ҒАЗВАИ ХАНДАҚ

Барқе дурахшид

Кандани хандақ ҳар рӯз субҳи барвақт сар шуда, то шом давом мекард. Рӯзе ҳангоми кандан ҳазрати Алӣ ибни Ҳакам аз пояш захм бардошт. Вайро ба асп савор карда, ба ҳузури Сарвари мо, Паёмбар, оварданд. Сарвари оламиён бо фармудани «Бисмиллоҳир-Раҳмонир-Раҳим» пои ӯро сила кард. Ҳамчун мӯъҷизае аз Сарвари мо, хуни пояш дар як лаҳза бозистод ва дардаш ором гирифт. Кандани хандақ идома дошт. Асҳоб дар як ҷо ба замини хеле сахте рӯ ба рӯ шуданд, ки кандани он ғайриимкон буд. Назди Расули акрам, Сарвари мо, омада, ҳолро арз карданд. Ӯ ташриф оварда, ба хандақ фуромад ва косае об хост. Ҷуръае аз он гирифта, боз ба коса рехт. Баъд обро бар он замини сахт пошид, путкро гирифт ва бо як зарба он ҷоро мисли рег пароканда кард. Акнун он ҷо ба осонӣ канда мешуд. Ҳангоми ин зарба шиками мубораки Паёмбари маҳбуби мо кушода шуд ва ҳозирон диданд, ки Сарвари мо аз гуруснагӣ бар меъдаи мубораки худ санг бастааст. Ҳазрати Ҷобир ибни Абдуллоҳ Сарвари мо Расулуллоҳро дар ин ҳол дида, ба ҳузури Ӯ рафт ва бо гуфтани «Падару модарам фидои ту бод, ё Расулаллоҳ! Агар иҷозат диҳед, то хона рафта биёям» рухсат хост. Он чиро, ки пас аз гирифтани иҷозат рӯй дод, ҳазрати Ҷобир чунин ҳикоя кардааст:

«Чун иҷозат гирифтам, ба хона омадам ва аз занам пурсидам: „Дар Расул алайҳиссалом чунон гуруснагиеро дидам, ки тоқати дидан нест. Дар хона барои хӯрдан чизе дорем?“ Вай гуфт: „Ғайр аз ҳамин бузғола ва чанд мушт ҷав чизе нест.“ Дарҳол бузғоларо забҳ кардам. Занам ҳам ҷавро дар дастос орд карда, аз он хамир сохт. Гӯштро дар дегчаи гилин гузошта, дар танӯр пухтан гирифт. Вақте ки назди Расулуллоҳ бармегаштам, занам сахт таъкид кард, ки мабодо аз кам будани хӯрок шарманда шавем. Баъд ба ҳузури Сарвари мо Расулуллоҳ расида, гуфтам: „Ё Расулаллоҳ! Хӯроки андаке дорам. Як-ду нафарро бо худ гирифта, ба хонаи мо ба таом ташриф оред!“

Сарвари мо Расулуллоҳ ба ман фармуд: „Ба занат бигӯ, ки то ман наомадаам, на дегчаи гӯштро аз танӯр барорад ва на нонро.“ Сипас ба муҷоҳидон рӯ оварда, фармуд: „Эй аҳли Хандақ! Ҷобир барои мо зиёфат тайёр кардааст ва моро ба таом даъват мекунад. Таомаш ҳам фаровон ва ҳам хуб аст. Бархезед! Ба зиёфати Ҷобир меравем!“ Бо ин амр асҳоби киром ҷамъ омада, аз паси Паёмбари мо равон шуданд. Ман дарҳол ба хона баргаштам, он чиро, ки рӯй дода буд, ба занам гуфтам ва пурсидам: „Акнун чӣ кор кунем?“ Вай гуфт: „Магар Расул алайҳиссалом суол нафармуд, ки хӯрок чӣ қадар аст?“ Гуфтам: „Суол фармуд, ман ҳам гуфтам.“ Занам пурсид: „Асҳоби киромро ту даъват кардӣ ё Сарвари мо Расулуллоҳ?“ Гуфтам: „Расулуллоҳ даъват кард.“ Он гоҳ вай бо гуфтани „Расул алайҳиссалом беҳтар медонад“ маро тасаллӣ дод.

Каме баъд ҷамоли нуронии Сарвари мо, Паёмбар, дар остонаи хонаи мо намоён шуд. Ба саҳобагон, ки бисёр буданд, фармуд: „Бе он ки якдигарро фишор диҳед, ба дарун дароед.“… Бародарони саҳобии ман гурӯҳ-гурӯҳ, даҳ-даҳ нафар нишастанд. Набии муҳтарам, Сарвари мо, дуо фармуд, ки нону гӯшт баракат ёбад. Сипас дегчаро аз танӯр набароварда, бо кафгир он чиро, ки дар он буд, бар нонҳое, ки мегирифт, мегузошт ва ба асҳобаш тақдим мекард. То ҳамаи асҳоб сер шуданд, ҳамин тавр идома дод. Қасам мехӯрам, ки бо он ки хӯрандагон аз ҳазор нафар зиёд буданд, нону гӯшт ҳамон тавре ки буд, боқӣ монд. Мо ҳам пас аз хӯрдан онро ба ҳамсояҳоямон тақсим кардем.»3

Ҳазрати Салмони Форсӣ хандақро бисёр хуб меканд: танҳо худаш кори даҳ нафарро мекард. Ҳангоме ки ӯ бо ёронаш ҷоеро, ки ба онҳо ҷудо карда буданд, меканд, ба харсанги сафеди бисёр сахту калоне дучор омаданд. Барои шикастанаш хеле кӯшиданд, вале ҳамаи заҳматашон бар бод рафт. Ғайр аз ин, путкҳо, каландҳо ва белҳояшон ҳам шикаста буданд. Ҳазрати Салмон ба ҳузури Паёмбари маҳбуби мо рафта, ҳолро чунин арз кард: «Падару модарам ва ҷонам фидои ту бод, ё Расулаллоҳ! Ҳангоми кандани хандақ ба харсанги сахте дучор омадем. Ҳамаи асбобҳои оҳанини мо шикастанд, вале онро ҳатто аз ҷояш ҷунбонда натавонистем.» Ҳабиби акрам саллаллоҳу алайҳи ва саллам, Сарвари мо, бо саодат ба он ҷо ташриф оварда, путк хост. Асҳоби киром, ки он ҷо буданд, бесаброна натиҷаро интизор буданд. Султони анбиё, Сарвари мо, поён фуромад ва бо фармудани «Бисмиллоҳир-Раҳмонир-Раҳим» путкро бардошта, чунон бар харсанг зад, ки аз ин зарба барқе дурахшид, ки Мадинаро равшан кард, ва порае аз харсанг ҷудо шуд.

Расули акрам, Сарвари мо, бо фармудани «Аллоҳу акбар!» такбир фармуд. Асҳоб инро шунида, такбир гуфтанд. Сипас бори дуюм путкро фуровард. Боз барқе, ки ҳама ҷоро равшан кард!…

«Ман ҳам мехоҳам дар савобе, ки шумо бо кор кардан ба даст меоред, шарик бошам» Ҳадиси шариф

Боз пораҳое, ки аз харсанг ҷудо мешуданд… Паёмбари маҳбуби мо боз бо фармудани «Аллоҳу акбар!» такбир фармуд ва аз паи он такбири асҳоби киром баланд шуд. Чун путк бори сеюм фуруд омад, боз барқе дурахшид, ки ҳама ҷоро равшан кард, ва харсанг пора-пора шуд. Сарвари оламиён боз бо фармудани «Аллоҳу акбар!» такбир фармуд ва асҳоби пуршарафаш ҳам ба Ӯ пайравӣ карда, такбир гуфтанд.

