаб аз сабаби зиреҳе, ки дар бар дошт, ба Паёмбари маҳбуби мо хеле монанд буд. Вай ҳам парчами исломро дар дасти рост дошт ва бо мушрикон дар муборизаи даҳшатноке даргир шуда буд. Дар ин вақт Ибни Қамиа, ки дар зиреҳ печида буд, савора ба он ҷо наздик шуд ва бо тамоми овоз «Муҳаммадро ба ман нишон диҳед. Агар Ӯ наҷот ёбад, ман наҷот наёбам!» гӯён фарёд зад ва аспашро ба сӯи Сарвари мо, Паёмбар, маҳмез зад. Ҳазрати Мусъаб ва Насиба хотун ба муқобила бархостанд ва танашонро ба Сарвари мо, Паёмбар, сипар карда, ба ҷанг даромаданд. Ҳар қадар ба ин кофир шамшер заданд, аз сабаби зиреҳаш кор накард. Ибни Қамиа ба Насиба хотун шамшере зада, китфашро пора кард. Сипас шамшерашро ба дасти рости ҳазрати Мусъаб, ки парчамро дошт, фуруд овард. Мусъаб ибни Умайр, ки дасти росташ бурида шуд, парчами мубораки исломро, ки аз ҷонаш азизтар медонист, ба замин нагузошта, ба дасти чап гирифт.

Дар ҳамон ҳол ояти каримаеро мехонд, ки маънояш чунин аст: «Муҳаммад алайҳиссалом Расул аст. Пеш аз Ӯ низ расулоне омадаанд.»24 Ибни Қамиа ин бор шамшерашро ба дасти чапи ҳазрати Мусъаб фуруд овард. Парчамдори номвар, ки дасти чапаш ҳам бурида шуд, боз ҳам парчами исломро ба замин наафканд. Ин саҳобии қаҳрамон парчамро бо бозуҳояш гирифта, ба танаш фишурд ва ҳамчунон парафшон нигоҳ медошт. Ибни Қамиа ин бор найзаашро ба ҷисми он саҳобии номвар халонд. Вай ҳам мисли дигар ёронаш шаҳид шуда, вафот кард.

Ҳангоме ки ҳазрати Мусъаб ба замин меафтод, парчами номвари ислом ба замин наафтод: фариштае, ки ба сурати Мусъаб даромада буд, дарҳол онро қапид. Вақте ки Паёмбари маҳбуби мо фармуд: «Пеш рав, эй Мусъаб! Пеш рав!», фариштае, ки парчамро гирифта буд, гуфт: «Ман Мусъаб нестам.» Он гоҳ Султони коинот фаҳмид, ки ӯ фаришта аст, ва парчамро ба ҳазрати Алӣ дод.25

Ибни Қамиа бошад, ҳазрати Мусъабро Сарвари мо, Паёмбар, гумон карда, шитобон ба миёни мушрикон рафт ва «Муҳаммадро куштам!» гӯён фарёд зад. Мушрикон инро шунида, аз лаззати ба ҳадаф расидан боз ҳам саркаштар шуданд. Асҳоби киром бошанд, ки аз ҳақиқати ҳол хабар надоштанд, дасту пояшон аз кор монд. Ҳар сӯ бӯи мотам меомад. Ҳатто ҳазрати Умар дастҳояш фурӯ афтода, бо ёронаш дар ҳамон ҷое, ки буданд, нишаста монда буд. Анас ибни Назр онҳоро дар он ҳол дида, пурсид: «Чаро нишастаед?»

Онҳо ҷавоб доданд: «Расулуллоҳ шаҳид шудааст!…» Ҳазрати Анас гуфт: «Агар Расулуллоҳ шаҳид шуда бошад, Парвардигори Ӯ (Аллоҳ таъоло) боқист. Пас аз Расулуллоҳ мо зинда монда, чӣ мекунем! Бархезед! Мо ҳам ҷонамонро дар роҳи чизе фидо кунем, ки Паёмбари мо ҷангкунон ҷони муборакашро дар роҳи он фидо кард.» Баъд ғилофи шамшерашро шикаст,26 «Аллоҳу акбар!…» гӯён бо шамшери урён ба миёни душман зад. Бисёр кофиронро аз по афканд ва шаҳид шуд. Танҳо дар рӯяш ҳафтод захм буд. Азбаски дар баданаш захмҳои бешумор буд, ҷуз хоҳараш касе ӯро шинохта натавонист.

Бисёре аз асҳоби киром пароканда шуда, як қисмашон шаҳид гашта буданд. Мушрикон аз ин парокандагӣ истифода бурда, гирди Расули акрам ҷамъ омада буданд. Мекӯшиданд, ки Султони ду ҷаҳонро бо санг ва шамшер шаҳид кунанд. Чун дар танаш ду зиреҳ буд, зарбаҳо кор намекарданд. Сангҳое, ки Утба ибни Абӯваққос партофт, ба рӯи мубораки Паёмбари маҳбуби мо расид ва лаби поёнаш захмӣ шуд. Дандони мубораки рабоияи рости ҷоғи поёнаш, яъне дандони буранда, шикаст. Ҳамон вақт мушрике бо номи Ибни Қамиа ҳам омад ва шамшерашро ба сари мубораки Сарвари оламиён зад. Хӯди Паёмбари маҳбуби мо шикаст ва ду ҳалқаи он ба чаккаҳои муборакаш фурӯ рафт.

Боз аз шамшере, ки Ибни Қамиа зад, китфи муборакаш захмӣ шуд ва ба паҳлӯ ба чуқурии амиқе афтод, ки Абӯомир барои афтондани мусалмонон канда буд. Паёмбари маҳбуби мо дар ҳаққи Ибни Қамиаи хоин чунин дуо фармуд: «Аллоҳ таъоло туро хору парешон кунад!» Ибни Қамиа бисёр шод шуд ва «Муҳаммадро куштам! Муҳаммадро куштам!…» гӯён фарёдкунон назди Абӯсуфён рафт. Мушрикон ба ҳадафашон расида буданд! Акнун ба Паёмбари мо кор надоштанд. Аз гирди чуқурие, ки Сарвари мо, Паёмбар, дар он буд, дур шуданд ва бо асҳоби киром ба ҷанг машғул гаштанд.27

«Ҳар кӣ мехоҳад ба касе аз аҳли Ҷаннат, ки дар рӯи замин роҳ меравад, нигарад, ба Талҳа ибни Убайдуллоҳ нигарад» Ҳадиси шариф

Расули акрам саллаллоҳу алайҳи ва саллам, Сарвари мо, ба чуқурӣ афтод ва аз рухсораҳои муборакаш хун мерехт. Дастҳои муборакашро ба рӯяш кашид ва дид, ки дастҳо ва риши шарифаш хунолуд шудаанд. Пеш аз он ки қатрае аз он ба замин афтад, Ҷабраил алайҳиссалом расид, он хуни муборакро гирифт ва гуфт: «Ё Ҳабибаллоҳ! Ба ҳаққи Аллоҳ таъоло, агар қатрае аз ин хун ба замин меафтод, то рӯзи қиёмат аз замин гиёҳе намерӯид.» Фахри олам, Сарвари мо, бошад, фармуд: «Агар аз ман қатрае хун ба замин афтад, аз осмон азоб нозил мешавад. Ё Раббӣ! Қавми маро афв кун! Зеро онҳо намедонанд» ва барои ҳидояти касоне дуо мефармуд, ки қасди куштани Ӯро карда, ба ҷисми муборакаш шамшер зада, дандонҳои муборакашро шикаста ва рӯи муборакашро хунолуд карда буданд.

Дар ҳамин ҳол ҳазрати Каъб ибни Молик бо овози баланд нидо мекард: «Эй мусалмонон! Мужда! Ана, Расулуллоҳ дар ин ҷост!…» Асҳоби номдор ин садоро шуниданд ва гӯё аз нав ҷон ёфта бошанд, шодмон ба он ҷо давиданд. Ҳазрати Алӣ ва Талҳа ибни Убайдуллоҳ дарҳол расиданд ва Ӯро аз чуқурӣ бароварданд. Ҳазрати Абӯубайда ибни Ҷарроҳ ҳалқаҳои хӯдро, ки ба чаккаҳои мубораки Паёмбари маҳбуби мо халида буданд, бо дандонҳояш кашида баровард. Ҳангоми баровардани ин пораҳои оҳан ду дандони пеши худаш ҳам канда шуд. Аз асҳоби киром ҳазрати Молик ибни Синон хунеро, ки аз рӯи мубораки Сарвари мо Расулуллоҳ мечакид, макид. Он гоҳ Сарвари мо, Паёмбар, фармуд: «Касеро, ки хуни ман бо хуни ӯ омехтааст, оташи Ҷаҳаннам намерасад.»