Ҳазрати Салмон даст дароз кард ва Паёмбари маҳбуби мо боло баромад. Салмони Форсӣ гуфт: «Падару модарам ва ҷонам фидои ту бод, ё Расулаллоҳ! Ҳоло чизеро дидам, ки дар тамоми умрам надида будам. Ҳикмати он чист?» Сарвари мо, Паёмбар, ба асҳобаш рӯ оварда, фармуд: «Оё он чиро, ки Салмон дид, шумо ҳам дидед?» Онҳо гуфтанд: «Бале, ё Расулаллоҳ! Вақте ки путкро бар харсанг задед, дидем, ки барқи шадиде дурахшид. Шумо такбир фармудед, мо ҳам такбир гуфтем.» Сарвари мо, Паёмбар, фармуд: «Дар равшании зарбаи аввал кӯшкҳои Кисро (дар Мадоин) ба ман намоён шуданд. Ҷабраил (алайҳиссалом) омада, хабар дод: „Умматат соҳиби он диёрҳо мешаванд.“ Дар зарбаи дуюм кӯшкҳои сурхи вилояти Рум (Шом) намоён шуданд. Ҷабраил (алайҳиссалом) омада, гуфт: „Умматат соҳиби он диёр низ мешавад.“ Дар зарбаи сеюм кӯшкҳои Санъо (Яман) намоён шуданд. Ҷабраил (алайҳиссалом) хабар дод: „Умматат молики он ҷо низ мешавад.“»

Сипас, чун Султони коинот қасри Кисрои Аҷамро дар Мадоин васф фармуд, ҳазрати Салмон, ки аз мардуми ҳамон диёр буд, гуфт: «Ҷонам фидои ту бод, ё Расулаллоҳ! Ба Аллоҳ таъоло, ки туро бо дини ҳақ ва Китоб фиристодааст, қасам мехӯрам, ки он кӯшкҳо айнан ҳамон гунаанд, ки васф фармудед. Шаҳодат медиҳам, ки ту Расули Аллоҳ таъоло ҳастӣ.» Сарвари мо, Паёмбар, фармуд: «Эй Салмон! Шом албатта фатҳ хоҳад шуд. Ҳиракл ба дуртарин гӯшаи мамлакаташ хоҳад гурехт. Шумо бар тамоми Шом ҳоким хоҳед шуд ва ҳеҷ кас ба муқобили шумо истодагӣ карда нахоҳад тавонист. Яман албатта фатҳ хоҳад шуд. Ин „Диёри Машриқ“ низ албатта фатҳ хоҳад шуд ва Кисро кушта хоҳад шуд. Аллоҳ таъоло ин фатҳҳоро пас аз ман насиби шумо хоҳад кард.»4

Ҳазрати Салмони Форсӣ хабар додааст: «Дидам, ки ҳамаи ин муждаҳои Сарвари мо Расулуллоҳ ба ҳақиқат пайвастанд.»

Акнун қариб буд, ки душман расад. Хандақро бо охирин суръат меканданд ва мекӯшиданд, ки ҳар чӣ зудтар ба поён расонанд. Муҷоҳидон дар ҳолати зарурат аз Сарвари мо, Паёмбар, иҷозат гирифта, корро тарк мекарданд ва пас аз анҷоми ҳоҷаташон боз ба сари кор мешитофтанд.

Мунофиқон бошанд, бисёр суст рафтор мекарданд: ҳар вақте ки мехостанд, ба кор меомаданд ва ҳар вақте ки мехостанд, бе иҷозат онро партофта мерафтанд. Ғайр аз ин, асҳобро барои чунин кор кардан масхара мекарданд ва ҳатто дар бораи муждаҳое, ки Сарвари мо, Паёмбар, дода буд, мегуфтанд: «Мо аз тарси душман ба хандақҳо паноҳ мебарем, Ӯ бошад, ба мо кӯшкҳои Яман, Рум ва Форсро ваъда медиҳад. Аз ин ҳоли шумо дар ҳайратем!…»

Аз ин рӯ, дар ояти каримае, ки дар бораи муҷоҳидон нозил шуд, фармуда шуд, ки маънояш чунин аст: «Мӯъминони ҳақиқӣ танҳо касоне ҳастанд, ки ба Аллоҳ таъоло ва Расули Ӯ имон овардаанд ва вақте ки барои коре умумӣ (ки ба ҳама дахл дорад ва иҷтимоӣ аст) бо Ӯ (бо Расулуллоҳ) бошанд, то аз Ӯ иҷозат нагиранд, Ӯро тарк карда намераванд. Пас (эй Ҳабиби Ман!) касоне, ки аз ту иҷозат мехоҳанд, ҳақиқатан ҳамон касоне ҳастанд, ки ба Аллоҳ таъоло ва Расули Ӯ имон доранд. Вақте ки ин мӯъминон барои баъзе корҳояшон аз ту иҷозат хоҳанд, ту низ ба ҳар кӣ аз онҳо хоҳӣ, иҷозат деҳ ва барои онҳо аз Аллоҳ таъоло мағфират бихоҳ. Бешак Аллоҳ таъоло Ғафуру Раҳим аст: бисёр омурзанда ва бисёр меҳрубон аст.»5

Дар оёти каримае, ки дар бораи мунофиқон нозил шуданд, низ фармуда шуд, ки маънояш чунин аст: «Даъвати Расули Аллоҳ таъолоро монанди даъват кардани якдигар дар байни худ напиндоред! Аллоҳ таъоло касонеро аз шумо, ки якдигарро сипар карда, пинҳонӣ (лағжида) мегурезанд, албатта медонад. Онҳое, ки ба амри Ӯ мухолифат мекунанд, бояд битарсанд, ки дар дунё ба фитнае ва дар охират ба азоби дардноке гирифтор шаванд! Огоҳ бошед! Ҳар чӣ дар осмонҳо ва замин аст, ҳамааш аз они Аллоҳ таъолост. Ӯ медонад, ки шумо бар чӣ ҳол ҳастед (бо ҳамаи хусусиятҳо ва ниятҳоятон, мӯъмин ҳастед ё мунофиқ). Аллоҳ таъоло дар рӯзи қиёмат, ки ба сӯи Ӯ баргардонда мешавед, ҳамаи он чиро, ки кардаед, ба шумо хабар хоҳад дод. Аллоҳ таъоло ҳама чизро медонад.»6

Аз оғози кандани хандақ шаш рӯз гузашта буд. Ҳар кас кори худро чунон ки сазовор буд, ба анҷом расонда буд. Танҳо як ҷо, азбаски вақт нарасид, васеъ ва чуқур канда нашуда буд. Сарвари мо, Паёмбар, дар бораи он ҷо нигаронии худро баён карда, фармуд: «Мушрикон ҷуз аз ҳамин ҷо аз ҷои дигаре гузашта наметавонанд.» Он ҷо посбонон гузоштанд.

Аллоҳ таъоло беҳтарин вакил аст

Ҳангоме ки лашкари мушрикон ба Мадина хеле наздик шуда буд, Ҳуяй, сардори яҳудиёни Бани Назир, ба фармондеҳи лашкари Қурайш хабар дод, ки яҳудиёни Қурайза дар Мадина бо мусалмонон аҳднома доранд, вале ӯ метавонад сардорашон Каъб ибни Асадро фиреб дода, ба сафи онҳо кашад. Фармондеҳ гуфт: «Эй Ҳуяй! Ҳозир назди Каъб ибни Асад бирав. Бигзор аҳдномаеро, ки бо мусалмонон бастаанд, вайрон карда, ба мо ёрӣ диҳанд.» Яке аз моддаҳои ин аҳднома чунин буд: «Агар лашкари душман ба Мадина ҳуҷум кунад, бо мусалмонон якҷоя шуда, ба муқобили душман истодагӣ кунанд.»

Ҳуяйи яҳудӣ аз лашкари мушрикон ҷудо шуда, шабона ба хонаи Каъб, сардори Бани Қурайза, омад. Дарро кӯфт, худро шиносонд ва гуфт: «Эй Каъб! Тамоми лашкари Қурайш ва қабилаҳои зиёдеро, мисли Кинона ва Ғатафон, дар як лашкари даҳҳазорнафарӣ овардаам. Дигар Муҳаммад ва асҳобаш наҷот нахоҳанд ёфт. Қасам хӯрдаем, ки то онҳоро тамоман нобуд накунем, бо қурайшиён аз ин ҷо намеравем!…» Каъб нигаронии худро чунин баён кард: «Агар Муҳаммад ва асҳобашро кушта натавонанд ва Қурайшу Ғатафон ба диёрҳояшон баргарданд, мо дар ин ҷо танҳо мемонем. Метарсам, ки охир ҳамаи моро бикушанд!…» Ҳуяй гуфт: «Барои он ки ин тарс аз миён равад, аз Қурайш ва Ғатафон ҳафтод нафар гаравгон бихоҳ. То даме ки ин гаравгонҳо назди ту бошанд, онҳо аз ин ҷо рафта наметавонанд. Агар шикаст хӯрда, раванд, ман аз назди шумо намеравам. Мусибате, ки ба сари шумо ояд, ба сари ман ҳам омадааст.» Бо ин суханон аввал Каъбро ва сипас дигар яҳудиёнро фиреб дод ва аҳдномаеро, ки бо мусалмонон доштанд, пора кунонд. Ҳамин тавр, аҳднома шикаст.