Мушрикон боз бар онҳо ҳуҷум оварданд. Асҳоби киром бо шодии аз нав дидани Сарвари мо, Паёмбар, дар як лаҳза гирди Сарвари мо Расулуллоҳ ҳалқа заданд ва ҳеҷ мушрикеро наздик нагузоштанд. Мушрикон фаҳмиданд, ки дигар ба Сарвари мо коре карда наметавонанд, ва ба қуллаи кӯҳ баромадан гирифтанд. Султони ду ҷаҳон ба ҳазрати Саъд ибни Абӯваққос, ки дар паҳлӯяш буд, фармуд: «Онҳоро баргардон.» Ҳазрати Саъд пурсид: «Ё Расулаллоҳ! Ҳамагӣ як тир дорам. Бо ин чӣ гуна онҳоро баргардонам?» Расули акрам, Сарвари мо, боз ҳамон амрро дод. Он гоҳ пири камонварон ҳазрати Саъд ибни Абӯваққос дасташро ба тиркаш бурд ва тирашро партофт. Тир ба нишон расиду як мушрикро ба замин ғалтонд. Чун боз дасташро ба тиркаш дароз кард, дид, ки боз як тир ҳаст. Хуб нигарист: ин ҳамон тире буд, ки каме пеш партофта буд. Мушрики дигаре ҳам кушта шуд. Ин ҳол борҳо такрор ёфт. Ин мӯъҷизаи Паёмбари маҳбуби мо буд: ҳазрати Саъд ҳар дафъа тиреро, ки пештар партофта буд, дар тиркашаш меёфт. Қурайшиён диданд, ки мардонашон паси ҳам кушта мешаванд, ва аз баромадан ба кӯҳ даст кашиданд, поён фуромада, ақиб нишастанд.

Яке аз онҳо, Убай ибни Халаф, аспашро ба сӯи Сарвари мо, Паёмбар, ронд ва фарёд задан гирифт: «Куҷост он касе, ки даъвои паёмбарӣ мекунад? Ба муқобили ман барояд ва бо ман биҷангад!» Асҳоби киром хостанд ба муқобили ӯ бароянд, вале Паёмбари маҳбуби мо иҷозат надод. Худ найзаи ҳазрати Ҳорис ибни Симмаро гирифта, пеш баромад. Убайи разил аспашро маҳмез зад ва «Эй Муҳаммад! Агар ту наҷот ёбӣ, ман наҷот наёбам!» гӯён наздик омад. Сар то по дар зиреҳ печида буд. Сарвари оламиён найзаеро, ки дар даст дошт, ба гардани Убай партофт. Найза парида, аз байни хӯд ва гиребони зиреҳаш ба гарданаш халид. Убай мисли гов наъра зада, аз асп ба замин ғалтид. Қабурғаҳояш шикастанд. Мушрикон ӯро бардошта бурданд. Дар роҳ «Муҳаммад маро кушт!…» гӯён фарёд мезад, то ҷон дод. Сарвари мо Расулуллоҳ бо асҳобе, ки дар паҳлӯяш буданд, ба сӯи харсангҳои Уҳуд боло рафтан гирифт. Чун ба назди харсангҳо расид, хост боло барояд. Аммо азбаски бисёр хаста шуда буд, ду зиреҳро болои ҳам пӯшида буд ва ба ҷисми муборакаш беш аз ҳафтод зарби шамшер расида буд, тоқаташ нарасид. Он гоҳ ҳазрати Талҳа Сарвари мо, Паёмбарро ба пушт гирифта, ба болои харсангҳо баровард. Паёмбари маҳбуби мо фармуд: «Талҳа, вақте ки ба Расулуллоҳ ёрӣ дод, Ҷаннат ба ӯ воҷиб шуд.» Азбаски ҳеҷ мадораш намонда буд, намози пешинро нишаста адо кард.

Дар доманаҳои кӯҳ саҳобагон, ҳар яке шере гашта, бар мушрикон ҳамла мекарданд ва дунёро ба касоне, ки ба Паёмбари мо шамшер зада буданд, зиндон карда буданд. Дар ин миён Ҳотиб ибни Абӯбалтаъа назди Паёмбари маҳбуби мо омад ва пурсид: «Ҷонам фидои ту бод, ё Расулаллоҳ! Ин корро бо ту кӣ кард?» Сарвари мо фармуд:

«Утба ибни Абӯваққос ба ман санг партофт, ба рӯям расид ва дандони рабоияамро шикаст.» Ҳазрати Ҳотиб боз пурсид: «Ё Расулаллоҳ! Вай ба кадом тараф рафт?» Сарвари мо, Паёмбар, бо ишора тараферо, ки рафта буд, нишон дод. Ҳазрати Ҳотиб дарҳол ба он тараф давид. Ҷустуҷӯкунон Утбаро ёфт, аз аспаш афтонд ва бо як зарба сарашро бурид; онро ба ҳузури Расулуллоҳ оварда, мужда дод. Сарвари мо, Паёмбар, «Аллоҳ таъоло аз ту розӣ бошад. Аллоҳ таъоло аз ту розӣ бошад» фармуда, барояш дуо кард. Мушрикон дар баробари асҳоби киром, ки худро ҷамъ карда, боз ба ҳуҷум гузашта буданд, тоб наоварданд. Қариб сӣ кушта дода, майдони ҷангро тарк карданд ва ба сӯи Макка роҳ гирифтанд. Овозаи шаҳид шудани Сарвари мо, Паёмбар, ба Мадина расида буд. Заноне чун ҳазрати Фотима, ҳазрати Оиша, Умму Сулайм, Умму Айман, Ҳамна бинти Ҷаҳш ва Куайба ба сӯи Уҳуд давиданд. Ҳазрати Фотима падараш, Сарвари мо, Паёмбарро захмӣ дида, гирист. Сарвари мо Расулуллоҳ ӯро тасаллӣ дод. Ҳазрати Алӣ бо сипараш об овард. Модари мо Фотима бо он об рӯи мубораки Сарвари мо, Паёмбар, ва хунҳоро шуст. Аммо хуни рӯяш бознамеистод. Ҳазрати Фотима пораи бӯрёеро сӯзонд ва хокистарашро ба захм пахш кард; хун бозистод.28

Сипас ба майдони ҷанг фуромаданд. Аввал захмиёнро муайян карданд ва захмҳояшонро бастанд. Мушрикон баъзе шаҳидонро ба ҳоле расонда буданд, ки шинохта намешуданд.

Гӯш, бинӣ ва дигар аъзояшонро бурида, шикамашонро дарида буданд. Ҳазрати Абдуллоҳ ибни Ҷаҳш низ аз ҳамонҳо буд. Паёмбари маҳбуби мо ва асҳобаш ин ҳолро дида, бисёр андӯҳгин шуданд. Баргузидатарин саҳобагон шарбати шаҳодат нӯшида, хоки Уҳудро бо хуни худ обёрӣ карда, ба Ҷаннат парвоз карда буданд. Вале рафторе, ки бо шаҳидон карда буданд, тоқатфарсо буд. Дили Сарвари мо, Паёмбар, ва дили ҳамаи саҳобагон аз ғам фишурда мешуд. Сарвари оламиён дар баробари ин манзара гирист ва дар ҳоле ки аз чашмони муборакаш ашк мерехт, фармуд: «Ман дар рӯзи қиёмат гувоҳӣ хоҳам дод, ки ин шаҳидон ҷонҳояшонро дар роҳи Аллоҳ таъоло фидо карданд. Онҳоро бо хунашон дафн кунед. Валлоҳи, дар рӯзи қиёмат бо захмҳои хунчакон ба маҳшар29 меоянд. Ранги хунашон ранги хун ва бӯяшон бӯи мушк хоҳад буд.»

Паёмбари маҳбуби мо фармуд: «Ҳамзаро намебинам. Ҳоли ӯ чӣ шуд?» Ҳазрати Алӣ ҷусту ӯро ёфт. Паёмбари мо ба он ҷо расид ва бо манзарае рӯ ба рӯ шуд, ки ба хаёли касе намегузашт, ва тоб наовард. Гӯшҳо, бинӣ ва дигар аъзои ҳазрати Ҳамзаро бурида, рӯяшро ношинос карда, шикамашро дарида ва ҷигарашро берун кашида буданд. Сарвари мо, Паёмбар, дар ҳоле ки аз чашмони муборакаш ашк мерехт, ба ҳазрати Ҳамза хитоб карда, фармуд: «Эй Ҳамза! Ҳеҷ гоҳ ҳеҷ кас ба андозаи ту ба мусибат гирифтор нашудааст ва нахоҳад шуд. Эй амаки Расулуллоҳ! Эй Ҳамза, Асадуллоҳ ва асади Расули Ӯ! Эй Ҳамза, ки корҳои хайр мекардӣ! Эй Ҳамза, ки посбони Расулуллоҳ будӣ! Аллоҳ таъоло ба ту раҳмат кунад!…»

«Талҳа, вақте ки ба Расулуллоҳ ёрӣ дод, Ҷаннат ба ӯ воҷиб шуд» Ҳадиси шариф

Дар ҳамин ҳол аз рӯ ба рӯ зане намоён шуд, ки саросема меомад. Ин модари мо ҳазрати Сафия, аммаи Паёмбари маҳбуби мо буд. Вай ҳам мисли дигар занон овозаи шаҳид шудани Сарвари мо Расулуллоҳро шунида, ҳама чизро фаромӯш карда, давон-давон ба Уҳуд омада буд. Расули акрам, Сарвари мо, аммаашро дид ва бо ин андеша, ки ӯ тоқати дидани ҳоли шаҳидонро надорад, ба писараш ҳазрати Зубайр ибни Аввом фармуд: «Модаратро баргардон, то ҷасади бародарашро набинад.» Ҳазрати Зубайр давон-давон назди модараш рафт. Он хотуни муборак бо ҳаяҷон гуфт: «Писарам! Аз Расулуллоҳ хабар деҳ!…» Ҳазрати Алӣ ҳам назди онҳо омада буд. Чун вай гуфт: «Алҳамдулиллоҳ30, Расулуллоҳ саломат аст», дилаш ором гирифт, вале худдорӣ карда натавонист ва гуфт: «Ӯро ба ман нишон диҳед.» Ҳазрати Алӣ бо ишора Сарвари оламиёнро нишон дод. Модари мо ҳазрати Сафия Офтоби ду ҷаҳонро саломат дида, бисёр шод шуд ва ба Аллоҳ таъоло ҳамд гуфт. Ин бор хост пеш равад, то ҳоли бародараш ҳазрати Ҳамзаро бубинад. Писараш Зубайр гуфт: «Модарҷон! Расулуллоҳ амр мефармояд, ки баргардед.» Ҳазрати Сафия гуфт: «Агар барои он бояд баргардам, ки он чиро бо ӯ кардаанд, набинам, ман аллакай медонам, ки ҷасади бародарамро бурида, пора-пора кардаанд. Вай дар роҳи Аллоҳ таъоло ба ин ҳол афтодааст. Мо дар ин роҳ ба бадтар аз ин ҳам розӣ ҳастем. Савобашро аз Аллоҳ таъоло умед дорем. Иншоаллоҳ, сабр мекунем ва тоқат меоварем.» Чун ҳазрати Зубайр ибни Аввом омада, инро хабар дод, Сарвари мо, Паёмбар, фармуд: «Пас бигзор бубинад.»

Ҳазрати Сафия назди ҷасади ҳазрати Ҳамза нишаст ва хомӯшона гирист. Ҳазрати Сафия ҳангоми омадан ду хирқа бо худ оварда буд. Онҳоро бароварда, гуфт: «Инҳоро барои бародарам Ҳамза овардам, ӯро дар инҳо печонед.» Ҳазрати Ҳамзаро, ки «Сайидушшуҳадо», яъне сарвари шаҳидон аст, бо яке аз ин хирқаҳо кафан карданд.31 Ҳабибуллоҳ, Сарвари мо, ба болини байрақдор Мусъаб ибни Умайр омад. Дастҳои ҳазрати Мусъаб бурида шуда буданд ва аз бисёр ҷо захм бардошта буд. Гирдаш кӯли хун буд. Сарвари мо, Паёмбар, дар ин ҷо низ бисёр андӯҳгин шуд ва ба ин шаҳидони азиз хитоб карда, ояти каримаи бисту сеюми сураи Аҳзобро хонд, ки маънояш чунин аст: «Аз мӯъминон чунин мардоне ҳастанд, ки дар аҳде, ки бо Аллоҳ таъоло бастанд, вафодорӣ нишон доданд. Баъзе аз онҳо ваъдаи то шаҳид шудан ҷангиданро, ки дода буданд, ба ҷо оварданд (шаҳид шуданд). Баъзеи дигар бошанд, шаҳид шуданро интизоранд. Онҳо аҳдеро, ки бастанд, ҳаргиз дигаргун накарданд.» Сарвари мо, Паёмбар, пас аз ин низ чунин фармуд: «Расули Аллоҳ таъоло низ гувоҳ аст, ки шумо дар рӯзи қиёмат дар ҳузури Аллоҳ таъоло ҳамчун шаҳид маҳшур хоҳед шуд.»

Сипас ба ҳамроҳонаш рӯ оварда, фармуд: «Инҳоро зиёрат кунед. Ба онҳо салом диҳед. Ба Аллоҳ таъоло қасам, ҳар кӣ дар ин дунё ба инҳо салом диҳад, ин шаҳидони азиз дар қиёмат ба саломи ӯ ҷавоб хоҳанд дод.»

Барои ҳазрати Мусъаб ибни Умайр чизе наёфтанд, ки кафан шавад. Қабои худаш ҷисми муборакашро пурра намепӯшонд: агар сарашро мепӯшонданд, пойҳояш кушода мемонд, агар пойҳояшро мепӯшонданд, сараш. Ҳабиби акрам, Сарвари мо, фармуд: «Тарафи сарашро бо қабо ва пойҳояшро бо алафи изхир пӯшонед.»32

Ин саҳобии хушбахт, ки умрашро дар хизмати ислом гузаронда ва дар ин роҳ ба мартабаи шаҳодат расида буд, бо нимкафане аз дунё рафт.33

Бар дигар шаҳидон намоз гузорданд ва онҳоро бо либосҳои хунолудашон ду-ду, се-се дар як қабр гузошта, дафн карданд (разияллоҳу анҳум). Дар ғазваи Уҳуд ҳафтод нафар шаҳид шуда буданд: шасту чор нафар аз Ансор ва шаш нафар аз муҳоҷирон.