Ҳуяй ба лашкари мушрикон баргашт, ҳолро нақл кард ва хабар дод, ки Бани Қурайза аз пушт ба мусалмонон зарба хоҳанд зад.

«Эй аҳли Хандақ! Ҷобир барои мо зиёфат тайёр кардааст ва моро ба таом даъват мекунад. Таомаш ҳам фаровон ва ҳам хуб аст. Бархезед! Ба зиёфати Ҷобир меравем!» Ҳадиси шариф

Дар рӯзи ҳафтум мушрикон бо лашкари бузурги даҳҳазорнафарӣ омада, дар шимол ва шимолу ғарби Мадина қароргоҳ заданд. Ин қароргоҳ рӯ ба рӯи ҷое буд, ки хандақ канда шуда буд. Нияти мушрикон ин буд, ки бо ин лашкари бузург Мадинаро аз сар то по сӯзонда, хароб кунанд, Сарвари мо, Паёмбар, ва асҳоби Ӯро аз миён бардоранд ва исломро нест кунанд. Ба зоҳир ин лашкари бисёр бузурге буд, ки истодагӣ дар баробараш душвор менамуд. Мушрикон монеаи хандақро, ки ҳаргиз ба хаёлашон намерасид, дида, ҳайрон монданд ва рӯҳияшон шикаст. Зеро хандақ чунон васеъ буд, ки аспи хуб бо тохтани тез аз он ҷаҳида наметавонист. Касе, ки дар он меафтод, ҳам ба осонӣ берун баромада наметавонист. Махсусан барои шахси зиреҳпӯш боло баромадан бисёр душвор буд. Паёмбари маҳбуби мо аз омадани мушрикон хабар ёфта, дарҳол асҳобашро, ки шаш рӯз бетанаффус кор карда, монда шуда буданд, ҷамъ овард ва дар ин тарафи хандақ, дар доманаи кӯҳи Салъ, қароргоҳи худро барпо кард. Дар пушташон кӯҳи Салъ ва Мадина буд, дар пешашон хандақ ва дар он сӯи хандақ душман… Боз Ибни Умму Мактумро ҳамчун ҷонишини Сарвари мо, Паёмбар, дар Мадина гузоштанд. Занону кӯдаконро дар ҳисорҳо ҷой доданд. Лашкари сеҳазорнафарии ислом сию шаш савора дошт. Байрақҳоро ҳазрати Зайд ибни Ҳориса ва ҳазрати Саъд ибни Убода мебурданд.7 Хаймаи чармини Сарвари мо Расулуллоҳ дар доманаи кӯҳи Салъ барпо шуд. Асҳоби киром, ки боз қаҳрамониҳои зиёде нишон хоҳанд дод, ҳаракатҳои душманро бодиққат зери назар гирифтанд. Дар ҳамин ҳол диданд, ки ҳазрати Умар ба ҳузури Паёмбари маҳбуби мо омад. Вай гуфт: «Ё Расулаллоҳ! Чунон ки шунидам, яҳудиёни Қурайза аҳдномаи байни моро шикастаанд ва барои ҷанг бо мо омодагӣ мебинанд!» Сарвари оламиён дар баробари ин хабари ғайричашмдошт бо фармудани «Ҳасбуналлоҳу ва неъмал вакил (Аллоҳ таъоло моро бас аст. Ӯ чӣ некӯ вакилест)» ҷавоб фармуд. Сахт андӯҳгин шуда буд. Акнун лашкари ислом дар миёни ду оташ монда буд: дар шимол ва ғарб лашкарҳои мушрикон, дар ҷанубу шарқ яҳудиён. Сарвари мо Расулуллоҳ ҳазрати Зубайр ибни Аввомро ба қалъаи Бани Қурайза фиристод. Ҳазрати Зубайр рафта, аз ҳоли онҳо огоҳ шуд ва баргашта, он чиро, ки дида буд, чунин нақл кард: «Ё Расулаллоҳ! Онҳоро дидам, ки қалъаҳояшонро таъмир мекунанд, машқу ҳаракатҳои ҷангӣ мегузаронанд ва чорпоёнашонро ҳам ҷамъ меоранд.» Аз ин рӯ, Ҳабиби акрам саллаллоҳу алайҳи ва саллам, Сарвари мо, Саъд ибни Муоз, Саъд ибни Убода, Хаввот ибни Ҷубайр, Амр ибни Авф ва Абдуллоҳ ибни Равоҳаро фиристод, то Бани Қурайзаро насиҳат кунанд ва аҳдномаро нав кунанд.8 Ин панҷ саҳобӣ, ки ин вазифа ба онҳо супорида шуда буд, ба қалъаи яҳудиёни Қурайза рафта, онҳоро насиҳат карданд. Аммо насиҳат кор намекард. Ғайр аз ин, онҳо ба таҳқир ҳам сар карда буданд. Сухани охиринашон ин буд: «Шумо бародарони мо Бани Назирро аз диёрашон бадарға карда, дасту боли моро шикастед. Муҳаммад дигар кист! Миёни мо ва Ӯ ҳеҷ қавлу аҳде нест. Қасам хӯрдаем, ки ҳама якҷоя ба сари Паёмбаратон ҳуҷум карда, Ӯро бикушем. Албатта пушти бародарони худро гирифта, ба онҳо ёрӣ хоҳем дод!…» Ҳазрати Саъд ибни Муоз ва ёронаш ба ҳузури Сарвари мо Расулуллоҳ омада, ҳолро бо ишора, чунон ки ҳама нафаҳманд, нақл карданд. Сарвари мо, Паёмбар, фармуд: «Хабаратонро пинҳон доред. Танҳо ба касе ошкор кунед, ки онро медонад. Зеро ҷанг иборат аз тадбир ва фиреб додан аст.»9

Асҳоби киром дар ин тарафи хандақ интизори Сарвари мо, Паёмбар, буданд ва мехостанд бидонанд, ки чӣ тавр амал хоҳанд кард. Каме баъд Султони коинот назди асҳоби қаҳрамонаш ташриф овард ва бо фармудани «Аллоҳу акбар! Аллоҳу акбар!» такбир фармуд. Саҳобагони пуршараф инро шунида, ҳама якзабон такбир гуфтанд ва бо эълони бузургии исми шарифи Ҷаноби Ҳақ ба дили кофироне, ки он сӯи хандақ мисли рег мавҷ мезаданд, тарс андохтанд. Мушрикон такбирҳоро шунида, гуфтанд: «Аз афташ ба Муҳаммад ва асҳобаш хабари хушҳолкунандае расидааст.»

Сарвари мо, Паёмбар, бо фармудани «Эй ҷамоати мусалмонон! Ба фатҳ ва нусрати Аллоҳ таъоло шод бошед!» ба асҳобаш муждаи пирӯз шуданашонро дод. Асҳоби пуршараф то он рӯз дар бисёр сарияҳо ширкат карда, дар ғазваҳои Бадр ва Уҳуд ҳозир шуда буданд. Мушриконро, ки аз ҷиҳати шумораю қувват бисёр буданд, ба изни Аллоҳ таъоло ва ба баракати дуои Расули акрам, Сарвари мо, ҳар бор шикаст дода буданд. Вақте ки «тоҷи сари» мавҷудот пешопешашон буд, коре набуд, ки аз уҳдааш набароянд, ва сахтие набуд, ки ба он тоб наоваранд. Ҳаво сард, қаҳтӣ шадид ва гуруснагӣ зиёд буд… Бисёриҳо, аз ҷумла Сарвари мо, Паёмбар, бар шикамҳои мубораки худ санг баста буданд. Дар рӯ ба рӯ душман мисли рег мавҷ мезад!… Аммо барои асҳоби пуршараф бисёрии душман ва сахтиҳое, ки мекашиданд, аҳамияте надошт. Аллоҳ таъоло беҳтарин вакил буд… Онҳо ба Ӯ дил баста, ба Ӯ такя карда ва ба Ӯ паноҳ бурда буданд. Фармондеҳони барҷастаи Қурайш ва сардорони қабилаҳои дигаре, ки бо Қурайш омада буданд, пеш аз он ки дар бораи ҳуҷуми умумӣ қарор қабул кунанд, атрофи хандақро гашта, ҷоеро ҷустанд, ки аз он гузашта тавонанд. Хандақро аз як сар то сари дигар давр заданд. Ниҳоят дар назди ҳамон ҷои танг, ки аз шитобкорӣ нимкора монда буд, истоданд ва қарор доданд, ки ҳуҷум аз ҳамин ҷо мувофиқ аст. Аскарони мушрик ҳам аз паси фармондеҳонашон ҳаракат мекарданд, гоҳ ба хандақ ва гоҳ ба асҳоби пуршараф нигоҳ карда, дар ҳайрат мемонданд ва мегуфтанд: «Қасам мехӯрем, ки ин усуле нест, ки арабҳо ба кор баранд. Албатта инро он марди форсӣ маслиҳат додааст!» Фармондеҳони қурайшӣ ҷои танги хандақро ба аскаронашон нишон дода, гуфтанд: «Кист, ки аз ин ҷо ҷаҳида, ба он тараф гузарад?» Аз миёни онҳо панҷ савора ҷудо шуданд. Онҳо бояд барои набарди тан ба тан ба он тарафи хандақ мегузаштанд. Асҳоби пуршарафи киром ва аскарони мушрик бо ҳаяҷон ба ҳаракатҳои ин панҷ савор чашм дӯхтанд. Саворон барои суръат гирифтан ақиб рафтанд. Баъд сари аспонашонро ба сӯи тангтарин ҷои хандақ гардонда, онҳоро ба тохтан дароварданд. Панҷ аспи асил, ки чорхез метохтанд, бо як ҷаҳиш ба он тарафи хандақ гузаштанд. Саворони зиёде хостанд аз паи онҳо раванд, вале натавонистанд ва дар он тарафи хандақ монданд. Дар миёни гузарандагон паҳлавони бисёр зӯровар бо номи Амр ибни Абдувадд буд, ки ҳаргиз пушташ ба замин нарасида буд. Ҳама аз ӯ метарсиданд ва касе ба муқобилаш баромада наметавонист. Вай танҳо ба як лашкар баробар буд. Аз миёни лашкари даҳҳазорнафарӣ ба ин ҷо баромадани ӯ ҳам инро нишон медод. Аз сар то по зиреҳ пӯшида буд ва дар болои аспаш бисёр пурҳайбат менамуд. Ин мард, ки ба зоҳир дар дилҳо тарс меандохт, ба муҷоҳидон фарёд зад: «Агар касе ҳаст, ки бо ман ҷангида тавонад, ба майдон барояд!…» Ҳазрати Алӣ ин ҳайкали такаббурро дида, ба ҳузури Паёмбари маҳбуби мо рафт ва бо гуфтани «Ҷонам фидои ту бод, ё Расулаллоҳ! Бигзор ман бо ӯ ҷанг кунам» иҷозат хост. Ҳатто зиреҳ ҳам дар тан надошт.

«Эй Салмон! Шом албатта фатҳ хоҳад шуд. Ҳиракл ба дуртарин гӯшаи мамлакаташ хоҳад гурехт. Шумо бар тамоми Шом ҳоким хоҳед шуд ва ҳеҷ кас ба муқобили шумо истодагӣ карда нахоҳад тавонист. Яман албатта фатҳ хоҳад шуд. Ин „Диёри Машриқ“ низ албатта фатҳ хоҳад шуд ва Кисро кушта хоҳад шуд. Аллоҳ таъоло ин фатҳҳоро пас аз ман насиби шумо хоҳад кард» Ҳадиси шариф

Асҳоби киром ба ӯ бо ҳавас менигаристанд. Паёмбари маҳбуби мо зиреҳи мубораки худро кашида, ба ҳазрати Алӣ пӯшонд, шамшери худро ба камари ӯ баст, саллаеро аз сари мубораки худ гирифта, бо дастҳои мубораки худ ба сари ӯ печонд. Сипас бо зорӣ чунин дуо фармуд: «Илоҳо! Дар ғазваи Бадр амакбачаам Убайда ва дар ғазваи Уҳуд амакам Ҳамза шаҳид шуданд. Дар паҳлӯям Алӣ, ки бародар ва амакбачаи ман аст, монд. Ту ӯро ҳифз кун. Ёрии Худро ба ӯ ато фармо. Маро танҳо магузор!» Асҳоби киром гуфтанд: «Омин!» Асадуллоҳ, ки дар миёни дуоҳову такбирҳо пиёда пеш мерафт, рӯ ба рӯи Амр ибни Абдувадд, ки мисли деве бар аспаш истода буд, қад рост кард. Амр, ки ғайр аз чашмонаш тамоми баданаш дар зиреҳ пӯшида буд, ин қаҳрамонро нашинохт ва пурсид, ки кист. Вай бо гуфтани «Ман Алӣ ибни Абӯтолибам» худро шиносонд. Он гоҳ Амр гӯё ба ӯ дилсӯзӣ карда, гуфт: «Эй бародарзода! Падарат дӯсти ман аст. Аз ин рӯ, намехоҳам хунатро резам. Магар аз амакҳоят касе нест, ки ба муқобили ман барояд?» Аммо ҳазрати Алӣ ӯро барангехта, гуфт: «Эй Амр! Валлоҳи, ман мехоҳам хуни туро резам. Вале магар лозим нест, ки ҳар дуи мо дар ҳоли баробар бошем? Оё ин ба шаъни далерӣ намезебад? Ҳол он ки ман пиёдаам ва ту савора!…»

Амр инро шунида, рагҳои далериаш ҷӯш заданд. Дарҳол аз асп фуромад, пойҳои аспашро бо шамшер бурид ва бо хашм рӯ ба рӯи ҳазрати Алӣ истод. Ҳамин ки мехост ҳамла кунад, Асадуллоҳ пурсид: «Эй Амр! Шунидам, ки қасам хӯрдаӣ: ҳар гоҳ бо касе аз Қурайш рӯ ба рӯ шавӣ, яке аз ду хоҳиши ӯро ба ҷо меоварӣ. Оё ин рост аст?» Вай ҷавоб дод: «Бале, рост аст.» Ин бор Алӣ ӯро ба имон даъват карда, гуфт: «Пас хоҳиши аввали ман ин аст, ки ба Аллоҳ таъоло ва Расули Ӯ имон оварда, мусалмон шавӣ!» Амр инро шунида, хашмгин шуд ва гуфт: «Аз ин бигзар! Ин ба ман лозим нест!» Ҳазрати Алӣ гуфт: «Хоҳиши дуюми ман ин аст, ки ҷангро монда, ба Макка баргардӣ. Зеро агар Расул алайҳиссалом бар душман ғолиб ояд, ту бо ин корат ба Ӯ ёрӣ расонда бошӣ!…» Амр гуфт: «Аз ин ҳам бигзар! Қасам хӯрдаам, ки то интиқом нагирам, бӯи хуш намемолам. Агар хоҳиши дигаре дорӣ, бигӯ!» Ҳазрати Алӣ гуфт: «Эй душмани Аллоҳ таъоло! Акнун ҷуз ҷангидан бо ту чизе боқӣ намонд!»

Амр ба ин суханон хандид ва гуфт: «Аҷаб! Ҳаргиз аз хотирам намегузашт, ки дар диёри араб далере бошад, ки ба муқобили ман барояд! Эй бародарзода! Қасам мехӯрам, ки намехоҳам туро бикушам, зеро падарат дӯсти ман буд. Ман дар муқобили худ касеро аз ашрофи Қурайш, мисли Абӯбакр, мисли Умар, мехостам.» Чун ҳазрати Алӣ гуфт: «Агарчи чунин бошад ҳам, ман барои куштани ту ба ин ҷо баромадаам», хун ба сари Амр зад. Шамшер бардоштану фуровардани ӯ як шуд. Асадуллоҳ ҳазрати Алӣ карамаллоҳу ваҷҳаҳ, ки интизори чунин чизе буд, мисли барқ ба як сӯ ҷаҳида, зарбаро бо сипараш гирифт. Аммо Амр бисёр сипарҳоро монанди он пора-пора карда буд ва ҳатто мустаҳкамтарин сипарҳо ба зарбаи ӯ тоб намеоварданд. Ин бор ҳам ҳамин тавр шуд: сипари ҳазрати Алӣ пора шуд, ғайр аз ин, шамшер сари ӯро харошида, захмӣ кард. Навбати ҳамла ба ҳазрати Алӣ расида буд.