Хешовандони аксари асҳоби киром шаҳид шуда буданд, бинобар ин дилҳояшон реш буд. Ҳабиби акрам саллаллоҳу алайҳи ва саллам, Сарвари мо, барои тасаллии онҳое, ки зинда монда буданд, фармуд: «Валлоҳи, чӣ қадар мехостам, ки ман низ ҳамроҳи асҳобам шаҳид шуда, шабро дар оғӯши кӯҳи Уҳуд гузаронам. Вақте ки бародаронатон шаҳид шуданд, Аллоҳ таъоло рӯҳҳои онҳоро дар чинадони мурғони сабз ҷой дод.

Онҳо ба наҳрҳои Ҷаннат омада, аз обҳояш менӯшанд, аз меваҳояш мехӯранд, ҳар гӯшаю канори Ҷаннатро тамошо мекунанд ва дар гулистонҳояш парвоз мекунанд. Сипас ба дохили қандилҳои тиллоие, ки дар зери Арши аъло овехтаанд, даромада, шабро мегузаронанд. Чун хушӣ ва зебоии чунин хӯрданиҳо ва нӯшиданиҳоро мебинанд, мегӯянд: „Кошки бародарони мо медонистанд, ки Аллоҳ таъоло ба мо чӣ неъматҳо икром фармудааст, то аз ҷиҳод худдорӣ намекарданд ва аз тарси ҷанг аз душман рӯй намегардонданд.“ Аллоҳ таъоло низ фармуд: „Ман аҳволи шуморо ба онҳо хабар медиҳам.“» (Ва Ҷаноби Ҳақ ояти карима нозил карда, фармуд, ки маънояш чунин аст:) «Ҳаргиз касонеро, ки дар роҳи Аллоҳ таъоло шаҳид шуданд, мурда мапиндоред! Балки онҳо зиндаанд ва дар назди Парвардигорашон рӯзӣ дода мешаванд. Ба тавре ки аз он чи Аллоҳ таъоло ба онҳо додааст, (аз мартабаи шаҳодате, ки ба онҳо эҳсон фармудааст) шодмонанд. Ва дар ҳаққи касоне, ки аз пасашон (бо шаҳодат) ҳанӯз ба онҳо напайвастаанд, мехоҳанд мужда диҳанд, ки „на тарсе бар онҳост ва на андӯҳгин хоҳанд шуд“. Онҳо ба сабаби неъмат ва фазле, ки аз ҷониби Аллоҳ таъоло меояд, ва бо муждаи он ки Аллоҳ таъоло подоши мӯъминонро зоеъ намекунад, шодмон мешаванд.»34 «Аллоҳ таъоло ба онҳо таҷаллӣ фармуда, мефармояд: „Эй бандагони Ман! Дилатон ҳар чӣ мехоҳад, бигӯед, то онро ба шумо фаровон бичашонам.“ Онҳо низ мегӯянд: „Эй Парвардигори мо! Неъмате бартар аз неъматҳое, ки ба мо эҳсон фармудаӣ, нест, ки онро бихоҳем. Мо дар Ҷаннат аз ҳар чӣ бихоҳем, пайваста мехӯрем. Танҳо агар хоҳем, мехоҳем, ки рӯҳҳоямон ба ҷасадҳоямон баргардонда шаванд, ба дунё баргардем ва дар роҳи Ту ҷангида, боз кушта шавем.“»

Дигар дар он ҷо коре намонда буд. Ҷамъу ҷур шуда, омодаи рафтан гаштанд. Дар Уҳуд, ки ба он ҷо барои ҷиҳод фӣ сабилиллоҳ, яъне барои паҳн кардани дини Аллоҳ таъоло, омада буданд, ғазвае ба вуқӯъ пайваст, ки дар таърих беназир аст. Қаҳрамониҳои бешумори асҳоби киром, ки чашм надида ва аз хаёл берун аст, ба мушоҳида расид ва ба кофирон боз як дарси дигар дода шуд.