Вай ба Аллоҳ таъоло паноҳ бурда, бо гуфтани «Ё Аллоҳ!..» Зулфиқорро ба гардани Амр фуровард. Ҳамин ки он фуруд омад, дар лашкари ислом садоҳои «Аллоҳу акбар!.. Аллоҳу акбар!..» замину осмонро ба ларза оварданд ва дар лашкари кофирон фиғону фарёд баланд шуд… Бале, дуои Султони анбиё, тоҷи сари мавҷудот, қабул шуда буд. Амри азимҷусса ба замин афтода буд: аз баданаш хун мисли новадон ҷорӣ буд ва сараш бо хӯдаш парида буд. Ёрони Амр, ки бештар аз ҳама ба ӯ эътимод доштанд, ба замин афтодани ӯро дида, дарҳол ба ҳазрати Алӣ ҳамла карданд. Асҳоби киром инро дида, ба он ҷо шитофтанд. Зубайр ибни Аввом Навфал ибни Абдуллоҳро захмӣ карда, бо аспаш ба хандақ афтонд.

Ҳазрати Алӣ ба хандақ фуромада, Навфалро ду пора кард. Дигарон бо душворӣ аз хандақ гузашта, ақиб гурехтанд. Сарфармондеҳи лашкари мушрикон бошад, ҳанӯз дар аввали ҷанг ба ноумедии бузурге афтода буд.

Акнун шакли ҷанг маълум шуда буд. Хандақ намегузошт, ки синабасина ҷанганд. Бо тирандозӣ мекӯшиданд, ки ба якдигар талафот расонанд, вале ин кор ҷуз дароз кашидани натиҷа фоидае надошт. Мушрикон фаҳмиданд, ки бо ин роҳ ғолиб шуда наметавонанд, ва қарор доданд, ки беҳтарин роҳ аз ҳар тарафи хандақ ҳуҷум кардан аст. Пас ба ҳуҷум гузаштанд. Лашкари азими даҳҳазорнафарии душман мекӯшид аз хандақ гузарад, лашкари пуршарафи сеҳазорнафарии ислом бошад, бо тиру санг талош мекард, ки онҳоро аз хандақ нагузаронад. Муборизаи даҳшатноке сар шуда буд. Ин мубориза то шом давом кард.

Шабона Расули акрам саллаллоҳу алайҳи ва саллам, Сарвари мо, дар ҷойҳои гуногуни хандақ посбонон гузошт. Худаш дар ҷои танг посбонӣ кардан гирифт. Ба Мадина дастаи посбонии панҷсаднафарӣ фиристода, амр фармуд, ки дар кӯчаҳо бо овози баланд такбир гӯянд. Бад-ин тариқ хатаре, ки аз ҷониби яҳудиён ё мушрикони Қурайш пеш меомад, саривақт пешгирӣ мешуд ва занону кӯдакон ҳифз мегардиданд.

Яҳудиёни Қурайза бошанд, Ҳуяй ибни Ахтабро назди мушрикон фиристода, барои шабохун задан қувваи дуҳазорнафарӣ хостанд. Онҳо мехостанд шабона ба занону кӯдаконе, ки бедифоъ монда буданд, ҳуҷум кунанд. Вале то субҳ посбонӣ кардани муҷоҳидон ва бо нидои «Аллоҳу акбар!» такбир гуфтанашон дар дили онҳо тарси бузурге андохта буд. Ба қалъаҳояшон паноҳ бурда, интизори фурсат шуданд. Гоҳ-гоҳ бо гурӯҳҳои хурд мекӯшиданд ба Мадина дароянд.

Шабе Ғаззол, яке аз бузургони Бани Қурайза, бо дастаи даҳнафарие, ки бо худ гирифта буд, то кӯшке расида тавонист, ки модари мо Сафия, аммаи Сарвари мо, Паёмбар, дар он буд. Дар дарун занону кӯдакон буданд ва барои ҳифзи худ ҳатто як силоҳ ҳам надоштанд. Яҳудиён аввал ба кӯшк тир андохтанд, баъд кӯшиданд ба дарун дароянд. Яке аз онҳо тавонист ба ҳавлии дарунӣ гузарад ва барои даромадан атрофро аз назар гузарондан гирифт. Дар ин ҳол аммаи қаҳрамони Паёмбари маҳбуби мо ба ҳамроҳонаш таъкид кард, ки ҳеҷ садо набароранд, ва худ поён фуромада, ба назди дар омад. Сарашро бо рӯймоле маҳкам баста, ба шакли мард даромад, чӯби дарозе ба даст гирифт ва кордеро ба камараш зад. Оҳиста дарро кушода, аз пушт ба он яҳудӣ наздик шуд ва чӯбро бо тамоми қувват ба сараш зад. Яҳудиро, ки ба замин афтода буд, лаҳзае фурсат надода, кушт. Сипас сари яҳудии кушташударо ба сӯи яҳудиёне, ки берун ба тирандозӣ машғул буданд, партофт. Яҳудиён сари буридаи ёрашонро дар пеши пояшон дида, ба тарси бузурге афтоданд ва ба гурехтан сар карданд.

Дар ҳоли гурез зери лаб мегуфтанд: «Ба мо хабар дода буданд, ки мусалмонон дар хонаҳояшон ҳеҷ мардеро нагузошта, ҳамаро ба ҷанг фиристодаанд!…»10 Субҳ ҷанг боз бо ҳамон шиддат идома ёфт. Тирҳо ғувиллос зада, дар ҳаво мепариданд. Сарвари оламиён саллаллоҳу алайҳи ва саллам ба асҳоби пуршарафаш бо фармудани «Қасам ба Аллоҳ таъоло, ки ҳастии ман дар қабзаи қудрати Ӯст, сахтиҳое, ки бо онҳо рӯ ба рӯ шудаем, албатта аз сари шумо бардошта хоҳанд шуд ва шумо ба кушоиш хоҳед расид» сабр карданро тавсия фармуд ва мужда дод, ки пирӯзӣ насиби мӯъминон хоҳад шуд. Саҳобагони қаҳрамон ин муждаро шунида, сахтиҳое мисли гуруснагӣ ва қаҳтиро фаромӯш карданд.

«Эй ҷамоати мусалмонон! Ба фатҳ ва нусрати Аллоҳ таъоло шод бошед!» Ҳадиси шариф

Бо ҷону дил кӯшиданд ва нагузоштанд, ки ҳатто як мушрик аз хандақ гузарад.

Ҳазрати Саъд ибни Муоз, ки аз бузургони асҳоби киром буд, бо қаҳрамонии бузург меҷангид. Дар миёнаи ҷанг аз тире, ки мушрике бо номи Ҳиббон ибни Қайс ибни Арақа андохт, аз бозу захмӣ шуд. Тир ба шоҳраг расида, хуни бисёре рехт. Ҳазрати Саъд дар ҳоли захмӣ дид, ки атрофиёнаш барои бозистондани хун мекӯшанд, ва фаҳмид, ки ҳолаш вазнин аст. Пас чунин дуо кард: «Ё Раббӣ! Агар Қурайш ҷангро идома доданист, ба ман умр ато фармо. Зеро ба ҳеҷ чиз ба андозаи ҷангидан бо ин мушрикон, ки Расули Туро озор доданд ва Ӯро дурӯғгӯ шумурданд, дилхуш нестам. Ва агар ҷанги байни мо ба поён мерасад, маро ба мартабаи шаҳодат бирасон. Аммо пеш аз он ки оқибати Бани Қурайзаро бубинам, рӯҳамро қабз макун.» Дуояш қабул шуд ва хунаш бозистод. Мунофиқоне мисли Абдуллоҳ ибни Убай, ки дар миёни асҳоби киром худро ҷанговар вонамуд мекарданд, корро хеле суст мегирифтанд ва ба сафҳои пеш наздик намешуданд. Ғайр аз ин, барои шикастани рӯҳияи муҷоҳидон ҳар чӣ аз дасташон меомад, мекарданд ва бо чунин суханон мекӯшиданд фитна барангезанд: «Муҳаммад ҳамеша ганҷҳои Қайсар ва Кисроро ба шумо ваъда медиҳад. Ҳол он ки ҳоло дар хандақ зиндонӣ шудаем ва аз тарс ҳатто барои қазои ҳоҷат рафта наметавонем. Аллоҳ ва Расули Ӯ ҷуз фиреб додани мо коре намекунанд ва ягон чизи дунявӣ ҳам ваъда намедиҳанд!…» Ҳар гоҳ ки ба танг меомаданд, эҳтимоли ҳамлаи душманро ба хонаҳояшон баҳона карда, ҷойҳои вазифаашонро тарк мекарданд. Ин рафтори мунофиқон худ як дарди дигар ва машаққати дигаре буд. Лашкари мушрикон тамоми қувваи худро сарф мекард, то ҳар чӣ зудтар ба натиҷа расад, вале дар баробари дифои қаҳрамононаи саҳобагони пуршараф ҳеҷ коре аз пеш бурда наметавонист. Бештар аз ҳама ба гузаргоҳи танг ҳуҷум мекарданд. Паёмбари маҳбуби мо аз он ҷо ҷудо намешуд ва асҳобашро ба ҷанг ташвиқ мекард. Асҳоби киром, ки мехостанд ба шарафи ҷангидан дар паҳлӯи Сарвари мо, Паёмбар, мушарраф шаванд, дар майдони ғазва қаҳрамониҳои беназир нишон медоданд. Як вақт диданд, ки мушрикон тирборони сахтеро сар карданд. Тамоми ҳадафашон хаймае буд, ки Султони коинот дар он буд.

Ҷисми мубораки Паёмбари маҳбуби моро зиреҳе пӯшонда буд ва дар сари муборакаш хӯд буд. Ӯ дар пеши хайма рост ва устувор истода, вобаста ба ҷараёни ҷанг ба асҳобаш фармон медод. Мушрикон гоҳо ногаҳон ба ҷое, ки аз ҳама заифтар менамуд, ҳуҷум меоварданд ва саҳобагони муборак ба он ҷо шитофта, то душманони динро ақиб назананд, бо ишқ меҷангиданд.

«Як зарбаи шамшери Алӣ аз ибодатҳои ҳамаи инсу ҷин арзишмандтар аст» Ҳадиси шариф

Ғазваи Хандақ

Ин муборизаи беназир бисёр шадид буд. Саҳобагони қаҳрамон аз шиддати ҷанг фурсат намеёфтанд, ки ба паҳлӯ нигоҳ кунанд. Он рӯз ин мубориза аз субҳ сар шуда, то бевақтӣ давом кард. Ҳар гоҳ ки вақти намоз мерасид, саҳобагони пуршараф мегуфтанд: «Ё Расулаллоҳ! Намозамонро хонда натавонистем» ва Сарвари оламиён, Султони коинот, бо андӯҳи бузург мефармуд: «Валлоҳи, ман ҳам хонда натавонистам.» Наздикиҳои вақти намози хуфтан галаи мушриконро, ки нагузошта буданд ибодат кунанд, бо ҳамлаи бисёр сахте ақиб ронда, пароканда карданд. Қурайшиён ва ғатафониён, ки аз ин парокандагӣ худро ҷамъ карда натавонистанд, барои гузарондани шаб ба қароргоҳашон баргаштанд. Муҷоҳидон ҳам ба сӯи хаймаи Паёмбари маҳбуби мо рафтанд. Он гоҳ Фахри олам саллаллоҳу алайҳи ва саллам, Сарвари мо, ки раҳмат барои оламиён фиристода шуда буд, ҳарчанд нафрин кардан одати шарифи Ӯ набуд, ба хотири намоз тоқат наоварда, бо фармудани «Чунон ки онҳо моро то ғуруби офтоб машғул дошта, аз намозамон боздоштанд, Аллоҳ таъоло низ хонаҳо, шикамҳо ва қабрҳои онҳоро пур аз оташ кунад!» мушриконро нафрин кард. Намозҳои пешин, аср ва шомро, ки қазо монда буданд, хонда, баъд намози хуфтанро бо имомат адо кард.

Ё Раббӣ, кофиронро мунҳазим соз

Мушрикон пас аз ин муборизаҳо, ки барои тамоман нест кардани ислом карда буданд, фаҳмиданд, ки мусалмононро дар рӯз мағлуб карда наметавонанд. Ба гумонашон ягона чора ин буд, ки бо ҳамон шиддат шабохунҳо ташкил кунанд: мусалмононро фақат ҳамин тавр шикаст додан мумкин буд. Ин қарорро дарҳол амалӣ карда, якҷоя бо яҳудиёни Бани Қурайза ба шабохун задан сар карданд. Мушрикон аскарони худро ба гурӯҳҳо ҷудо карда, навбат ба навбат ҳуҷум мекарданд. Ин ҳол рӯзҳо идома ёфт. Паёмбари маҳбуби мо дар пешопеш ва асҳоби қаҳрамони киром, бо вуҷуди гурусна, бехоб ва хаста буданашон, дифоъро идома доданд ва нагузоштанд, ки ягон аскари душман аз хандақ ба ин тараф гузарад. Ин дифоъ, ки бо ҷону дил анҷом дода мешуд, аз ҳамаи ғазваҳои пешин пурваҳмтар, шадидтар, пурранҷтар ва пурмашаққаттар буд.

Дар миёни мушрикон, ки рӯзҳо боз меҷангиданд, камии хӯрок сар зад. Аспу шутуронашон ҳам, ки дар замин як мушт алафи хушк намеёфтанд, мурдан гирифта буданд. Аз ин рӯ, фармондеҳи мушрикон дастаеро таҳти фармондеҳии Зирор ибни Хаттоб назди яҳудиёни Қурайза фиристода буд, то озуқа биёранд. Яҳудиён, ки ҳама чизи худро фидои кофирон мекарданд, дарҳол бист бори шутур гандум, ҷав, хурмо ва барои ҳайвонот коҳ бор карда, супурданд. Зирор бо аскаронаш шодмон бармегашт, ки дар наздикии Қубо бо гурӯҳе аз саҳобагон рӯ ба рӯ шуданд. Асҳоби қаҳрамон дарҳол ҳуҷум карданд ва пас аз задухӯрди хунин мушриконро гурезонда, шутурони борро ба Сарвари мо, Паёмбар, супурданд ва ба дуоҳои бисёри Ӯ мушарраф гаштанд.11 Султони коинот саллаллоҳу алайҳи ва саллам, Сарвари мо, дар ин муборизаи шадид, ки қариб як моҳ давом кард, ба асҳоби қаҳрамонаш, ки дар ҳолатҳои бисёр душвор монда буданд, дил месӯзонд ва ба онҳо чанд баробар бештар аз падаронашон шафқат мекард. Дар баробари ин кӯшишҳои фавқулбашарӣ, ки асҳоби пуршарафаш нишон медоданд, Ӯ худ пешонии муборакашро ба хок мениҳод ва барои онҳо ба даргоҳи Аллоҳ таъоло чунин илтиҷо мекард:

«Эй фарёдраси дармондагон! Эй Аллоҳе, ки дуои ниёзмандону бечорагонро иҷобат мекунӣ! Ту ҳоли ман ва асҳоби маро албатта мебинӣ ва медонӣ. Ё Раббӣ! Кофиронро мунҳазим соз (шикаст деҳ), дар миёнашон тафриқа андоз ва моро бар онҳо нусрат деҳ, пирӯзӣ ато фармо!..»

Паёмбари маҳбуби мо ин дуоро дар рӯзҳои охир борҳо такрор мекард. Мушрикон аз азобҳое, ки қаҳтӣ ҳам ба сарашон меовард, тамоми қувваи худро сарф мекарданд, то ҳар чӣ зудтар мусалмононро аз миён бардоранд. Дар яке аз шомҳое, ки чунин меҷангиданд, марде аз лашкари мушрикон, ки муҳаббати ислом ба дилаш афтода буд, ба ҳузури Сарвари мо, Паёмбар, омад. Ин Нуайм ибни Масъуд аз қабилаи Ғатафон буд. Вай ба Паёмбари маҳбуби мо гуфт: «Ё Расулаллоҳ! Ман омадаам, то тасдиқ кунам, ки Аллоҳ таъоло ягона аст ва ту паёмбари барҳақ ҳастӣ. Ҳамд бод, ки ба шарафи мусалмонӣ мушарраф шудам. То кунун бар зидди шумо ҷангида будам. Аз ин пас бар зидди кофирон хоҳам ҷангид. Ҳар амре диҳед, тайёрам иҷро кунам! Ё Расулаллоҳ! Ҳатто қавмам ҳам намедонанд, ки ман мусалмон шудаам.» Расули акрам, Сарвари мо, фармуд: «Оё метавонӣ ба миёни ин кофирон даромада, дар байнашон тафриқа андозӣ ва онҳоро аз якдигар ҷудо кунӣ?» Вай пурсид: «Ё Расулаллоҳ! Ба ёрии Аллоҳ таъоло онҳоро аз якдигар ҷудо карда метавонам. Вале оё иҷозат ҳаст, ки ҳар чӣ хоҳам, бигӯям?» Сарвари мо фармуд: «Ҷанг ҳила аст. Ҳар чӣ хоҳӣ, гуфта метавонӣ.»