«Эй Ҳамза! Ҳеҷ гоҳ ҳеҷ кас ба андозаи ту ба мусибат гирифтор нашудааст ва нахоҳад шуд. Эй амаки Расулуллоҳ! Эй Ҳамза, Асадуллоҳ ва асади Расули Ӯ! Эй Ҳамза, ки корҳои хайр мекардӣ! Эй Ҳамза, ки посбони Расулуллоҳ будӣ! Аллоҳ таъоло ба ту раҳмат кунад!…» Ҳадиси шариф

Сарвари оламиён саллаллоҳу алайҳи ва саллам бо асҳоби муборакаш ба сӯи Мадинаи пурнур равон шуд. Чун ба мавзеи Ҳарра расиданд, асҳобашро саф кашонд, дастҳои муборакашро боло бардошт ва ба даргоҳи Аллоҳ таъоло илтиҷо карда, чунин дуо фармудан гирифт: «Илоҳо! Ҳамду сано бештар аз ҳама сазовори Туст. Илоҳо! Касеро, ки Ту дар залолат гузорӣ, ҳидояткунандае нест ва касеро, ки Ту ҳидоят кунӣ, гумроҳкунандае нест… Илоҳо! Имонро ба мо маҳбуб гардон. Дилҳои моро бо имон биорой. Моро аз куфр, саркашӣ ва туғён безор соз. Моро аз касоне гардон, ки чизҳои ба дину дунёи мо зарарнокро медонанд, ва аз роҳёфтагон гардон. Илоҳо! Моро мусалмон зинда бидор ва мусалмон бимирон. Моро ба гурӯҳи солеҳон ва некон пайваст гардон. Зеро онҳо на шарафу обрӯи худро гум кардаанд ва на аз динашон баргаштаанд. Илоҳо! Ба кофироне, ки Расули Туро дурӯғгӯ шумурданд, аз роҳи Ту рӯй гардонданд ва бо Паёмбари Ту ҷангиданд, ҷазо деҳ! Азоби Худро, ки ҳаққу ҳақиқат аст, бар онҳо нозил кун!… Омин!»

Асҳоби киром ҳам «Омин! Омин!» гӯён дар ин дуо шарик шуданд. Паёмбари маҳбуби мо бо асҳобаш ба Мадина наздик шуда буд. Занону кӯдаконе, ки дар Мадина монда буданд, ба роҳҳо баромада, бо изтиробу андӯҳ мекӯшиданд Сарвари коинотро дар миёни лашкари омада бубинанд. Чун рӯи нуронии Ӯро, ки ҷаҳонро мунаввар мекард, медиданд, ба Аллоҳ таъоло ҳамд мегуфтанд. Баъд чашмҳо ба лашкар дӯхта мешуданд ва падарон, шавҳарон, писарон, тағоҳо ва амакҳоро меҷустанд. Агар намеёфтанд… ашкашонро нигоҳ дошта наметавонистанд. Расули акрам, Сарвари мо, ки баҳри марҳамат буд, ин ҳоли пурғуссаи асҳобашро медид, бисёр андӯҳгин мешуд ва аз чашмони муборакаш ашк мерехт.

Дар ин миён Кабша хотун, модари ҳазрати Саъд ибни Муоз, ба Сарвари мо, Паёмбар, наздик омад. Писараш Амр дар Уҳуд шаҳид шуда буд. Чун ба ҳузури пурсаодат расид, гуфт: «Падару модарам ва ҷонам фидои ту бод, ё Расулаллоҳ! Алҳамдулиллоҳ, ки туро сиҳату саломат дидам. Вақте ки ту саломат бошӣ, ҳамаи мусибатҳо барои ман ҳеҷ аст!» Аз писари ҷигарбандаш напурсид. Паёмбари маҳбуби мо ба ӯ барои писараш Амр таъзия изҳор кард ва фармуд: «Эй модари Саъд! Ба ту ва ба аҳли хонаи ӯ мужда бод, ки ҳамаи онҳое, ки аз эшон шаҳид шуданд, дар Ҷаннат ҷамъ омада, бо ҳамдигар ҳамнишин гаштаанд. Онҳо аҳли хонаи худро низ шафоат хоҳанд кард.»

Кабша хотун гуфт: «Ё Расулаллоҳ! Ба ҳар чӣ аз ҷониби Аллоҳ таъоло ояд, розӣ ҳастем. Пас аз ин муждаҳо дигар кӣ барои онҳо мегиряд! Шумо барои боқимондагон дуо фармоед.» Сарвари оламиён низ чунин дуо фармуд: «Илоҳо! Андӯҳеро, ки дар дилҳояшон аст, дур кун! Боқимондагонашонро беҳтарини боқимондагон гардон!»

Сарвари мо, Паёмбар, мубориза бо хоҳишҳои баданро дар назар дошта, ба асҳобаш фармуд: «(Эй асҳоби ман! Акнун) аз ҷиҳоди хурд баргаштем, ҷиҳоди бузургро оғоз мекунем.»35 Сипас тавсия фармуд, ки ҳама дар хонаҳояшон истироҳат кунанд ва захмиён захмҳояшонро табобат кунанд. Худаш низ захмӣ буд. Рост ба хонаи пурсаодаташ рафт.

Ғазваи Ҳамроуласад

Расули акрам саллаллоҳу алайҳи ва саллам ба Мадина баргашт ва азбаски эҳтимол дошт, ки мушрикон ҳар лаҳза баргашта, ба Мадина ҳуҷум оранд, чора андешид.

Рӯзи душанбеи баъд аз ғазваи Уҳуд, бо вуҷуди он ки худ захмӣ буд, барои он ки нишон диҳад мусалмонон аз ҷанги дирӯза заиф нашудаанд ва душманро тарсонда, аз баргаштан ба Мадина боздорад, ба Билоли Ҳабашӣ фармуд: «Бигӯ: „Расулуллоҳ ба шумо амр мекунад, ки душманро таъқиб кунед! Касоне, ки дирӯз дар Уҳуд ҳамроҳи мо наҷангидаанд, наоянд, танҳо онҳое оянд, ки дар ҷанг иштирок карда буданд!“» Билол ин амрро ба асҳоб расонд ва онҳо, ҳарчанд бештарашон захмӣ буданд, дарҳол омода шуданд. Ҳатто ду бародар, Абдуллоҳ ва Рофеъ, ки сахт захмӣ буданд, ҳамин ки ин даъвати Расули акрам, Сарвари моро шуниданд, бо вуҷуди ҳамаи дарду азобашон «Магар фурсати ба ғазва рафтан бо Расулуллоҳро аз даст медиҳем?!» гӯён ба сафи муҷоҳидон шитофтанд.

Паёмбари маҳбуби мо бо асҳоби номдораш ба таъқиби мушрикон баромад. Дар мавзеи Равҳо маълум шуд, ки мушрикон ҷамъ омада, қарор додаанд ногаҳон ба Мадина ҳуҷум оварда, мусалмононро нест кунанд. Аён гашт, ки ин тадбир ҳам мӯъҷизае аз Сарвари мо, Паёмбар, будааст.

Мушрикон шуниданд, ки Расули акрам, Сарвари мо, ба сӯи онҳо меояд, тарсиданд ва ҷои худро тарк карда, ба Макка баргаштанд.36

Сарвари мо, Паёмбар, онҳоро то мавзеи Ҳамроуласад таъқиб кард. Ду нафар аз мушрикон асир афтоданд. Се рӯз он ҷо монданд ва баъд ба Мадина баргаштанд.

Аллоҳ таъоло ин асҳоби шарифро, ки ба Ҳамроуласад рафтанд, дар ояти каримааш ситоиш фармуд, ки маънояш чунин аст: «Барои касоне, ки пас аз захмӣ шудан боз ба даъвати Аллоҳ таъоло ва Паёмбари Ӯ шитофтанд, хусусан барои онҳое аз эшон, ки некӣ карданд ва аз бадӣ парҳез намуданд, подоше бисёр бузург ҳаст.»37

Ибни Қамиа, яке аз онҳое, ки дар Уҳуд ба куштани Паёмбари маҳбуби мо қасам хӯрда буданд, пас аз бозгашт ба Макка рӯзе барои хабар гирифтан аз гӯсфандонаш ба кӯҳ баромад. Дар қуллаи кӯҳ гӯсфандонашро ёфт. Аз миёни онҳо як қӯчқор давида омад ва ба Ибни Қамиа шох задан гирифт. Он қадар шох зад, ки Ибни Қамиаро пора-пора карда кушт.

Абдуллоҳ Шиҳоби Зуҳриро низ дар роҳи Макка море бо холҳои сафед газиду кушт.

Ҳамаи касоне, ки қасди ҷони Сарвари мо, Паёмбар, карда буданд, дар давоми як сол ба ҷазои худ расида, мурданд.

«Эй асҳоби ман! Акнун аз ҷиҳоди хурд баргаштем, ҷиҳоди бузургро оғоз мекунем» Ҳадиси шариф

Агар дӯсташ заҳри мор нӯшад, мегардад оби ҳаёт;
агар душманаш об нӯшад, бешак заҳри мор мегардад об.
Дар ҳар қатра ҳазор баҳри раҳматро мавҷзан кардааст,
чун дар таҳорат даст дароз кард, ба рухсори гулгунаш расид об.
«Ба хоки пояш бирасам», мегӯяд ва умрҳост пайваста
сар аз санг ба санг мезанад, саргардон мегардад об.
Зарра-зарра мехоҳад бар хоки даргоҳаш нур бипошад;
аз он даргоҳ барнамегардад, гар пора-пора шавад об.
Хатокорон вирди зикри наъти туро даво медонанд,
чунон ки барои дафъи хумор
майхора менӯшад об.
Ё Ҳабибаллоҳ, ё Хайралбашар, муштоқи туам,
чунон ки ташналабон сӯзон орзу мекунанд об.
Туӣ он баҳри карам, ки дар шаби Меъроҷ
шабнами файзи ту расонд ба собиту сайёр об.