Ҳазрати Нуайм ибни Масъуд аввал назди яҳудиёни Қурайза рафт ва гуфт: «Шумо медонед, ки ман шуморо чӣ қадар дӯст медорам. Фақат он чи ҳоло мегӯем, байни худамон бимонад, ҳеҷ кас аз он огоҳ нашавад!» Яҳудиён бо гуфтани «Ҳеҷ кас огоҳ нахоҳад шуд» қасам хӯрданд. Он гоҳ ҳазрати Нуайм гуфт: «Кори ин мард (Сарвари мо, Паёмбар) бешубҳа балост. Шумо медонед, ки Ӯ бо Бани Назир ва Бани Қайнуқоъ чӣ кард. Ҳамаатон дидед, ки онҳоро аз хонаву кошонаашон берун ронд. Ҳоло қурайшиён ва ғатафониён омада, бо мусалмонон меҷанганд ва шумо ҳам ба онҳо ёрӣ медиҳед. Рӯзҳо ҷангидем, вале ҳанӯз ба натиҷае нарасидем. Агар ҳамин тавр давом кунад, аз афташ муҳосира дароз мекашад. Молу мулк, диёр ва фарзандони қурайшиён ва ғатафониён, баръакси шумо, дар ин ҷо нестанд. Агар дар ин ҷанг фурсат ёфта, ғолиб оянд, ғаниматҳоро ҷамъ карда, мераванд. Агар мағлуб шаванд, роҳи худро гирифта мераванд ва шуморо бо мусалмонон танҳо мегузоранд. Ҳол он ки шумо на тавоне доред ва на қувватеро, ки аз уҳдаи мусалмонон бароед. Вазъи ҳозираи ҷанг бошад, нишон медиҳад, ки мусалмонон ба пирӯзӣ хоҳанд расид. Агар чунон шавад, ки ман гумон мекунам, мусалмонон то шуморо аз дами шамшер нагузаронанд, даст намекашанд. Аз ин рӯ, бояд ҳар чӣ зудтар чорае андешем!…»12 Яҳудиён, ки ин суханонро бо ҳаяҷон ва тарси бузург гӯш мекарданд, аз он ки ҳазрати Нуайм то ин андоза ғами онҳоро мехӯрад, бисёр хушнуд шуданд ва гуфтанд: «Ту дӯстии худро ба мо чунон ки сазовор аст, нишон додӣ. Бигӯ, ки чӣ чорае бояд андешем.» Нуайм ибни Масъуд, ки интизори ҳамин буд, гуфт: «Дурусташ ин аст, ки то баъзе аз ашрофи Қурайш ва Ғатафонро гарав нагиред, ҳаргиз бо мусалмонон ба ҷанг надароед! То даме ки гаравгонҳо назди шумо бошанд, онҳо аз ҷанг гурехта рафта наметавонанд!» Яҳудиён ин чораро ҳам бисёр хуб донистанд, аз ӯ ташаккур карданд ва ӯро иззату икром намуданд. Ҳазрати Нуайм аз назди яҳудиён баромада, рост ба қароргоҳи Қурайш рафт ва ба фармондеҳонашон гуфт: «Шумо душмании маро бо Муҳаммад ва он ки шуморо то чӣ андоза дӯст медорам, медонед. Чизеро фаҳмидам ва ба тақозои дӯстиамон ба шумо расонданашро вазифаи бузурге шумурдам. Фақат бояд ваъда диҳед ва қасам хӯред, ки он чиро ман мегӯям, ба гӯши ҳеҷ кас нарасонед!» Онҳо қасам хӯрданд ва бо ҳаяҷон гуфтанд: «Бигӯ, гӯш медиҳем.» Вай гуфт: «Огоҳ бошед, ки яҳудиёни Қурайза аз ҳампаймонӣ бо шумо пушаймон шудаанд ва ба Муҳаммад паём фиристодаанд: „Аз Қурайш ва аз бузургони Ғатафон гаравгонҳо гирифта, барои гардан задан ба ту месупорем. Баъд бо ту якҷоя шуда, то решаи мушриконро наканем, меҷангем! Фақат бояд бародарони мо Бани Назирро афв кунӣ ва диёрашонро ба онҳо бахшӣ!“ Муҳаммад ҳам ин хоҳишҳои яҳудиёнро қабул кардааст! Агар яҳудиён аз шумо гаравгон хоҳанд, зинҳор қабул накунед, ҳамаро мекушанд! Зинҳор касе ин суханони маро нашунавад!…» Қурайшиён барои ин хабари муҳим аз ҳазрати Нуайм бисёр ташаккур карда, ӯро навозиш карданд.

«Қасам ба Аллоҳ таъоло, ки ҳастии ман дар қабзаи қудрати Ӯст, сахтиҳое, ки бо онҳо рӯ ба рӯ шудаем, албатта аз сари шумо бардошта хоҳанд шуд ва шумо ба кушоиш хоҳед расид» Ҳадиси шариф

Нуайм ибни Масъуд разияллоҳу анҳ аз он ҷо ҷудо шуда, назди ғатафониён омад ва он чиро, ки ба қурайшиён гуфта буд, ба онҳо низ гуфт.

Як рӯз баъд фармондеҳи Қурайш ба Бани Қурайза паём фиристод: «Дигар мондан дар ин ҷо барои мо хеле душвор шуд: ҳаво сард аст ва чорпоёни мо аз гуруснагӣ талаф мешаванд. Имшаб хуб тайёрӣ бинем ва фардо ҳама якҷоя ҳамлаи сахте кунем.» Яҳудиён ҷавоб доданд: «Мо рӯзи шанбе ҷанг намекунем. Ғайр аз ин, барои он ки бо шумо дар ҷанг ширкат карда тавонем, шумо бояд бисёре аз бузургони худро ба мо гарав диҳед. Агар муҳосира дароз кашад ва шумо оҷиз монда, ба диёри худ равед, он гоҳ моро ба Муҳаммад таслим карда бошед. Аммо агар гарав диҳед, моро партофта намеравед!…» Чун ин хабар ба фармондеҳи Қурайш расид, гуфт: «Сухани Нуайм ибни Масъуд рост будааст!» ва боз ба яҳудиён паём фиристода, гуфтанд: «Мо ба шумо ҳатто як марди худро ҳам гарав намедиҳем. Агар фардо омада, бо мо якҷоя ҷанг кунед, чӣ беҳтар, вагарна мо ба диёри худ меравем ва шумо бо Муҳаммад ва асҳобаш танҳо мемонед!…»

Яҳудиёни Қурайза инро шунида, ба хулосае омаданд, ки сухани Нуайм рост баромад, ва гуфтанд: «Дар ин сурат мо ҳам бо шумо якҷоя шуда, бо мусалмонон намеҷангем…» Ҳамин тавр, ба дили ҳар ду тараф тарс афтод.13 Ҷабраил алайҳиссалом назди Сарвари мо, Паёмбар, омада, мужда дод, ки Аллоҳ таъоло мушриконро бо тӯфон парешон хоҳад кард. Он гоҳ Сарвари оламиён бар зонуҳои мубораки худ нишаста, дастҳои муборакашро дароз кард ва бо фармудани «Илоҳо! Аз он ки ба ман ва ба асҳобам раҳм кардӣ, Туро шукр мегӯям» шукронаи худро ба Аллоҳ таъоло арз кард. Баъд муждаро ба асҳоби қаҳрамонаш расонд. Он шаб шаби шанбе буд. Торикии даҳшатноке ҳама ҷоро фаро гирифта буд, чашм чашмро намедид. Пас аз он сармои сахте афтод ва аз паи он шамоли бисёр шадиде вазидан гирифт.

Ҳазрати Ҳузайфа ибни Ямон он шабро чунин ҳикоя кардааст: «Дар чунон шабе будем, ки то он вақт аз он ториктар шабе надида будем. Бо ин торикии шадид шамоли даҳшатноке ҳам бо ғуррише монанди ғурриши раъд вазидан гирифта буд. Дар ин ҳол Сарвари мо, Паёмбар, ба мо хабар дод, ки лашкари мушрикон ба изтиробу тарс афтода, дар байни худ ихтилоф кардаанд. Мо аз сармои сахт, гуруснагӣ ва даҳшати шаб аз ҷо хеста наметавонистем ва дар ҷоямон чизе бар худ кашида, интизор будем. Расулуллоҳ ба намоз истод ва қисме аз шабро бо намоз гузаронд.

Баъд ба сӯи мо рӯ оварда, чунин фармуд: „Оё аз шумо касе ҳаст, ки назди лашкари мушрикон рафта, ҳолашонро тафтиш кунад ва ба ман хабар биёрад? Аз Аллоҳ таъоло мехоҳам, ки касе, ки ин хабарро меорад, дар Ҷаннат ҳамроҳи ман бошад.“ Онҳое, ки он ҷо буданд, аз гуруснагӣ ва сармои сахт аз ҷо хеста натавонистанд. Он гоҳ Сарвари мо Расулуллоҳ назди ман омад. Ман аз сармову гуруснагӣ бар ду зону афтода, кулча шуда нишаста будам. Сарвари мо Расулуллоҳ ба ман даст расонда, фармуд: „Ту кистӣ?“ Гуфтам: „Ё Расулаллоҳ! Ман Ҳузайфаам.“ Сарвари мо Расулуллоҳ фармуд: „Бирав, бубин, ки ин қавм чӣ мекунанд! То назди ман барнагаштаӣ, ба онҳо тиру санг напарто ва найзаву шамшер назан. То назди ман барнагардӣ, на аз сармо зараре хоҳӣ дид ва на аз гармо, на асир хоҳӣ шуд ва на шиканҷа хоҳӣ дид.“

Шамшеру камонамро гирифта, барои рафтан омода шудам. Сарвари мо Расулуллоҳ барои ман чунин дуо фармуд: „Илоҳо, ӯро аз пешу пас, аз росту чап, аз болову поён ҳифз кун.“

Ба сӯи мушрикон роҳ гирифтам. Гӯё дар ҳаммом роҳ мерафтам. Валлоҳи, дар дилам на тарсе буд, на хунуке ва на ларзае. Ниҳоят ба қароргоҳи мушрикон расидам. Фармондеҳону бузургонашон дар сангаре оташ афрӯхта, худро гарм мекарданд. Абӯсуфён мегуфт: „Бояд аз ин ҷо кӯчида рафт.“ Дарҳол ба хотирам омад, ки ӯро ҳамон ҷо бикушам. Аз тиркашам тире бароварда, ба камонам гузоштам. Хостам аз равшании оташ истифода бурда, ӯро бизанам. Ҳамин ки мехостам тирро раҳо кунам, сухани Расулуллоҳ ба ёдам омад, ки фармуда буд: „То назди ман барнагаштаӣ, ҳеҷ ҳодисае ба вуҷуд наовар“, ва аз куштани ӯ даст кашидам. Баъд аз он дар худ ҷасорати қавӣ ёфтам. Оҳиста ба миёни мушрикон даромада, назди оташ нишастам. Шамоли сахте, ки монандаш дида нашуда буд, ва лашкари нонамоёни Аллоҳ таъоло (фариштагон) бо онҳо он чиро, ки бояд мекарданд, мекарданд. Дар шамол зарфҳояшон чаппа мешуданд, оташу чароғҳояшон хомӯш мегаштанд ва хаймаҳо бар сарашон фурӯ мерехтанд. Як вақт Абӯсуфён, фармондеҳи лашкари мушрикон, бархоста, гуфт: „Шояд дар миёни шумо дидбонҳо ва ҷосусон бошанд, ҳушёр бошед, ҳар кас бубинад, ки дар паҳлӯяш кист! Ҳар кас дасти касеро, ки дар паҳлӯяш нишастааст, бигирад.“ Гӯё Абӯсуфён ҳис карда буд, ки бегонае ба миёнашон даромадааст. Дарҳол дастҳоямро дароз карда, дасти ду нафареро, ки дар тарафи росту чапам буданд, гирифтам ва пеш аз он ки онҳо бипурсанд, номашонро пурсидам. Бад-ин тариқ нагузоштам, ки шинохта шавам. Ниҳоят Абӯсуфён ба лашкараш чунин хитоб кард: „Эй қурайшиён! Шумо дар ҷое нестед, ки мондан мумкин бошад. Аспу шутурон талаф шудан гирифтанд ва қаҳтӣ ҳама ҷоро фаро гирифт.

Он чиро, ки аз шамол ба сарамон омад, мебинед. Дарҳол кӯч карда, биравед! Инак ман меравам!“ Инро гуфта, ба шутураш савор шуд. Лашкари мушрикон бо ҳоли парешон ҷамъ шуда, ба сӯи Макка ҳаракат кард. Бар сарашон регу сангреза меборид.14 Чун лашкари мушрикон рафт, ман ҳам ба сӯи Сарвари мо Расулуллоҳ равон шудам. Ба нимаи роҳ расида будам, ки тақрибан бист савор бо саллаҳои сафед (фариштагон) пеши роҳам баромаданд ва ба ман гуфтанд: „Ба Расулуллоҳ хабар деҳ, ки Аллоҳ таъоло душманро парешон кард…“ Вақте ки назди Сарвари мо Расулуллоҳ баргаштам, Ӯ бар гилеме намоз мехонд. Аммо ҳамин ки баргаштам, хунукию ларзае, ки пеш аз рафтан доштам, боз сар шуд. Сарвари мо Расулуллоҳ пас аз намоз суол фармуд, ки чӣ хабар овардаам. Ман ҳам аз ҳоли парешоне, ки мушрикон ба он афтода буданд, ва аз рафтани онҳо хабар додам. Расулуллоҳ аз ин хабар бисёр шод шуд ва табассум фармуд. Рӯзҳо боз бехоб будем. Паёмбари мо маро ҳам дар паҳлӯи худ ҷой дода, як гӯшаи гилемеро, ки бар тан дошт, бар ман пӯшонд. Он шабро ҳамин тавр то субҳ гузарондем. Саҳаргоҳ Расулуллоҳ маро бедор кард. Чун субҳ шуд, аз лашкари мушрикон асаре намонда буд.» То он даме ки ба Макка наздик шуданд, аз пасашон шамоли сахте вазид ва аз пушти сар пайваста садои такбир мешуниданд.

Мушрикони Қурайш қароргоҳи худро партофта гурехтанд ва дигар қабилаҳои мушрик, ки ба пайравии онҳо омада буданд, ҳам Мадинаро тарк карданд. Онҳо дар ғаму андӯҳи шикасти бисёр бузурге, ки ҳаргиз аз ёдашон намерафт, ғарқ шуданд. Дар ҳоле ки онҳо ба ин шикаст гирифтор мешуданд, Сарвари коинот саллаллоҳу алайҳи ва саллам ва асҳоби пуршарафаш разияллоҳу анҳум ба Аллоҳ таъоло ба саҷдаи шукр меафтоданд, ҳамд мегуфтанд ва шукронаи худро арз мекарданд.

«Илоҳо! Аз он ки ба ман ва ба асҳобам раҳм кардӣ, Туро шукр мегӯям» Ҳадиси шариф

Муҷоҳидон дар миёни нидоҳои «Аллоҳу акбар! Аллоҳу акбар!…» роҳи Мадинаи нурониро пеш гирифтанд. Кӯчаҳои Мадина дар як лаҳза пур аз кӯдакон шуд: онҳо ба пешвози Султони коинот ва падарон, амакҳо, тағоҳо ва бародарони калонии муборакашон баромада буданд. Сарвари мо, Паёмбар, ҳам бо табассум ба онҳо ҷавоб мефармуд… Дар ғазваи Хандақ шаш нафар шаҳид шуда буданд… Аллоҳ таъоло дар бораи ин ғазва дар оёти карима мефармояд, ки маънояш чунин аст: «Аллоҳ таъоло он кофиронро (дар ғазваи Хандақ), дар ҳоле ки ба ҳеҷ хайр ва пирӯзӣ нарасида буданд, бо хашмашон баргардонд. Ҳамин тавр, Аллоҳ таъоло (бо фариштагон ва шамол) дар ҷанг (барои муваффақ шуданашон) мӯъминонро кифоя кард. Аллоҳ таъоло бар ҳама чиз қодир аст. Ӯ Азиз аст, бар ҳама чиз ғолиб аст.»15

«Эй касоне, ки имон овардаед! Неъматҳои Аллоҳ таъолоро, ки бар шумост, ба ёд оред. Он гоҳ ки (дар ғазваи Хандақ) лашкарҳо бар шумо ҳуҷум оварда буданд ва Мо бар онҳо шамоле ва лашкарҳое (аз фариштагон) фиристодем, ки шумо онҳоро намедидед…»16

Пас аз ин ҷанг Паёмбари маҳбуби мо фармуд: «Акнун навбат аз они шумост. Аз ин пас Қурайш бар сари шумо лашкар кашида наметавонад.»

Ғазваи Бани Қурайза